Metafora

URTIA POPULLORE E VËRRINIT, GJUHA E RUAJTUR NDËR SHEKUJ NË KËTË ZONË

Nga: Gëzim Ajgeraj dhe Ahmet Poniku

KATUNDI E BÖN LUFTËN, SHERI E NGRA BAJRAKIN

(Urti popullore e Vërrinit 2

Fjalët e urta apo proverbat janë fraza të shkurtra të cilat brenda pak fjalëve, shprehin atë filozofinë popullore e cila shpesh quhet si Urti popullore. Pikërisht për këtë, ato edhe quhen nga populli, si fjalë të urta, që shprehin në një farë forme edhe pasurinë intelektuale, të një populli. Urtia popullore, apo proverbat i ka thuaj se çdo popull në botë, që në një formë a një tjetër, brenda filozofisë së mendimit kanë një lloj ngjashmërie, apo identitet. Pos se ato mundë të dallojnë nga përvojat dhe historiku i zhvillimit të një populli, përvojës historike, dhe rrethanave tjera të ecjes nëpër kohë. Proverbi lirishtë mundë të thuhet se është po aq e vjetër sa vet e folmja e njerëzimit, sepse në një formë apo tjetër, ato në të shumtën e rasteve janë përdorë edhe në formën e një këshille, që i është dhënë dikujt. Kemi proverba qysh në librat e parë shqip, si për shembull tek Bardhi, i cili përdorë atë proverbin për turkun.  E më vonë ato veq sa zhvillohen, duke qenë në një far forme edhe kronologji e pasqyrimit të kohë, e tek ne edhe sundimeve të ndryshme, të cilat më pastaj reflektojnë në simbolika, shenja e gjuhë të përdorura brenda këtyre zhvillimeve.  E gjithë zona e Vërrinit, si një përkufizim në vete, ka veçantitë e saja dhe veçoritë, të cilat e bëjnë të dallueshme nga zonat tjera. Zona ka tetë katunde dhe pozita gjeografike e tyre, sa i bënë të lidhshme njëra me tjetrën, aq edhe i ndanë nga rrethet e tjera të regjionit të Prizrenit. Për çudi, këtu janë ruajtur si traditat e moçme në folklor, artin e të jetuari, edhe gjuha e folur dhe në këtë rast urtia, me një veçanti që rrallë zona të mundë ta gjen. Një veçori tjetër është se përpos dallimeve si zonë, që ka me zonat tjera, në fjalë të ndryshme, në shprehjen e tyre, por edhe në të folme, herë herë dallon edhe mes katundeve brenda zonës, pavarësisht lidhjeve gjeografike dhe afërsisë që mbajnë këto katunde.  Prandaj, në të shumtën e rasteve, ju do të ndeshni fjalë të kuptimësisë së njëjtë, me shprehje të ndryshme. Kjo dëshmon, ndonjë shprehje aty këtu, që dallojnë nëpër këto katunde. Dhe si të mbledhura nëpër të gjithë zonën, ato shprehje përbëjnë kornizën e të folmes Vërrinase, nëpër të gjitha këto katunde. Me kohën dhe me shkollimin e gjeneratave të reja, gjuha e folur nëpër këto katunde ka ecur dhe është zhvilluar, prandaj edhe fjalët dhe frazat e ndryshme ecin nëpër kohë dhe zhvillohen edhe ato, deri në ditët e sotme, të shprehjeve që mundë ti gjeni nëpër libër.  Për lexuesin e shohim të arsyeshme ta sqarojmë edhe më tej pozitën gjeografike të vendndodhjes së zonës së Vërrinit. Zona ndodhet në jug të qytetit të Prizrenit, prapa kodrës së Cfilenit dhe gjithë pjesës jugore, më saktë nga malet e katundit Lez, Kushnin, Arbëri, Malësi e Vërrinit, Jeshkovë, Hoçë e Qytetit, Poslisht dhe Billushë.  Pra brenda tërësisë territoriale të këtyre katundeve, shtrihet e gjithë zona e regjionit të Vërrinit, ku edhe jemi përqendruar përbrenda kësaj urtie. Proverbi që haset në këto katunde, ndonjëherë dallon për një nuance shumë të vogël në shqiptim, duke ruajtur aty këtu ndonjë karakteristik të shprehjeve më të vjetra, në disa katunde.  Për shembull, fjala Gji (çka), është më e ruajtur në Malësi, dhe është shum e theksuar brenda urtisë. Pastaj zanorja à, përsëri përdoret më shumë se ë-ja, për shembull; në Malësi thuhet; Zàmra, Zàmrat, e në Jeshkovë apo Billushë, zanorja ë, dominon në këto shprehje. Një shembull; Shteti leprin  e (zà) (ze) me kerr, është një fjalë, me shqiptime të ndryshme varësisht se në cilin katund e ndëgjon, këtë urti, apo tjetra;  Mos ja shplo (zemren) (zàmrën) gjithkuj, një dallim në zanoret a dhe e, që po ashtu dallojnë në përdorim, nëpër këto katunde. Dallime të tilla me nuanca të vogla dalluese në shqiptim, ka mjaftë, por esenca dhe bërthama e urtisë është po ajo, e njëjtë kudo që e dëgjon. Janë nuanca shumë të vogla, të cilat i bëjnë pjesërisht të dallueshme urtitë. Ndërsa në këto katunde, një specifikë dalluese, shumë e lehtë është edhe e folmja, e cila kërkon një studim të veçantë.  Kjo nuancë dalluese, pa tjetër se reflekton edhe në urtinë popullore, e cila thuajse nxjerrë shumë dritë edhe nga e folmja e Vërrinit. Katundi e bon luftën, sheri e ngra bajrakin, është urti që përdoret në dhjetëvjeçarin e fundit, të pasluftës në Kosovë, në anën e Vërrinit, kur e kemi parasysh të kaluarën në këto anë. Shpresojmë që, për mes kësaj urtie, të kemi arritur të japim një pasuri shumë të rëndësishme për zonën, në letrat shqipe. Dhe kjo pasuri e cila gradualisht po zhduket, me zhvillimin e zonës dhe me shkollimin e ecjen e gjuhës, ky studim do të mbetet një vlerë shumë e çmuar për studimet e të ardhmes.  (G. A.)

