Gëzim Ajgeraj

KOMBI SI TRUP I VETËM

 

Reflektime mbi ndarjen dhe bashkimin e një populli

 

PSE PO STIGMATIZOHET MËRGATA SHQIPTARE NË KOSOVË?

 

Smirë, urrejtje, apo helm i huaj i mbjellë mes vëllezërve  

(një ese për shpirtin e një kombi që kërkon veten)

 

Një komb që harron duart që e ndërtuan, ndërton mbi rërë, jo mbi gur.

 

Trupi i një kombi

Imagjinoje kombin si një trup të vetëm, të gjallë, që merr frymë me dy mushkëri: njërën brenda kufijve, tjetrën përtej tyre. Kur njëra mushkëri lëndohet, e gjithë trupi mbetet pa ajër, edhe nëse dhimbja duket se ndodh vetëm në një anë.

Kosova dhe mërgata janë pikërisht kjo: dy mushkëri të një trupi që rreh me një zemër të vetme, edhe atëherë kur gjeografia i ka ndarë, edhe atëherë kur pasaportat kanë ngjyra të ndryshme, edhe atëherë kur njëra flet shqip me theks të huaj dhe tjetra e sheh atë theks si diçka të çuditshme, pothuajse të huaj.

Por trupi njerëzor, kur është i shëndoshë, nuk e urren dorën sepse ka prekur dhé të huaj; përkundrazi, e falënderon atë dorë sepse ka sjellë bukë në tryezë.

Pyetja që na shqetëson sot nuk është thjesht sociologjike apo ekonomike, është pyetje filozofike për natyrën e mirënjohjes, të kujtesës dhe të identitetit.

Pse një pjesë e shoqërisë sonë, në vend që ta përqafojë dorën që ka ndërtuar, e shikon atë dorë me bisht të syrit, me dyshim, ndonjëherë edhe me përbuzje të heshtur?

Filozofia e lashtë na mëson se çdo fenomen shoqëror ka një shkak të dyfishtë: një shkak të dukshëm, material, dhe një shkak të fshehur, shpirtëror.

Shkaku i dukshëm i stigmatizimit të mërgatës mund të duket i thjeshtë, dallime kulturore, gjuhësore, ekonomike.

Por shkaku i fshehur është më i thellë: është lufta e brendshme e një populli me vetë kujtesën e vet, me atë çka ka qenë dhe atë çka po bëhet.

Mërgata si themel i heshtur

Nuk ka shtëpi në Kosovë që të mos ketë një dritare të hapur nga larg. Nuk ka fshat, nuk ka qytet, nuk ka rrugë të asfaltuar apo shkollë të ndërtuar që të mos mbajë, diku në themelet e veta, djersën e dikujt që e ka fituar bukën në një fabrikë të largët, në një ndërtimtari të huaj, në një natë pune të dyfishtë vetëm për t'ia dërguar familjes në atdhe atë që vetë s'e shpenzoi kurrë.

Mërgata nuk është një shtojcë e Kosovës, ajo është pjesë e strukturës së saj kockore. Në vitet më të errëta, kur institucionet ranë, kur shkollat u mbyllën, kur populli u nda mes rezistencës dhe mbijetesës, ishte mërgata ajo që mbajti gjallë shpresën me para të dërguara, me arsim të financuar në heshtje, me solidaritet politik ndërkombëtar që u ndërtua këmbë e këmbë nëpër sheshet e Evropës dhe Amerikës.

Kjo nuk është legjendë; është histori e dokumentuar, e jetuar, e ndjerë në lëkurën e një brezi të tërë.

“Ai që harron gurin e parë të shtëpisë, një ditë habitet pse muri i tij dridhet.”

 

Prandaj kur themi se Kosova është edhe e mërgatës, nuk po flasim thjesht për pronësi ligjore mbi tokë apo shtëpi. Po flasim për diçka më të thellë: për pronësinë shpirtërore që buron nga sakrifica.

Ata që kanë djersitur për këtë vend, që kanë mbajtur emrin e tij në zemër teksa flisnin gjuhë të huaja, që i kanë rritur fëmijët e tyre larg, por me dashuri për një vend që as nuk e njihnin mirë, ata kanë të drejtën morale, jo vetëm juridike, të quhen bij e bija të kësaj toke, pa kushte, pa kërkesë për leje.

Smira si hija e njeriut

Por njeriu, sado i mençur të jetë, mbetet krijesë me hije. Dhe njëra nga hijet më të vjetra të shpirtit njerëzor quhet smirë. Smira nuk lind nga urrejtja e vërtetë, por nga krahasimi, nga ai moment i imtë kur syri im sheh diçka që unë s'e kam, dhe në vend që të gëzohem për fatin e tjetrit, ndiej një gërvishtje të brendshme, një pakënaqësi që s'gjen fjalë të drejta për t'u shprehur, prandaj vishet me maskën e gjykimit moral.

Psikologjia sociale e sotme e ka studiuar gjerësisht këtë mekanizëm dhe e quan 'krahasim social', tendencën e njeriut për ta matur vetveten jo me kritere absolute, por duke u krahasuar vazhdimisht me të tjerët.

Kur dikush kthehet nga mërgimi me një shtëpi më të madhe, me një makinë më të re, me një mënyrë të të folurit paksa të ndryshme, syri i krahasimit nuk sheh më një vëlla që ka vuajtur larg shtëpisë; sheh një konkurrent, një kujtesë të pakëndshme të asaj çka vetë s'ke arritur.

Këtu qëndron një nga paradokset më të hidhura të shpirtit njerëzor: sa më afër të jetë dikush me ne; gjaku, gjuha, fshati, aq më lehtë lind smira ndaj tij, sepse afërsia e bën krahasimin të pashmangshëm.

Nuk kemi smirë ndaj një miliarderi në Zvicër që s'e njohim kurrë; kemi smirë ndaj kushëririt që u kthye nga Gjermania me një shtëpi më të bukur se jona. Filozofët e lashtë e quanin këtë 'ligjin e afërsisë së zilisë', sa më afër zemra, aq më e mprehtë thika e krahasimit.

“Zilia nuk lind te i huaji; ajo lind te vëllai, sepse vetëm vëllait mund t'i krahasosh fatin.”

