.png)
Gëzim Ajgeraj
ESE
A janë sot dasmat tona farsa e
shpenzimeve të tepërta, që stagnojnë zhvillimin ekonomik dhe financiar të
shoqërisë sonë shqiptare?
Çdo shoqëri, në çdo kohë, ka pasur nga një ritual që e ka zbuluar më mirë
se çdo tjetër atë çfarë ajo shoqëri adhuron vërtet. Për të krishterët mesjetarë
ishte kisha; për fiset e lashta ishte gjuetia dhe ndarja e prenë; për
shqiptarët e sotëm, duket se ky ritual është dasma. Në sallën e madhe, nën
dritat që verbojnë sa dielli i korrikut, mblidhen njëherësh; dashuria,
frika, krenaria dhe borxhi, katër motive që rrallëherë kanë ndarë të
njëjtën tavolinë kaq natyrshëm sa e ndajnë sot.
Kjo ese lind nga një pyetje që dukej dikur e pahijshme për t’u bërë me zë
të lartë, sepse dasma konsiderohej shenjtërore, e paprekshme nga arsyeja
ekonomike: A janë sot dasmat tona bërë farsë, teatër i madh shpenzimesh të
tepërta, që në vend të forcojnë familjen dhe komunitetin, po e mbajnë shoqërinë
shqiptare peng të një cikli borxhesh, imazhesh dhe frikësh sociale?
Përgjigjja që do të kërkojmë këtu nuk është vetëm ekonomike. Është, para së
gjithash, filozofike dhe psikologjike, sepse çdo shifër në faturën e një dasme
fsheh brenda vetes një frikë njerëzore, një dëshirë të pashuar, ose një
kompleks të lashtë inferioriteti kolektiv.
Siç thoshte Seneka, njeriu vuan më shumë në imagjinatë sesa në realitet,
dhe asnjëkund kjo nuk shihet më qartë sesa në dasmën shqiptare, ku prindërit
shpenzojnë atë që s’e kanë, për të mos u dukur para syve të një bashkësie
imagjinare gjykuese, e cila, në fakt, shpesh nuk ekziston veçse në kokën e
tyre.
Vetë gjuha jonë e përditshme e zbulon këtë tension pa e vënë re: themi
“bëmë dasmë të madhe” njësoj siç themi “bëmë luftë të madhe” ose “bëmë humbje
të madhe” - sikur madhështia në vetvete
të ishte qëllim, pavarësisht se çfarë përmban brenda saj.
Filozofia e gjuhës na mëson se mënyra si flasim për diçka formëson mënyrën
si mendojmë për të; dhe kur “dasma e madhe” bëhet standard i pashkruar suksesi
shoqëror, çdo familje që s’mund ta përballojë atë ndihet automatikisht e vogël,
edhe kur, në thelb, ka bërë zgjedhjen më të mençur.
Metafora e skenës - kur dasma bëhet
teatër dhe ne bëhemi aktorë
Filozofi francez Guy Debord shkroi në shekullin e kaluar për atë çka ai e
quajti “shoqëria e spektaklit”, një botë ku jeta e vërtetë zëvendësohet
gradualisht nga përfaqësimi i saj, ku njerëzit nuk jetojnë më ngjarjet, por i
performojnë ato për sytë e të tjerëve.
Dasma shqiptare e sotme është, në shumë raste, realizimi më i pastër i
kësaj ideje: ajo nuk është më bashkim dy shpirtrash, është skenë.
Nusja nuk vishet më për dhëndrin, vishet për kamerën. Salla nuk zbukurohet
më për të ftuarit, zbukurohet për videon që do të shpërndahet të nesërmen në
rrjete sociale.
Vetë fjala “farsë”, e cila vjen nga tradita e teatrit popullor, përshkruan
një lloj drame ku përmbajtja e vërtetë zbehet dhe në vend të saj mbetet vetëm
forma e ekzagjeruar, e mbushur me gjeste të mëdha e zhurmë të tepërt.
