Gëzim Ajgeraj
KUR POEZIA I KËNDON DIKTATURËS
Një ese mbi kujtesën, përgjegjësinë e poetit dhe kufirin mes artit e nostalgjisë politike
Në dritën e një recitimi publik për E. H. në një bibliotekë të Lushnjës
Kur fjala hyn në dhomën e kujtesës
Ka çaste kur poezia nuk është vetëm çështje e vargut, e
ritmit apo e metaforës. Ka çaste kur një varg bëhet dëshmi morale. Ka çaste kur
fjala, para se të pyetet nëse është e bukur, duhet të pyetet nëse e kupton
peshën e asaj që po thotë. Pikërisht këtu nis dilema e vështirë: çfarë ndodh
kur një poet i këndon një udhëheqësi të lidhur historikisht me një regjim
diktatorial, me burgosje, internime, persekutim politik e fetar, izolim dhe
dhunë shtetërore? A kemi ende përpara një akt thjesht estetik, apo kemi hyrë në
territorin e kujtesës, të etikës dhe të përgjegjësisë publike?
E. H. nuk është thjesht një emër në një faqe historie.
Për Shqipërinë e shekullit XX ai është edhe simbol i një sistemi pushteti që
zgjati dekada dhe që la pas përvoja të kundërta: për disa, kujtime të rendit,
të shtetit të fortë, të një modernizimi të caktuar dhe të një kohe të kaluar;
për shumë të tjerë, kujtime të frikës, burgut, internimit, ndalimit të fesë,
kontrollit ideologjik, varfërisë së lirisë dhe të një izolimi të skajshëm.
Pikërisht sepse kujtesa është e ndarë dhe e plagosur, fjala poetike në këtë fushë
nuk mund të jetë naive.
Një poezi mund të shkruhet për një diktator. Letërsia ka
të drejtë të hyjë edhe në skutat më të errëta të historisë. Por të shkruash për
një diktator nuk është e njëjta gjë me t'i kënduar atij. Një poet mund ta
portretizojë tiranin për ta demaskuar, mund ta ringjallë zërin e tij për ta
vënë përballë viktimës, mund ta përdorë ironinë për ta zhveshur nga miti. Por
kur poezia kthehet në himn, kur dhuna zbehet dhe vetëm nostalgjia mbetet,
atëherë pyetja nuk është më vetëm estetike. Ajo bëhet pyetje e ndërgjegjes.
Në këtë kuptim, biblioteka është një vend veçanërisht
domethënës. Ajo nuk është thjesht një sallë. Është një hapësirë ku kujtesa
publike merr formë. Një bibliotekë ruan libra, por mbi të gjitha ruan mundësinë
që brezat të flasin me njëri-tjetrin. Prandaj, kur në një bibliotekë recitohet
një poezi për një figurë të diktaturës, poezia hyn në një marrëdhënie të
drejtpërdrejtë me kujtesën e dëgjuesve. Në sallë mund të jetë dikush që e ka
përjetuar frikën e atij sistemi, dikush që ka humbur një të afërm, dikush që ka
njohur burgun, internimin apo heshtjen e detyruar. Mund të jetë edhe një i ri
që nuk e ka jetuar fare atë kohë. Për të dy, poezia ka peshë të ndryshme, por
jo peshë zero.
Kështu, pyetja e vërtetë nuk është: “A lejohet të
shkruhet poezi për Enver Hoxhën?” Sigurisht që po. Pyetja është: “Çfarë po bën
poeti me historinë kur shkruan për të?” Nëse poeti e kthen viktimën në hije dhe
pushtetin në nostalgji, atëherë poezia rrezikon të bëhet dekor i harresës. Nëse
e vendos pushtetin përballë pasojave të tij, atëherë poezia mund të bëhet një
formë e gjykimit artistik.
A mund të quhet poezi një varg që i këndon
diktaturës?
Në kuptimin teknik, po. Një tekst mund të ketë vargje,
ritëm, rimë, figuracion, muzikalitet dhe prapëseprapë të jetë poetikisht i
dobët. Poezia nuk përcaktohet vetëm nga subjekti i saj. Edhe një diktator mund
të bëhet objekt i artit. Dante vendosi figura historike në ferr; Shekspiri e
bëri pushtetin, krimin dhe ambicien materie të dramës; Borges-i e përdori
historinë si labirint metafizik. Arti nuk ka nevojë që personazhi i tij të jetë
moral për të qenë i madh.
Por ekziston një dallim themelor midis “poezisë për
diktaturën” dhe “poezisë së diktaturës”. E para mund të jetë kritikë, dëshmi,
tragjedi, ironi ose reflektim. E dyta mund të jetë glorifikim, apologji ose
nostalgji. Ky dallim nuk është formal; është etik dhe estetik njëkohësisht.