 

Por smira, sado njerëzore të jetë, nuk duhet ngatërruar me urrejtjen e vërtetë.

Urrejtja kërkon një armik, një kundërshtar që duhet mundur; smira, përkundrazi, kërkon vetëm një pasqyrë. Ai që has smirë ndaj mërgimtarit nuk e urren atë si person, e urren, në fakt, atë pjesë të vetes që ndjehet e pambushur, të pashpërblyer, të lënë pas dore nga fati apo nga rrethanat.

Prandaj shpesh kjo ndjenjë vishet me fjalë të forta morale, 'ata s'kanë të drejtë të flasin', 'ata harruan vuajtjen tonë',  pikërisht sepse morali është maska më e denjë që mund t'i vishet një dhimbjeje që në thelb është shumë më e thjeshtë, shumë më njerëzore: dëshira për të qenë i parë, i vlerësuar, i barabartë.

Filozofia stoike na këshillonte të mos e lidhim vlerën tonë me krahasimin me të tjerët, sepse fati i çdo njeriu është i vetin, i papërsëritshëm, i papërmasueshëm me fatin e askujt tjetër.

Po ashtu, edhe një komb i mençur duhet të mësojë të mos e matë vlerën e vet duke krahasuar gjymtyrët e tij me njëra-tjetrën, por duke i parë të gjitha si shprehje të ndryshme të së njëjtës fuqi jetësore, njëra që qëndroi e u përball me gurët, tjetra që u largua e u përball me dallgët.

Të dyja rrugët kërkuan guxim; asnjëra nuk qe shëtitje pa çmim.

Krimbi në mollë

Por do të ishte naivitet filozofik ta shpjegonim gjithçka vetëm me smirën individuale. Ka diçka më të organizuar, më sistematike, në mënyrën se si disa narrativa përhapen sot nëpër shoqërinë tonë, narrativa që e paraqesin mërgatën si 'të huaj', si 'ata që s'e njohin realitetin', si grup i privilegjuar që 'nuk ka të drejtë të flasë' për çështjet e vendit.

 Këto narrativa nuk lindin gjithmonë vetvetiu; shpesh gjejnë ushqim në rryma që kanë interes ta ndajnë kombin, ta dobësojnë solidaritetin e tij, ta bëjnë atë më të lehtë për t'u manipuluar.

Metafora e mollës me krimb është e vjetër, por asnjëherë nuk ka qenë kaq e vlefshme sa sot: një komb i bashkuar, si molla e shëndoshë, është i vështirë për t'u përtypur nga çdo ndikim i jashtëm që synon ta zbusë vullnetin e tij kombëtar.

Por i mjafton një krimb i vogël, një farë dyshimi, një gjeneralizim i pandershëm, një lajm i shtrembëruar që qarkullon me shpejtësi nëpër rrjete sociale, që molla, brenda pak kohësh, të kalbet nga brenda, ndërsa nga jashtë duket ende e kuqe dhe e shëndetshme.

A po ndodh kjo me shoqërinë tonë? Nuk mund ta pohojmë me siguri absolute, sepse konspiracioni i qartë e i dokumentuar është i vështirë të vërtetohet, dhe do të ishte e padrejtë të akuzojmë pa prova.

Por mund ta pyesim veten me ndershmëri filozofike: kujt i shërben një komb i përçarë mes 'atyre që qëndruan' dhe 'atyre që ikën'?

Kujt i shërben nëse harrojmë se ikja shpesh nuk ishte zgjedhje, por shpëtim; dhe qëndrimi shpesh nuk ishte heroizëm i vetëdijshëm, por thjesht mungesë mundësie për të ikur?

Përgjigja e ndershme është se përçarja nuk i shërben kurrë popullit që përçahet, i shërben gjithmonë dikujt tjetër, që fiton nga dobësia jonë e brendshme.

“Kur dy vëllezër hahen për një copë bukë, i treti ha të gjithë bukën.”

Pasqyra e pabarazisë

Ekonomia dhe psikologjia shtrëngojnë duart në këtë pikë. Kosova e sotme është një vend me pabarazi të dukshme: papunësi e lartë, paga të ulëta, ndërsa përballë saj shohim shtëpi të reja, dyqane të hapura, biznese që lulëzojnë me kapital të sjellë nga jashtë.

Kjo pamje, e parë me sy të lodhur nga vështirësia e përditshme, mund të krijojë një ndjenjë padrejtësie, jo domosdo racionale, por thellësisht njerëzore: 'Unë mbeta këtu, u përpoqa, dhe s'kam asgjë; ai iku, dhe tani ka gjithçka.'

Kjo ndjenjë, sado e kuptueshme psikologjikisht, fsheh brenda vetes një gabim logjik të rrezikshëm: harron çmimin që ka paguar ai që iku.

Harron netët pa gjumë në një dhomë të vetme me pesë të tjerë, harron gjuhën e huaj që s'e kuptonte kurrë plotësisht, harron fëmijët që u rritën larg gjyshërve, harron përbuzjen e ndonjëherë racizmin që përjetoi në dheun e huaj, harron vetminë e një jete ndërtuar larg prej gjithçkaje që e donte.

Vuajtja e mërgimit nuk matet me para të dërguara në shtëpi; matet me atë çka mërgimtari humbi përgjithmonë, kohën, rininë, praninë pranë të dashurve.

Ka edhe një pasqyrë tjetër, po aq të vërtetë, që meriton vëmendjen tonë: ata që qëndruan në Kosovë nuk e patën gjithashtu të lehtë. Përballën luftën nga afër, jo nga larg përmes ekranit të televizorit; përballën varfërinë e përditshme, jo si kujtim, por si realitet të pandërprerë; përballën një sistem të brishtë institucional, korrupsion, pasiguri për të ardhmen, pa mundësinë për t'u larguar kur gjërat u bënë të padurueshme.

Të dyja këto vuajtje janë të vërteta, të dyja meritojnë respekt, dhe asnjëra nuk e zvogëlon tjetrën. Gabimi filozofik më i madh që mund të bëjmë është të krijojmë një hierarki të dhimbjes, sikur vuajtja të ishte konkurs me fitues e humbës.