Kjo fjalë, e përdorur për dasmën shqiptare të sotme, nuk është e
rastësishme: sepse në farsë, ashtu si në shumë dasma të sotme, gjithçka është
më e madhe se jeta, më shumë dritë, më shumë zë, më shumë ar, pikërisht sepse
mungon diçka thelbësore që duhet ta mbushë atë hapësirë me kuptim të vërtetë.
Kjo metaforë e skenës na ndihmon të kuptojmë diçka thelbësore: kur jeta
bëhet performancë, ajo pushon së qeni jetë e vërtetë dhe bëhet imazh i jetës.
Dhe imazhi, ndryshe nga jeta, ka gjithmonë nevojë për më shumë, më shumë dritë,
më shumë lule, më shumë kamera, më shumë para, sepse imazhi nuk ngopet kurrë.
Aristoteli thoshte se çdo gjë natyrale ka një kufi të natyrshëm ku ndalet
dhe pushon; vetëm gjërat e panatyrshme rriten pafundësisht, si kanceri në trup.
Konsumi ceremonial i dasmës shqiptare të sotme i ngjan pikërisht kësaj
rritjeje pa kufi, kësaj etjeje që s’e shuan kurrë veten.
Ka diçka tragjike, në kuptimin e vjetër grek të fjalës, në këtë farsë:
personazhi kryesor beson se po vepron nga liria e tij, ndërkohë që në fakt
është i lidhur me zinxhirë të padukshëm shoqërorë. Siç e tha Zhan-Zhak Ruso,
njeriu lind i lirë, por kudo është në pranga, dhe prangat më të forta janë ato
që vetë i bëjmë të arta dhe i quajmë traditë.
Psikologjia e turpit - frika si
motor i shpenzimit
Nën çdo faturë të fryrë dasme fshihet, në thelb, një emocion i lashtë dhe
universal: turpi. Psikologjia moderne e njeh mirë këtë mekanizëm, frika e
turpërimit social shpesh është shtytësi më i fuqishëm i sjelljes njerëzore, më
i fuqishëm sesa vetë dëshira për kënaqësi.
Prindi shqiptar që merr kredi për dasmën e fëmijës nuk po e bën këtë
kryesisht nga dashuria (edhe pse edhe ajo është aty), po nga tmerri i heshtur i
pyetjes që e ndjek si hije: “Çfarë do të thonë njerëzit?”
Kjo pyetje, e thjeshtë në dukje, është në fakt një nga forcat më
shkatërruese psikologjike të shoqërisë sonë. Ajo e transformon dasmën nga akt
dashurie në akt mbrojtjeje, mbrojtje e statusit, mbrojtje e nderit, mbrojtje e
imazhit familjar.
Psikologu social Leon Festinger foli për “krahasimin social” si nevojë
themelore njerëzore: ne e matim vlerën tonë duke u krahasuar me të tjerët. Në
një shoqëri të vogël, ku të gjithë njihen me të gjithë, ky krahasim bëhet gati
i pashmangshëm dhe i pamëshirshëm. Dasma e fqinjit bëhet standardi që duhet
kapërcyer, jo festuar.
Por turpi, siç na mëson psikanaliza, nuk është kurrë vetëm individual, ai
është trashëgimi. Ai kalon prind pas fëmije si një monedhë e vjetër që askush
s’e pyet më përse ekziston, thjesht e shpenzojnë sepse e kanë trashëguar.
Kështu, çdo brez rifreskon farsën, duke besuar se po ruan dinjitetin,
ndërkohë që në fakt po e ushqen po atë frikë që e ka gëlltitur edhe brezin e
mëparshëm.
„Njeriu nuk turpërohet nga ajo çfarë është, por nga ajo
çfarë mendon se të tjerët mendojnë se ai është.“
- parafrazim i mendimit ekzistencialist
Filozofia e konsumit - kur dashuria
matet me kilogramë ari
Erich Fromm, në veprën e tij mbi mënyrën e të jetuarit “të kesh” kundrejt
mënyrës “të jesh”, argumentoi se qytetërimi perëndimor, dhe bashkë me të, shumë
shoqëri që e imitojnë atë pa e kuptuar thelbin, ka zëvendësuar gradualisht
qenien me pasjen. Nuk je më ai që je, je ai që ke.