--------------------------------------------------

Katundi e bon luftën, sheri e ngrà bajrakin

Kush fol me oka, ju kput shoka

Mos ja mat kilet po matja hilet

Burri s`matet me kanar, po matet me fjal

Tradhtarin e vret tradhtija e vet

Dyjaja osht shkallë-shkallë, do hypin e do zhdrypin

Muër dhuna dhenë

Gjylpana kret botën e veshë,për veti rri vdeshët

Tej kqyr punët e huja, i ka harrue t`vetat

Kqyre gardhin e shpis, mos ju ban ferra kojshis

Mos e shti krevin në thes të budallës

Vorbës hujë mos i qit kryp

Në më shkelsh në fërkam se në ikball sun më shkelish

Qdo kush i bar gajlet e veta, mullingjia të ujit

Qdo njani e do shoqin e mir, pak kush munohet vet mu kanë i mirë

Miqt shkojn e vin, almiki nuk ikë pa e përzan

Kujtoju për të mir, se e keqja vjen pa e grish

Kurr mos fol fjal të mdhaja për punët e vogla

Ai gji ka hangër udër nuk e nijën erën e vetë, po ja nijin qerët

Ai gji ti jep fjalët e mëdhaja, i ka punët e vogla

Hasmit thuji: "Të pofsha pa punë"

Nji Babë gji e la djalin e mirë masë, nuk ka vdek.

Babën e mirë duhet me nerue, Babën e keqë duet me durue

N`hapsone osht dera e modhe me hij, po e vogël me dal

Rrana ësh sukur varra, edhe kur shnoshet jetë shajë.

Kush ka pos bisht ja kan pre, kush nuk ka pos ja kan ngjitë.

Qàni e luën bishtin për me ntràsh miqsinë.

Ma trim asht ai gji e përdor dijenin, e jo fuqin

S`osht qudi kur gabon budalla, kur gabon i menqmi, quditet mahalla

Se ka nxe dielli i sabahit, pe pret me nxe dielli i akshamit

Me mikin ha e pi, allashveresh mos ban

Dy llobenica me ni dor nuk mahen
Ruju shkelmit te magarit kur të ban me cof
Maje zogin sa e kije në dor, se si të të ikë, ma sun e zash
Kur sàsht uki,dhelpna ban dasëm
Në dor të laperit mos rafsh
Shpiuni nuk ka komb, as fe e as atdhe
Pe shet vatanin, si mu kan malli i babës vet
Para se me fol, kqyri katër qyshet e sobës
Kur të pështysh, mos e lipi mà
Pushkën ruje për almikin, e jo për vëlla
Unë me buk e ti me gur
Kallaballëk në goj, e fukara në punë
Aj gji tutet pej hijes vet, mos i lyp trimni
Gur mi gur, nreqet kalaja, fjal mi fjal, niset belaja
Burrnia s`matet në kanar, po në fjalë
I pa besi, qon gjithni uje në mulli të hasmit
Burri lidhet për fjalë, kërpeshi asht për kalë
Dy hatllar, nuk lidhen me ni mullar
Kret generala, as ni ushtarë
E ka djeg tamli, py fryn edhe dhalltit
Me zjarm, nuk luhet
Mos u kap për dega, po për rrajë
Rrajët e kalbëta, nuk rritin lisa
Ruju aty ku ba mire, se të kthehet me të keqe
As kaperanes tande, mos i ze besë
Po kujton se pi di kreta, e s`po di mi fshi, hundët e veta

Ja kish nis me politik, se e kish hallin për karrikë

Me i pas kqyr punët e tija, ma mir i kish punët, dilingjija

Ruju pej ati gji e ha dirsën e popllit, as në tesha mos tët fërkohet, se të vjen era edhe ty

Sot thot unë jam trimnija, e kemi pa, kah përmi dullija

Në thes të qerrët, mos qit kallamoq

Sa pat pula dhe qurana, pati miq edhe jarana

Bashkimi ban fuqin

Uji flen, hasmi s`flen

Ore pash, ore pash, po vjen puna veq tu ntrash
 I yti te shtyn deri rreth bregit, po të ma, stë le me ra

Shkavi të pret në bes, kur je ma ngusht
Pesqindvjet Turkija, niqin vjet Serbia, sun kan ngul këtu, as sun ka me ngul kush
Kosova ju ka hangër krenat Sulltanave, Pashallarve e edhe Krajlave
Mjer ai milet, gji udhiqet prej barkmdhejve

I ka dal magari, atit përpara

Ploitikanët tan i kan rrit barkat, i kan voglue krenat

Kish pas than mreti, faqezive nuk ju liet pushteti

Serbijen veq pushka e përza prej knena

Rrenat e gjithkujë si ha poplli

Kret kta të politikës, po ngasin mas karrikës

Vaj halli për Kosovën, me politikanat e sodit, gji ja vodhën, votat e popllit, tash po ja vjedhin edhe xhepat

Pa vjedh, kërkush s`të thot hajdut

Pesëdhet vjet ata të parët, edhe pesdhet këta të dytët,

vaj halli për ne, shkoj jeta nor të të ligve

Paria e jon, si vera e plakave

                                 Vërri, 2014