Dhimbja nuk ka renditje; ka vetëm forma të ndryshme të të njëjtit realitet njerëzor, jetën e vështirësuar nga rrethana që askush nuk i zgjodhi vetë.

Psikologët e quajnë këtë 'gabimin e atribuimit' - tendencën për t'i atribuar suksesin e tjetrit fatit apo padrejtësisë, dhe jo sakrificës së tij. Kur e bëjmë këtë, e zhveshim mërgimtarin nga historia e tij e vërtetë dhe e kthejmë në një simbol të thjeshtë e të padrejtë: 'ai që e pati të lehtë'. Por askush që ka jetuar larg shtëpisë, larg gjuhës, larg varreve të prindërve, s'e ka pasur vërtet të lehtë.

A është e drejtë stigmatizimi?

Nëse e shtrojmë pyetjen drejtpërdrejt, me gjithë ndershmërinë që kërkon filozofia morale: jo, stigmatizimi i mërgatës nuk është i drejtë. Drejtësia, në kuptimin e saj më të thjeshtë e më të lashtë, kërkon që secilit t'i jepet ajo që i takon sipas kontributit dhe sakrificës së tij.

Mërgata ka kontribuar me dekada, financiarisht, politikisht, emocionalisht, madje edhe me gjak, sepse shumë prej atyre që luftuan për këtë vend erdhën pikërisht nga mërgata, lanë punët e tyre në Evropë e gjetkë dhe u kthyen për t'u bashkuar me popullin e tyre në kohën më të vështirë.

Të stigmatizosh dikë që ka dhënë kaq shumë, thjesht sepse jeton diku tjetër apo flet me theks të ndryshëm, është një formë e padrejtësisë që filozofia e quan 'padrejtësi epistemike',  kur dikujt i mohohet e drejta për t'u dëgjuar, për t'u konsideruar pjesë e plotë e bashkësisë, jo për shkak të asaj çka ka bërë, por për shkak të një etikete të jashtme që i është ngjitur pa të drejtë.

Por drejtësia ka edhe një anë tjetër, që duhet thënë me po aq ndershmëri: edhe mërgata duhet ta kuptojë realitetin e atyre që mbetën. Jo çdo kritikë nga brenda është smirë; disa herë është dhimbje e vërtetë, e ligjshme, e atyre që përballen çdo ditë me vështirësi që mërgimtari, nga larg, nuk mund t'i ndjejë plotësisht.

Drejtësia e vërtetë nuk kërkon që njëra palë të heshtë përpara tjetrës, por që të dyja të dëgjojnë njëra-tjetrën me përulësi, duke kuptuar se secila ka paguar një çmim, ndonëse të ndryshëm.

“Drejtësia nuk është t'i japësh secilit njësoj, por t'i japësh secilit atë që meriton, dhe mirënjohja i takon të gjithëve që kanë dhënë.”

Fjala si helm ose si ilaç

Gjuha që përdorim për të përshkruar tjetrin krijon realitetin në të cilin jetojmë. Kur mërgatës i vëmë epitete si 'ata që na braktisën' ose 'ata që s'na kuptojnë më', po ndërtojmë një mur me tulla fjalësh.

Dhe muri, sapo ngrihet, bëhet i vështirë për t'u shembur, sepse çdo brez i ri e trashëgon atë si të vërtetë të gatshme, pa e vënë kurrë në pyetje origjinën e tij.

Filozofia e gjuhës na mëson se fjalët nuk janë vetëm pasqyrë e mendimit, por edhe farë e tij. Nëse një fëmijë rritet duke dëgjuar se 'mërgimtarët janë të ndryshëm nga ne', ai fëmijë do ta shohë kushëririn e tij të mërgimit me sy të huaj, edhe nëse gjaku i tyre është i njëjti, edhe nëse gjyshërit e tyre kanë ngrënë të njëjtën bukë në të njëjtën tryezë. Kështu, ndarja që fillon si një ndjenjë e paqartë, bëhet me kalimin e brezave kufi social i ngurtësuar.

Por e njëjta fuqi e fjalës mund të veprojë në drejtim të kundërt. Nëse fillojmë t'i quajmë mërgimtarët 'gjymtyrët tona të largëta', 'duart që na ndihmuan të ngrihemi', 'zëri ynë në botë', atëherë fjala bëhet urë, jo mur.

Përgjegjësia jonë, si shoqëri, nuk është vetëm ta ndalojmë gjuhën e urrejtjes, por ta zëvendësojmë me gjuhë të mirënjohjes, jo si propagandë e detyruar, por si e vërtetë e thjeshtë historike që meriton të thuhet me zë të lartë.

Ka një dallim të imët, por vendimtar, mes kritikës dhe stigmatizimit, dhe ky dallim qëndron pikërisht te gjuha. Kritika e ndershme flet për veprime konkrete: 'ky investim s'u bë me kujdes', 'ky sjellje ishte arrogante'.

Stigmatizimi, përkundrazi, flet për qenie: 'mërgimtarët janë të tillë', 'ata janë kështu', duke e shndërruar një vëzhgim të veçantë në etiketë të përgjithshme, të ngjitur mbi një grup të tërë njerëzish që s'kanë asnjë tipar tjetër të përbashkët veç faktit se kanë jetuar jashtë vendit. Ky kalim, nga veprimi te qenia, nga individi te grupi, është pikërisht mekanizmi psikologjik mbi të cilin ndërtohet çdo paragjykim, kudo në botë, ndaj çdo grupi njerëzish. Ta njohësh këtë mekanizëm është hapi i parë për ta çmontuar.

Rrjetet sociale, toka ku mbillet fara

Nuk mund ta shmangim faktin që shumica e stigmatizimit modern nuk lind më nëpër kafene apo oda, por nëpër ekranet e telefonave. Rrjetet sociale kanë një veti të çuditshme: e shpërblejnë ekstremin, jo ekuilibrin.

Një koment i thjeshtë, i drejtë, i matur, humbet në heshtje; një koment plot inat, plot gjeneralizim, plot akuzë, merr mijëra pëlqime, sepse zgjon emocion, dhe emocioni është karburanti i vërtetë i algoritmeve.