Në dasmën shqiptare, kjo logjikë shfaqet në formën e saj më dramatike: nusja
nuk vlerësohet më vetëm si njeri, po edhe si vitrinë ari; dhëndri nuk
vlerësohet vetëm si burrë, po edhe si makinë e re, si numër i ftuarish, si
markë e kostumit.
Filozofi gjerman i shekullit të nëntëmbëdhjetë, Artur Shopenhaueri, shkroi
se njerëzit shpesh sakrifikojnë lumturinë e tyre reale për të fituar admirimin
e të tjerëve, një admirim që, sipas tij, as nuk u sjell asnjë përfitim të
vërtetë atyre që e kërkojnë.
Kjo është pikërisht paradoksi i dasmës së sotme: familjet shpenzojnë atë
çka nuk e kanë, për të fituar diçka që nuk mund ta prekin, respektin e supozuar
të një turme që, të nesërmen, do të flasë për dasmën tjetër.
Jean Baudrillard fliste për “vlerën e shenjës” - idenë se në shoqëritë e
konsumit, gjërat nuk blihen më për funksionin e tyre, por për atë çfarë
simbolizojnë. Dasma e madhe shqiptare nuk blihet për të festuar dashurinë
(funksioni i saj i lashtë), po për të komunikuar status (shenja e saj e re).
Dhe kur një gjë blihet për shenjën dhe jo për funksionin, çmimi i saj bëhet
i pakufishëm, sepse statusi, ndryshe nga uria apo etja, kurrë nuk ngopet
plotësisht.
Metafora e liqenit të ngrirë -
ekonomia nën presionin e ceremonisë
Imagjinoni një liqen të ngrirë, në pamje të parë të fortë e të palëkundur,
mbi të cilin njerëzit ecin me besim të plotë. Por poshtë akullit, uji rrjedh,
dhe akulli hollohet çdo ditë pak e nga pak, i padukshëm nga sipër.
Ky liqen është ekonomia e familjeve shqiptare: stabile në sipërfaqe, e
dobësuar në thellësi nga një zakon që kërkon nga çdo familje të hedhë në një
ditë të vetme kursimet e një jete të tërë - ose, më keq, borxhin e
viteve që vijnë.
Studimet ekonomike mbi shoqëritë me traditë të fortë ceremoniale tregojnë
vazhdimisht të njëjtin model: kur një përqindje e madhe e të ardhurave
familjare shkon në konsum ceremonial e joprodhues (dasma, ceremonira, ‘pamje’
shoqërore), zvogëlohet përpjesshmërisht kapaciteti për kursim, investim dhe
zhvillim afatgjatë.
Kjo nuk është thjesht teori abstrakte; është aritmetikë e thjeshtë e jetuar
në shtëpitë tona: leku i shpenzuar për një orkestër të dytë nuk është më lek
për një dyqan të vogël, për studimet e një fëmije, apo për një fond urgjence në
kohë krize.
Kur shohim shifrat e emigrimit të vazhdueshëm nga Shqipëria e Kosova, kur
shohim brezin e ri që largohet drejt vendeve perëndimore në kërkim të një jete
pa presionin e “çfarë do të thonë njerëzit”, duhet të pyesim me sinqeritet nëse
pjesë e këtij eksodi lidhet edhe me këtë farsë financiare, me një sistem
shoqëror që e detyron çdo familje të konsumojë përtej mundësive të veta,
thjesht për të mbijetuar në sytë e komunitetit.
Vlen të përmendet edhe një shtresë tjetër e këtij fenomeni: barra e
pabarabartë që bie mbi gratë dhe familjet e tyre në shumë zona të Shqipërisë e
Kosovës, ku pajae, dhuratat dhe ceremonitë paraprijëse shtohen mbi koston
tashmë të lartë të vetë dasmës.