Kështu, zëri i disa individëve të zemëruar, që flasin nga një përvojë personale e keqe, zmadhohet artificialisht dhe krijon iluzionin se 'kështu mendon i gjithë populli'.

Në realitet, shumica dërrmuese e njerëzve në Kosovë e vlerëson mërgatën, e pret me krahë hapur në verë kur kthehet, e falënderon në heshtje për paratë që kanë ndërtuar shtëpi e kanë financuar dasma, studime, spitale. Por heshtja e shumicës së matur nuk bën zhurmë, ndërsa britma e pakicës së zemëruar dëgjohet kudo.

Këtu mund të hyjë edhe dyshimi që ngre pyetja: a ka rryma të huaja, apo edhe të brendshme me interesa të errëta, që e ushqejnë me vetëdije këtë ndarje?

Historia e popujve na mëson se përçarja e brendshme ka qenë gjithmonë arma më e lirë dhe më efikase kundër çdo kombi që dikush dëshiron ta dobësojë, sepse nuk kërkon ushtri, kërkon vetëm dyshim të mbjellë me durim. Nëse kjo po ndodh sot, përgjegjësia jonë e parë nuk është të gjejmë fajtorin e jashtëm, por të forcojmë imunitetin e brendshëm, solidaritetin, njohurinë historike, kujtesën e drejtë, në mënyrë që asnjë farë e keqe të mos gjejë tokë pjellore te ne.

“Populli që di historinë e vet, është i vështirë për t'u gënjyer nga historia që i tregojnë të tjerët.”

Drejt shërimit, filozofia e bashkimit

Çdo diagnozë e ndershme kërkon edhe një recetë. Nëse smira, pabarazia, gjuha e ashpër dhe manipulimi i jashtëm janë burimet e stigmatizimit, atëherë ilaçi duhet të veprojë në po ato drejtime, por në kah të kundërt.

Së pari, kërkohet një ndryshim i vogël, por thelbësor, në sytë tanë: të mësojmë ta shohim suksesin e mërgimtarit jo si kërcënim ndaj identitetit tonë, por si zgjatim i tij. Kur dikush nga mërgata ndërton një shtëpi të bukur në fshatin e vet, ai s'po thotë 'unë jam më i mirë se ju'; po thotë 'unë s'e harrova kurrë vendin tim, edhe pse isha larg'.

Së dyti, edhe mërgata mban përgjegjësi në këtë proces shërimi: të kthehet jo vetëm me para, por me përulësi, duke dëgjuar vështirësitë e atyre që qëndruan, pa i nënvlerësuar kurrë, pa krahasime të pamatura, pa fjalë që lëndojnë pa dashje.

Dialogu i vërtetë kërkon që të dyja palët të heqin dorë nga poza e viktimës absolute dhe të pranojnë se secili ka vuajtur në mënyrën e vet.

Së treti, si shoqëri, kemi nevojë të rikthejmë kujtesën historike si mburojë kundër ndarjes: t'ua tregojmë fëmijëve tanë, në shkolla e në shtëpi, historinë e vërtetë të mërgatës,  jo si kapitull anësor, por si pjesë qendrore e historisë sonë kombëtare. Vetëm kështu kujtesa bëhet imunitet, dhe imuniteti bëhet bashkim.

Së katërti, ka nevojë për hapësira të reja takimi mes dy anëve të po atij kombi, jo vetëm gjatë verës, kur mërgimtarët kthehen për pushime dhe takimi bëhet festë e shpejtë familjare, por gjatë gjithë vitit, në forma të përbashkëta pune, kulture, arsimi.

Sa herë që dy njerëz punojnë krah për krah drejt një qëllimi të përbashkët, paragjykimi tërhiqet vetvetiu, sepse përballë tij qëndron tani një person konkret, me emër, me histori, jo më një kategori abstrakte. Bashkimi nuk ndërtohet me fjalime, ndërtohet me kohë të kaluar bashkë, me projekte të përbashkëta, me dhimbje e gëzime të ndara.

“Bashkimi nuk është mungesë dallimesh, është vendimi për t'i mbajtur dallimet brenda së njëjtës shtëpi.”

Përmbyllje;  kombi si lumë, jo si kufij

Në fund të kësaj rrugëtimi filozofik, kthehemi te metafora me të cilën filluam: kombi si trup i vetëm. Por ndoshta metafora më e saktë për shqiptarët sot është lumi, jo trupi. Një lumë që buron nga një burim i vetëm, por që rrjedh nëpër shumë shtretër, disa brenda kufijve, disa përtej tyre, disa deri në oqeane të largëta.

Uji i çdo shtrati mbetet i njëjti ujë, i lindur nga i njëjti mal. Nuk ka rëndësi sa larg rrjedh një degë e lumit, ajo mbetet pjesë e po atij sistemi jetësor, dhe kur bashkohet përsëri me trungun kryesor, e forcon atë, nuk e dobëson.

Stigmatizimi i mërgatës, kudo që të gjendet burimi i tij,  smirë njerëzore, pabarazi ekonomike, manipulim i jashtëm apo thjesht keqkuptim i trashëguar,  është në thelb një formë e harresës.

Dhe harresa, na mëson filozofia, është forma më e butë, por edhe më e rrezikshme e vetëshkatërrimit, sepse nuk vjen nga jashtë, vjen nga brenda, e ngadaltë, e padukshme, derisa një ditë zbulojmë se kemi harruar kush jemi vërtet.

Kosova nuk mund të jetë e plotë pa mërgatën, ashtu siç një trup nuk mund të jetë i shëndoshë duke urryer gjysmën e vet. Ata që ikën dhe ata që qëndruan, janë të dy gurë të së njëjtës themel, ujë i së njëjtit burim, dritë e së njëjtit diell.

Detyra jonë, si brez që jeton këtë kohë, nuk është të gjejmë se kush ka vuajtur më shumë, por të kujtojmë, me përulësi dhe mirënjohje, se vuajtja e njërit ka qenë gjithmonë në shërbim të lirisë së të dyve.

Le ta mbyllim atëherë atje ku e nisëm, por me sy pak më të hapur: kombi nuk matet me kufij shtetërorë, matet me kujtesë të përbashkët dhe me përgjegjësi të ndarë. Kosova, si tokë, si shtëpi, si emër, i takon në mënyrë të barabartë atij që e mbrojti duke qëndruar dhe atij që e mbrojti duke ndërtuar ura drejt saj nga larg.

Askush s'ka të drejtë ta konfiskojë identitetin kombëtar vetëm për vete, ashtu siç askush s'ka të drejtë ta mohojë atij tjetrit. E vetmja armë që na duhet kundër çdo krimbi, të huaj apo të brendshëm, që kërkon të na ndajë, është një gjë e vetme, e thjeshtë, por e fuqishme: mirënjohja e ndërsjellë, e thënë hapur, pa turp, pa kushte.

Në fund, çdo lumë kërkon detin; dhe çdo shqiptar, kudo që të jetë, kërkon shtëpinë.

 

2026

 

Gëzim Ajgeraj

ESE

A janë sot dasmat tona farsa e shpenzimeve të tepërta, që stagnojnë zhvillimin ekonomik dhe financiar të shoqërisë sonë shqiptare?

 Kur dashuria vishet me kredi dhe gëzimi paguhet me kamatë

 „Njeriu modern e ka humbur aftësinë për t’u gëzuar pa e treguar gëzimin e tij.“  - Erich Fromm-it

 Dasma si pasqyrë e shpirtit kolektiv

Çdo shoqëri, në çdo kohë, ka pasur nga një ritual që e ka zbuluar më mirë se çdo tjetër atë çfarë ajo shoqëri adhuron vërtet. Për të krishterët mesjetarë ishte kisha; për fiset e lashta ishte gjuetia dhe ndarja e prenë; për shqiptarët e sotëm, duket se ky ritual është dasma. Në sallën e madhe, nën dritat që verbojnë sa dielli i korrikut, mblidhen njëherësh; dashuria, frika, krenaria dhe borxhi, katër motive që rrallëherë kanë ndarë të njëjtën tavolinë kaq natyrshëm sa e ndajnë sot.

Kjo ese lind nga një pyetje që dukej dikur e pahijshme për t’u bërë me zë të lartë, sepse dasma konsiderohej shenjtërore, e paprekshme nga arsyeja ekonomike: A janë sot dasmat tona bërë farsë, teatër i madh shpenzimesh të tepërta, që në vend të forcojnë familjen dhe komunitetin, po e mbajnë shoqërinë shqiptare peng të një cikli borxhesh, imazhesh dhe frikësh sociale?

Përgjigjja që do të kërkojmë këtu nuk është vetëm ekonomike. Është, para së gjithash, filozofike dhe psikologjike, sepse çdo shifër në faturën e një dasme fsheh brenda vetes një frikë njerëzore, një dëshirë të pashuar, ose një kompleks të lashtë inferioriteti kolektiv.

Siç thoshte Seneka, njeriu vuan më shumë në imagjinatë sesa në realitet, dhe asnjëkund kjo nuk shihet më qartë sesa në dasmën shqiptare, ku prindërit shpenzojnë atë që s’e kanë, për të mos u dukur para syve të një bashkësie imagjinare gjykuese, e cila, në fakt, shpesh nuk ekziston veçse në kokën e tyre.

Vetë gjuha jonë e përditshme e zbulon këtë tension pa e vënë re: themi “bëmë dasmë të madhe” njësoj siç themi “bëmë luftë të madhe” ose “bëmë humbje të madhe” -  sikur madhështia në vetvete të ishte qëllim, pavarësisht se çfarë përmban brenda saj.

Filozofia e gjuhës na mëson se mënyra si flasim për diçka formëson mënyrën si mendojmë për të; dhe kur “dasma e madhe” bëhet standard i pashkruar suksesi shoqëror, çdo familje që s’mund ta përballojë atë ndihet automatikisht e vogël, edhe kur, në thelb, ka bërë zgjedhjen më të mençur.

 

Metafora e skenës - kur dasma bëhet teatër dhe ne bëhemi aktorë

Filozofi francez Guy Debord shkroi në shekullin e kaluar për atë çka ai e quajti “shoqëria e spektaklit”, një botë ku jeta e vërtetë zëvendësohet gradualisht nga përfaqësimi i saj, ku njerëzit nuk jetojnë më ngjarjet, por i performojnë ato për sytë e të tjerëve.

Dasma shqiptare e sotme është, në shumë raste, realizimi më i pastër i kësaj ideje: ajo nuk është më bashkim dy shpirtrash, është skenë.

Nusja nuk vishet më për dhëndrin, vishet për kamerën. Salla nuk zbukurohet më për të ftuarit, zbukurohet për videon që do të shpërndahet të nesërmen në rrjete sociale.

Vetë fjala “farsë”, e cila vjen nga tradita e teatrit popullor, përshkruan një lloj drame ku përmbajtja e vërtetë zbehet dhe në vend të saj mbetet vetëm forma e ekzagjeruar, e mbushur me gjeste të mëdha e zhurmë të tepërt.

Kjo fjalë, e përdorur për dasmën shqiptare të sotme, nuk është e rastësishme: sepse në farsë, ashtu si në shumë dasma të sotme, gjithçka është më e madhe se jeta, më shumë dritë, më shumë zë, më shumë ar, pikërisht sepse mungon diçka thelbësore që duhet ta mbushë atë hapësirë me kuptim të vërtetë.

Kjo metaforë e skenës na ndihmon të kuptojmë diçka thelbësore: kur jeta bëhet performancë, ajo pushon së qeni jetë e vërtetë dhe bëhet imazh i jetës. Dhe imazhi, ndryshe nga jeta, ka gjithmonë nevojë për më shumë, më shumë dritë, më shumë lule, më shumë kamera, më shumë para, sepse imazhi nuk ngopet kurrë.

Aristoteli thoshte se çdo gjë natyrale ka një kufi të natyrshëm ku ndalet dhe pushon; vetëm gjërat e panatyrshme rriten pafundësisht, si kanceri në trup.

Konsumi ceremonial i dasmës shqiptare të sotme i ngjan pikërisht kësaj rritjeje pa kufi, kësaj etjeje që s’e shuan kurrë veten.