Çdo hap i procesit, fejesa, gjerdeku, dita e “kanës”, vetë dasma - rrezikon
të kthehet në një stacion të ri të garës simbolike, ku secila familje ndjehet e
detyruar të mos “mbetet mbrapa” fqinjit apo të afërmit. Filozofia feministe e
shekullit njëzet ka treguar bindshëm se ceremonitë e martesës, në shumë
kultura, shpesh e fshehin pabarazinë ekonomike pas gjuhës së “traditës” dhe
“nderit” - dhe rasti shqiptar nuk bën përjashtim.
Paradoksi i dashurisë - kur festa e
bashkimit bëhet burim ndarjeje
Ka një ironi të hidhur, pothuajse tragjike në kuptimin sofoklean, në faktin
se dasma, ceremonia që duhet të festojë bashkimin e dy njerëzve, shpesh bëhet
shkak i ndarjeve reale: mes prindërve që grinden për shpenzimet, mes çifteve
që fillojnë jetën bashkë me barrën e një borxhi që s’e kanë zgjedhur vetë, mes
fqinjëve që matin dashurinë e njëri-tjetrit me numrin e ftesave.
Filozofi danez Sёren Kierkegaard shkroi se ankthi është “marramendja e
lirisë” - dhe asgjë s’e prodhon më mirë këtë marramendje sesa liria e rreme që
i jepet çiftit të ri: liria për të zgjedhur, brenda kufijve të ngushtë të një
skenari tashmë të shkruar nga tradita dhe presioni social.
Këtu qëndron thelbi filozofik i problemit: nuk është vetë dasma armiku, po
zëvendësimi i qëllimit të saj origjinal, bashkimi, dashuria, bekimi i
komunitetit, me një qëllim të huazuar: konkurrenca, imazhi, frika.
Kur mjeti (festa) bëhet qëllim në vetvete, dhe qëllimi origjinal (dashuria)
bëhet vetëm pretekst, atëherë kemi para nesh, në kuptimin më të mirëfilltë të
fjalës, një farsë, një dramë ku aktorët kanë harruar përse hipën fillimisht në
skenë.
„Nuk është varfëria ajo që na poshtëron, po krahasimi.“
- mendim i frymëzuar nga stoikët
Rrënjët historike - nga mikpritja e
lashtë te ekonomia e statusit
Është e rëndësishme të mos e gjykojmë këtë fenomen si diçka të huaj për
shpirtin shqiptar, por ta kuptojmë si shtrembërim historik të një virtyti të
vjetër: mikpritjes. Kanuni dhe traditat e lashta shqiptare e vendosnin nderin
dhe bujarinë ndaj të ftuarit si vlera qendrore, “shtëpia e shqiptarit i përket
Zotit dhe mikut”, thoshte urtësia popullore. Kjo bujari fillimisht nuk kërkonte
pasuri, po zemërgjerësi; nuk matej me para, po me respekt.
Ajo çka ka ndodhur në dekadat e fundit është një proces që filozofët e
kulturës e quajnë “materializim i virtytit” - një vlerë shpirtërore (mikpritja,
respekti, nderi) zëvendësohet gradualisht nga ekuivalenti i saj material (numri
i pjatave, çmimi i sallës, sasia e arit).
Kështu, virtyti i vjetër nuk vdes plotësisht, po shndërrohet në karikaturën
e vetvetes, një lloj zombie kulturor që lëviz ende me format e së kaluarës, por
pa shpirtin që dikur e jetësonte.
Krenaria kombëtare dhe ekonomia e
saj e fshehtë
Shqiptarët, si popull, kanë ndërtuar historikisht identitetin e tyre mbi
shtylla të forta krenarie: mikpritjen, besën, nderin, guximin. Këto
vlera kanë qenë, në kushte historike të vështira; pushtime, varfëri, izolim,
mekanizma mbijetese të vërtetë, jo thjesht zbukurime kulturore.
Por çdo vlerë, kur hiqet nga konteksti historik që e ka lindur dhe
transplantohet në një kohë tjetër, pa u rimenduar, rrezikon të bëhet fosil që e
imiton jetën pa e pasur më atë.