Ka diçka tragjike, në kuptimin e vjetër grek të fjalës, në këtë farsë: personazhi kryesor beson se po vepron nga liria e tij, ndërkohë që në fakt është i lidhur me zinxhirë të padukshëm shoqërorë. Siç e tha Zhan-Zhak Ruso, njeriu lind i lirë, por kudo është në pranga, dhe prangat më të forta janë ato që vetë i bëjmë të arta dhe i quajmë traditë.

 

Psikologjia e turpit - frika si motor i shpenzimit

Nën çdo faturë të fryrë dasme fshihet, në thelb, një emocion i lashtë dhe universal: turpi. Psikologjia moderne e njeh mirë këtë mekanizëm, frika e turpërimit social shpesh është shtytësi më i fuqishëm i sjelljes njerëzore, më i fuqishëm sesa vetë dëshira për kënaqësi.

Prindi shqiptar që merr kredi për dasmën e fëmijës nuk po e bën këtë kryesisht nga dashuria (edhe pse edhe ajo është aty), po nga tmerri i heshtur i pyetjes që e ndjek si hije: “Çfarë do të thonë njerëzit?”

Kjo pyetje, e thjeshtë në dukje, është në fakt një nga forcat më shkatërruese psikologjike të shoqërisë sonë. Ajo e transformon dasmën nga akt dashurie në akt mbrojtjeje, mbrojtje e statusit, mbrojtje e nderit, mbrojtje e imazhit familjar.

Psikologu social Leon Festinger foli për “krahasimin social” si nevojë themelore njerëzore: ne e matim vlerën tonë duke u krahasuar me të tjerët. Në një shoqëri të vogël, ku të gjithë njihen me të gjithë, ky krahasim bëhet gati i pashmangshëm dhe i pamëshirshëm. Dasma e fqinjit bëhet standardi që duhet kapërcyer, jo festuar.

Por turpi, siç na mëson psikanaliza, nuk është kurrë vetëm individual, ai është trashëgimi. Ai kalon prind pas fëmije si një monedhë e vjetër që askush s’e pyet më përse ekziston, thjesht e shpenzojnë sepse e kanë trashëguar.

Kështu, çdo brez rifreskon farsën, duke besuar se po ruan dinjitetin, ndërkohë që në fakt po e ushqen po atë frikë që e ka gëlltitur edhe brezin e mëparshëm.

„Njeriu nuk turpërohet nga ajo çfarë është, por nga ajo çfarë mendon se të tjerët mendojnë se ai është.“
  - parafrazim i mendimit ekzistencialist

 

 

Filozofia e konsumit - kur dashuria matet me kilogramë ari

Erich Fromm, në veprën e tij mbi mënyrën e të jetuarit “të kesh” kundrejt mënyrës “të jesh”, argumentoi se qytetërimi perëndimor, dhe bashkë me të, shumë shoqëri që e imitojnë atë pa e kuptuar thelbin, ka zëvendësuar gradualisht qenien me pasjen. Nuk je më ai që je, je ai që ke.

Në dasmën shqiptare, kjo logjikë shfaqet në formën e saj më dramatike: nusja nuk vlerësohet më vetëm si njeri, po edhe si vitrinë ari; dhëndri nuk vlerësohet vetëm si burrë, po edhe si makinë e re, si numër i ftuarish, si markë e kostumit.

Filozofi gjerman i shekullit të nëntëmbëdhjetë, Artur Shopenhaueri, shkroi se njerëzit shpesh sakrifikojnë lumturinë e tyre reale për të fituar admirimin e të tjerëve, një admirim që, sipas tij, as nuk u sjell asnjë përfitim të vërtetë atyre që e kërkojnë.

Kjo është pikërisht paradoksi i dasmës së sotme: familjet shpenzojnë atë çka nuk e kanë, për të fituar diçka që nuk mund ta prekin, respektin e supozuar të një turme që, të nesërmen, do të flasë për dasmën tjetër.

Jean Baudrillard fliste për “vlerën e shenjës” - idenë se në shoqëritë e konsumit, gjërat nuk blihen më për funksionin e tyre, por për atë çfarë simbolizojnë. Dasma e madhe shqiptare nuk blihet për të festuar dashurinë (funksioni i saj i lashtë), po për të komunikuar status (shenja e saj e re).

Dhe kur një gjë blihet për shenjën dhe jo për funksionin, çmimi i saj bëhet i pakufishëm, sepse statusi, ndryshe nga uria apo etja, kurrë nuk ngopet plotësisht.

Metafora e liqenit të ngrirë - ekonomia nën presionin e ceremonisë

Imagjinoni një liqen të ngrirë, në pamje të parë të fortë e të palëkundur, mbi të cilin njerëzit ecin me besim të plotë. Por poshtë akullit, uji rrjedh, dhe akulli hollohet çdo ditë pak e nga pak, i padukshëm nga sipër.

Ky liqen është ekonomia e familjeve shqiptare: stabile në sipërfaqe, e dobësuar në thellësi nga një zakon që kërkon nga çdo familje të hedhë në një ditë të vetme kursimet e një jete të tërë - ose, më keq, borxhin e viteve që vijnë.

Studimet ekonomike mbi shoqëritë me traditë të fortë ceremoniale tregojnë vazhdimisht të njëjtin model: kur një përqindje e madhe e të ardhurave familjare shkon në konsum ceremonial e joprodhues (dasma, ceremonira, ‘pamje’ shoqërore), zvogëlohet përpjesshmërisht kapaciteti për kursim, investim dhe zhvillim afatgjatë.

Kjo nuk është thjesht teori abstrakte; është aritmetikë e thjeshtë e jetuar në shtëpitë tona: leku i shpenzuar për një orkestër të dytë nuk është më lek për një dyqan të vogël, për studimet e një fëmije, apo për një fond urgjence në kohë krize.

Kur shohim shifrat e emigrimit të vazhdueshëm nga Shqipëria e Kosova, kur shohim brezin e ri që largohet drejt vendeve perëndimore në kërkim të një jete pa presionin e “çfarë do të thonë njerëzit”, duhet të pyesim me sinqeritet nëse pjesë e këtij eksodi lidhet edhe me këtë farsë financiare, me një sistem shoqëror që e detyron çdo familje të konsumojë përtej mundësive të veta, thjesht për të mbijetuar në sytë e komunitetit.