Filozofi italian Xhambatista Viko fliste për “korsi historike” - idenë se
çdo qytetërim kalon nëpër cikle të ngjashme zhvillimi, ku vlerat e epokës
heroike, nëse nuk rimendohen, degjenerojnë në formalizëm bosh të epokës që vjen
pas.
Dasma e sotme shqiptare, në shumë raste, është pikërisht ky formalizëm:
forma e nderit të vjetër, e zbrazur nga funksioni i tij origjinal dhe e mbushur
me përmbajtje të re, konsumin.
Nderi dikur matej me atë çka jepje pa e pritur mbrapsht; sot shpesh
matet me atë çka shpenzon për t’u dukur para të tjerëve. Është një
zëvendësim delikat, pothuajse i padukshëm, por pasojat e tij ekonomike janë
krejt të prekshme: shtëpi të lëna përgjysmë ndërtimi sepse paratë shkuan për
dasmën e djalit, biznese të vogla që nuk hapen kurrë sepse kursimi u shndërrua
në fustan nusërie e paguar me kredi konsumatore.
Turma dhe pasqyra - psikologjia
sociale e dëshmitarit
Psikologu francez Gustave Le Bon, në studimin e tij mbi psikologjinë e
turmave, vërejti se individi, kur bëhet pjesë e një turme, humbet një pjesë të
gjykimit të tij të pavarur dhe fillon të veprojë sipas ligjeve emocionale të
kolektivit.
Dasma e madhe shqiptare krijon pikërisht një turmë të tillë të përkohshme: qindra
vetë të mbledhur në një sallë, ku secili vëzhgon të tjerët dhe njëkohësisht
ndihet i vëzhguar prej tyre.
Në këtë lojë pasqyrash, askush nuk guxon të jetë i pari që thotë “mjaft” -
sepse frika e të qenit i pari që del jashtë normës është më e madhe se vetë
barra financiare e normës.
Kjo është arsyeja pse zgjidhja e këtij problemi nuk mund të jetë thjesht
individuale. Një familje e vetme që vendos të bëjë një dasmë modeste,
ndërkohë që gjithë komuniteti rreth saj vazhdon farsën, rrezikon të përballet
vetë me gjykimin që synonte ta shmangte.
Filozofi anglez Tomas Hobsi shkroi se njeriu, në gjendjen e tij natyrore,
kërkon jo vetëm siguri, po edhe njohje, dhe shpesh është gati të sakrifikojë sigurinë
materiale për të ruajtur njohjen sociale. Prandaj çlirimi nga kjo farsë kërkon
një ndryshim kolektiv të normës, jo vetëm heroizma të izoluar individësh.
Rrjetet sociale, në dekadën e fundit, e kanë thelluar
edhe më shumë këtë dinamikë. Nëse dikur dëshmitarët e një
dasme ishin disa qindra vetë të pranishëm fizikisht, sot çdo dasmë
transmetohet, regjistrohet dhe krahasohet publikisht me mijëra dasma të tjera
të shfaqura në ekran.
Turma e Le Bon-it është shumëzuar në pafundësi nga algoritmi. Kështu,
presioni për t’u dukur nuk vjen më vetëm nga fshati apo lagjja, po nga një
komunitet imagjinar pothuajse global, që gjykon pa u njohur kurrë personalisht,
një formë e re, dixhitale, e së njëjtës frikë të lashtë nga turpi shoqëror.
Rruga tjetër - drejt një etike të
re të thjeshtësisë
Nëse diagnoza është e qartë, çfarë mund të themi për shërimin? Filozofia
stoike, dy mijë vjet e ca më parë, na mësoi se liria e vërtetë vjen jo nga
zotërimi i më shumë gjërave, po nga çlirimi prej varësisë ndaj mendimit të të
tjerëve.
Epikteti thoshte se njerëzit nuk shqetësohen nga vetë ngjarjet, po nga
mendimet që kanë për ngjarjet. Dasma e thjeshtë nuk është më pak dasmë sesa ajo
e madhja; është thjesht e çliruar nga pesha e imagjinatës kolektive që e ka
fryrë përtej kuptimit të saj origjinal.
Ka shenja shprese: gjenerata të reja shqiptarësh, veçanërisht ata që kanë
jetuar apo studiuar jashtë, po fillojnë të pyesin haptazi këtë traditë, po
zgjedhin ceremoni më modeste, po e vendosin nisjen e jetës bashkë mbi baza
financiare më të shëndetshme se sa mbi një ditë shkëlqimi të financuar me
borxh.
Kjo nuk është tradhti ndaj traditës, është, në kuptimin më të thellë,
rikthim tek shpirti origjinal i saj: dashuria dhe bashkimi, jo pasqyra dhe
performanca.
Filozofi gjerman Fridrih Niçe fliste për “transvlerësimin e vlerave” -
nevojën periodike që çdo shoqëri ka për të rivlerësuar atë çka konsideron të
shenjtë, për të dalluar mes traditës që e ushqen jetën dhe traditës që thjesht
e përsërit veten nga inercia.
Shoqëria shqiptare, në këtë moment historik të saj, mes emigrimit,
integrimit evropian dhe ndryshimeve të shpejta ekonomike, ka nevojë pikërisht
për një transvlerësim të tillë lidhur me kuptimin e dasmës.
Për fund - metafora e pemës dhe
fryteve të saj
Le ta mbyllim me një metaforë të fundit. Një pemë e shëndetshme nuk
mat vlerën e saj me atë sa zhurmë bën era mes gjetheve, po me atë sa fryte të
mira jep dhe sa gjatë qëndron më këmbë përballë stuhive.
Dasma, si pemë e bashkimit mes dy familjeve, nuk duhet matur me zhurmën e
dritave dhe muzikës së asaj nate, po me fryt e saj afatgjatë: një çift
financiarisht të qëndrueshëm, dy familje pa borxhe që i shtypin për vite me
radhë, një komunitet që di të festojë pa u shkatërruar.
Filozofi rumun Emil Sioran shkroi dikur se njeriu nuk është vërtet i lirë
derisa nuk ka më nevojë të vërtetohet para askujt. Kjo shprehje, e ashpër në
dukje, mbart brenda saj thelbin e gjithë kësaj eseje: shoqëria shqiptare do
të gjejë prosperitetin e vet të vërtetë ekonomik jo kur të ndalojë së festuari,
sepse festa është dhe duhet të mbetet pjesë e gëzueshme e jetës kolektive, po kur festa e saj të mos jetë më akt
vërtetimi para syve të tjetrit, po akt i lirë dashurie, i çliruar nga peshat që
brezat e kanë grumbulluar mbi supet e saj pa e vënë re.
Pyetja me të cilën filluam, a janë sot dasmat tona farsa e
shpenzimeve të tepërta që stagnojnë zhvillimin ekonomik të shoqërisë shqiptare,
meriton, pas gjithë kësaj rruge filozofike, një përgjigje të drejtpërdrejtë: po,
në formën që kanë marrë sot shumë prej tyre, dasmat shqiptare janë bërë më
shumë teatër sesa shenjtëri, më shumë konkurrencë sesa bashkim,
më shumë borxh sesa bekim. Por kjo nuk është një dënim i
pashpresë, është një thirrje.
Sepse çdo farsë, sado e vjetër qoftë, mund të ndalet në momentin kur
aktorët e saj vendosin të mos luajnë më rolin e caktuar nga frika, po të
shkruajnë vetë skenarin e tyre, mbi themelet e vjetra e të vërteta të
dashurisë, thjeshtësisë dhe maturisë.
Siç thoshte urtësia
e lashtë: nuk është pasuria e shtëpisë ajo që bekon martesën, po paqja që
mbetet brenda saj kur dritat e festës shuhen dhe faturat vijnë për t’u paguar.
Në atë heshtje të
mëngjesit pas dasmës, pa muzikë, pa kamera, pa sy vëzhgues, do të shihet, në
fund, nëse ajo çka festuam ishte vërtet dashuri, apo thjesht një farsë e
mirëskenuar.
„Lumturia e vërtetë
nuk kërkon dëshmitarë.“
- mendim
i frymëzuar nga Seneka
2026
Keine Kommentare:
Kommentar veröffentlichen