Vlen të përmendet edhe një shtresë tjetër e këtij fenomeni: barra e pabarabartë që bie mbi gratë dhe familjet e tyre në shumë zona të Shqipërisë e Kosovës, ku pajae, dhuratat dhe ceremonitë paraprijëse shtohen mbi koston tashmë të lartë të vetë dasmës.

Çdo hap i procesit, fejesa, gjerdeku, dita e “kanës”, vetë dasma - rrezikon të kthehet në një stacion të ri të garës simbolike, ku secila familje ndjehet e detyruar të mos “mbetet mbrapa” fqinjit apo të afërmit. Filozofia feministe e shekullit njëzet ka treguar bindshëm se ceremonitë e martesës, në shumë kultura, shpesh e fshehin pabarazinë ekonomike pas gjuhës së “traditës” dhe “nderit” - dhe rasti shqiptar nuk bën përjashtim.

Paradoksi i dashurisë - kur festa e bashkimit bëhet burim ndarjeje

Ka një ironi të hidhur, pothuajse tragjike në kuptimin sofoklean, në faktin se dasma, ceremonia që duhet të festojë bashkimin e dy njerëzve, shpesh bëhet shkak i ndarjeve reale: mes prindërve që grinden për shpenzimet, mes çifteve që fillojnë jetën bashkë me barrën e një borxhi që s’e kanë zgjedhur vetë, mes fqinjëve që matin dashurinë e njëri-tjetrit me numrin e ftesave.

Filozofi danez Sёren Kierkegaard shkroi se ankthi është “marramendja e lirisë” - dhe asgjë s’e prodhon më mirë këtë marramendje sesa liria e rreme që i jepet çiftit të ri: liria për të zgjedhur, brenda kufijve të ngushtë të një skenari tashmë të shkruar nga tradita dhe presioni social.

Këtu qëndron thelbi filozofik i problemit: nuk është vetë dasma armiku, po zëvendësimi i qëllimit të saj origjinal, bashkimi, dashuria, bekimi i komunitetit, me një qëllim të huazuar: konkurrenca, imazhi, frika.

Kur mjeti (festa) bëhet qëllim në vetvete, dhe qëllimi origjinal (dashuria) bëhet vetëm pretekst, atëherë kemi para nesh, në kuptimin më të mirëfilltë të fjalës, një farsë, një dramë ku aktorët kanë harruar përse hipën fillimisht në skenë.

„Nuk është varfëria ajo që na poshtëron, po krahasimi.“
  - mendim i frymëzuar nga stoikët

Rrënjët historike - nga mikpritja e lashtë te ekonomia e statusit

Është e rëndësishme të mos e gjykojmë këtë fenomen si diçka të huaj për shpirtin shqiptar, por ta kuptojmë si shtrembërim historik të një virtyti të vjetër: mikpritjes. Kanuni dhe traditat e lashta shqiptare e vendosnin nderin dhe bujarinë ndaj të ftuarit si vlera qendrore, “shtëpia e shqiptarit i përket Zotit dhe mikut”, thoshte urtësia popullore. Kjo bujari fillimisht nuk kërkonte pasuri, po zemërgjerësi; nuk matej me para, po me respekt.

Ajo çka ka ndodhur në dekadat e fundit është një proces që filozofët e kulturës e quajnë “materializim i virtytit” - një vlerë shpirtërore (mikpritja, respekti, nderi) zëvendësohet gradualisht nga ekuivalenti i saj material (numri i pjatave, çmimi i sallës, sasia e arit).

Kështu, virtyti i vjetër nuk vdes plotësisht, po shndërrohet në karikaturën e vetvetes, një lloj zombie kulturor që lëviz ende me format e së kaluarës, por pa shpirtin që dikur e jetësonte.

Krenaria kombëtare dhe ekonomia e saj e fshehtë

Shqiptarët, si popull, kanë ndërtuar historikisht identitetin e tyre mbi shtylla të forta krenarie: mikpritjen, besën, nderin, guximin. Këto vlera kanë qenë, në kushte historike të vështira; pushtime, varfëri, izolim, mekanizma mbijetese të vërtetë, jo thjesht zbukurime kulturore.

Por çdo vlerë, kur hiqet nga konteksti historik që e ka lindur dhe transplantohet në një kohë tjetër, pa u rimenduar, rrezikon të bëhet fosil që e imiton jetën pa e pasur më atë.

Filozofi italian Xhambatista Viko fliste për “korsi historike” - idenë se çdo qytetërim kalon nëpër cikle të ngjashme zhvillimi, ku vlerat e epokës heroike, nëse nuk rimendohen, degjenerojnë në formalizëm bosh të epokës që vjen pas.

Dasma e sotme shqiptare, në shumë raste, është pikërisht ky formalizëm: forma e nderit të vjetër, e zbrazur nga funksioni i tij origjinal dhe e mbushur me përmbajtje të re, konsumin.

Nderi dikur matej me atë çka jepje pa e pritur mbrapsht; sot shpesh matet me atë çka shpenzon për t’u dukur para të tjerëve. Është një zëvendësim delikat, pothuajse i padukshëm, por pasojat e tij ekonomike janë krejt të prekshme: shtëpi të lëna përgjysmë ndërtimi sepse paratë shkuan për dasmën e djalit, biznese të vogla që nuk hapen kurrë sepse kursimi u shndërrua në fustan nusërie e paguar me kredi konsumatore.

Turma dhe pasqyra - psikologjia sociale e dëshmitarit

Psikologu francez Gustave Le Bon, në studimin e tij mbi psikologjinë e turmave, vërejti se individi, kur bëhet pjesë e një turme, humbet një pjesë të gjykimit të tij të pavarur dhe fillon të veprojë sipas ligjeve emocionale të kolektivit.

Dasma e madhe shqiptare krijon pikërisht një turmë të tillë të përkohshme: qindra vetë të mbledhur në një sallë, ku secili vëzhgon të tjerët dhe njëkohësisht ndihet i vëzhguar prej tyre.

Në këtë lojë pasqyrash, askush nuk guxon të jetë i pari që thotë “mjaft” - sepse frika e të qenit i pari që del jashtë normës është më e madhe se vetë barra financiare e normës.

Kjo është arsyeja pse zgjidhja e këtij problemi nuk mund të jetë thjesht individuale. Një familje e vetme që vendos të bëjë një dasmë modeste, ndërkohë që gjithë komuniteti rreth saj vazhdon farsën, rrezikon të përballet vetë me gjykimin që synonte ta shmangte.

Filozofi anglez Tomas Hobsi shkroi se njeriu, në gjendjen e tij natyrore, kërkon jo vetëm siguri, po edhe njohje,  dhe shpesh është gati të sakrifikojë sigurinë materiale për të ruajtur njohjen sociale. Prandaj çlirimi nga kjo farsë kërkon një ndryshim kolektiv të normës, jo vetëm heroizma të izoluar individësh.

Rrjetet sociale, në dekadën e fundit, e kanë thelluar edhe më shumë këtë dinamikë. Nëse dikur dëshmitarët e një dasme ishin disa qindra vetë të pranishëm fizikisht, sot çdo dasmë transmetohet, regjistrohet dhe krahasohet publikisht me mijëra dasma të tjera të shfaqura në ekran.

Turma e Le Bon-it është shumëzuar në pafundësi nga algoritmi. Kështu, presioni për t’u dukur nuk vjen më vetëm nga fshati apo lagjja, po nga një komunitet imagjinar pothuajse global, që gjykon pa u njohur kurrë personalisht, një formë e re, dixhitale, e së njëjtës frikë të lashtë nga turpi shoqëror.

Rruga tjetër - drejt një etike të re të thjeshtësisë

Nëse diagnoza është e qartë, çfarë mund të themi për shërimin? Filozofia stoike, dy mijë vjet e ca më parë, na mësoi se liria e vërtetë vjen jo nga zotërimi i më shumë gjërave, po nga çlirimi prej varësisë ndaj mendimit të të tjerëve.

Epikteti thoshte se njerëzit nuk shqetësohen nga vetë ngjarjet, po nga mendimet që kanë për ngjarjet. Dasma e thjeshtë nuk është më pak dasmë sesa ajo e madhja; është thjesht e çliruar nga pesha e imagjinatës kolektive që e ka fryrë përtej kuptimit të saj origjinal.

Ka shenja shprese: gjenerata të reja shqiptarësh, veçanërisht ata që kanë jetuar apo studiuar jashtë, po fillojnë të pyesin haptazi këtë traditë, po zgjedhin ceremoni më modeste, po e vendosin nisjen e jetës bashkë mbi baza financiare më të shëndetshme se sa mbi një ditë shkëlqimi të financuar me borxh.

Kjo nuk është tradhti ndaj traditës, është, në kuptimin më të thellë, rikthim tek shpirti origjinal i saj: dashuria dhe bashkimi, jo pasqyra dhe performanca.

Filozofi gjerman Fridrih Niçe fliste për “transvlerësimin e vlerave” - nevojën periodike që çdo shoqëri ka për të rivlerësuar atë çka konsideron të shenjtë, për të dalluar mes traditës që e ushqen jetën dhe traditës që thjesht e përsërit veten nga inercia.

Shoqëria shqiptare, në këtë moment historik të saj, mes emigrimit, integrimit evropian dhe ndryshimeve të shpejta ekonomike, ka nevojë pikërisht për një transvlerësim të tillë lidhur me kuptimin e dasmës.

Për fund - metafora e pemës dhe fryteve të saj

Le ta mbyllim me një metaforë të fundit. Një pemë e shëndetshme nuk mat vlerën e saj me atë sa zhurmë bën era mes gjetheve, po me atë sa fryte të mira jep dhe sa gjatë qëndron më këmbë përballë stuhive.

Dasma, si pemë e bashkimit mes dy familjeve, nuk duhet matur me zhurmën e dritave dhe muzikës së asaj nate, po me fryt e saj afatgjatë: një çift financiarisht të qëndrueshëm, dy familje pa borxhe që i shtypin për vite me radhë, një komunitet që di të festojë pa u shkatërruar.

Filozofi rumun Emil Sioran shkroi dikur se njeriu nuk është vërtet i lirë derisa nuk ka më nevojë të vërtetohet para askujt. Kjo shprehje, e ashpër në dukje, mbart brenda saj thelbin e gjithë kësaj eseje: shoqëria shqiptare do të gjejë prosperitetin e vet të vërtetë ekonomik jo kur të ndalojë së festuari, sepse festa është dhe duhet të mbetet pjesë e gëzueshme e jetës kolektive,  po kur festa e saj të mos jetë më akt vërtetimi para syve të tjetrit, po akt i lirë dashurie, i çliruar nga peshat që brezat e kanë grumbulluar mbi supet e saj pa e vënë re.

Pyetja me të cilën filluam, a janë sot dasmat tona farsa e shpenzimeve të tepërta që stagnojnë zhvillimin ekonomik të shoqërisë shqiptare, meriton, pas gjithë kësaj rruge filozofike, një përgjigje të drejtpërdrejtë: po, në formën që kanë marrë sot shumë prej tyre, dasmat shqiptare janë bërë më shumë teatër sesa shenjtëri, më shumë konkurrencë sesa bashkim, më shumë borxh sesa bekim. Por kjo nuk është një dënim i pashpresë, është një thirrje.

Sepse çdo farsë, sado e vjetër qoftë, mund të ndalet në momentin kur aktorët e saj vendosin të mos luajnë më rolin e caktuar nga frika, po të shkruajnë vetë skenarin e tyre, mbi themelet e vjetra e të vërteta të dashurisë, thjeshtësisë dhe maturisë.

Siç thoshte urtësia e lashtë: nuk është pasuria e shtëpisë ajo që bekon martesën, po paqja që mbetet brenda saj kur dritat e festës shuhen dhe faturat vijnë për t’u paguar.

Në atë heshtje të mëngjesit pas dasmës, pa muzikë, pa kamera, pa sy vëzhgues, do të shihet, në fund, nëse ajo çka festuam ishte vërtet dashuri, apo thjesht një farsë e mirëskenuar.

 

„Lumturia e vërtetë nuk kërkon dëshmitarë.“
  - mendim i frymëzuar nga Seneka

 

2026