Një poezi që thotë, në thelb, “sa e bukur ishte ajo
kohë”, pa pyetur se çfarë çmimi paguhej për atë “bukuri”, rrezikon të prodhojë
një estetikë të cunguar. Sepse çdo nostalgji serioze duhet të ketë kujtesë. Nuk
mund të kujtosh vetëm sheshin dhe të harrosh qelinë; vetëm disiplinën dhe të
harrosh frikën; vetëm figurën e udhëheqësit dhe të zhdukësh njeriun që nuk
guxonte të fliste.
Poezia e vërtetë nuk ka frikë nga paradoksi. Ajo mund të
thotë: “Ai që premtoi rendin ndërtoi heshtjen.” Mund të thotë: “Në statujën e
udhëheqësit, koha gdhendi fytyrat e atyre që nuk patën të drejtë të flisnin.”
Këtu fillon poezia si mendim. Ajo nuk është më lavdërim i personit, por zbulim
i mekanizmit të pushtetit.
Prandaj një tekst nostalgjik mund të quhet poezi në
kuptimin e formës, por jo domosdoshmërisht poezi e lartë. Poezia e lartë nuk
matet vetëm me atë që thotë, por me atë që zbulon.
Poeti dhe përgjegjësia e fjalës
Të jesh poet nuk do të thotë të jesh i pafajshëm ndaj
fjalës. Përkundrazi, poeti është një nga njerëzit që duhet ta ndiejë më fort
përgjegjësinë e saj. Fjala poetike mund të bëjë atë që një deklaratë politike
nuk e bën: mund të hyjë në kujtesën intime të njeriut. Një varg i mirë nuk
mbaron kur mbaron zëri i recituesit; ai vazhdon të jetojë në mendjen e
dëgjuesit.
Pikërisht këtu lind problemi i poetit që glorifikon një
regjim represiv. Nuk është e drejtë të thuhet automatikisht se ai “nuk është
poet”. Njeriu mund të shkruajë vargje, të ketë talent teknik, të njohë ritmin
dhe metaforën, e megjithatë të bëjë një zgjedhje poetike që është e dobët në
nivelin etik dhe artistik. Përkundrazi, është më e saktë të thuhet se një poezi
e tillë mund të jetë e varfër në ndërgjegje, në kompleksitet dhe në thellësi.
Poeti i madh nuk është ai që zgjedh gjithmonë figurën më
të ndritshme; është ai që sheh hijen brenda figurës. Një udhëheqës që ka qenë
objekt i kultit politik nuk ka nevojë për një kult të dytë poetik. Ai ka nevojë
për distancë artistike.
Nëse poeti i heq nga skena viktimat, atëherë ai nuk po
shkruan vetëm për një njeri; po riformaton kujtesën. Nëse ai e paraqet shtypjen
si disiplinë, izolimin si dinjitet, frikën si rend dhe heshtjen si harmoni,
atëherë metafora bëhet mjegull që fsheh faktin.
Por poeti ka një rrugë tjetër: të mos bëhet as gjykatës i
thatë, as propagandist. Ai mund të hyjë në labirint. Mund të pyesë pse një
shoqëri pranon një figurë të tillë, pse frika bëhet zakon, pse miti mbijeton
pas vdekjes së udhëheqësit. Kjo është poezi që mendon.
Diktatura si materie poetike dhe jo si objekt
adhurimi
Diktatura është një minierë e pafundme metaforash. Ajo ka
mure, porta, çelësa, dritare të mbyllura, dosje, emra të fshirë, letra të
kontrolluara, radio që përsërisin të njëjtin zë, sheshe ku duartrokitja bëhet
detyrim. Çdo njëra prej tyre mund të bëhet figurë poetike.
Por kur poeti zgjedh vetëm flamurin dhe harron prangat,
vetëm portretin dhe harron hijen, vetëm udhëheqësin dhe harron popullin, ai e
ngushton botën e vet artistike.
Në një poezi të fuqishme për një diktator, diktatori nuk
duhet të jetë gjithmonë qendra. Mund të jetë mungesa e tij në fytyrën e
viktimës. Mund të jetë frika që vazhdon edhe pasi ai ka vdekur. Mund të jetë
një derë burgu që kërcet pas dyzet vjetësh. Mund të jetë një fëmijë që pyet pse
gjyshi nuk fliste. Kjo është metafora e historisë: pushteti vdes më shpejt se
pasoja e tij.
Një poet që e kupton këtë nuk ka nevojë të bërtasë kundër
diktaturës. Mjafton të tregojë çfarë bëri ajo me shpirtin e njeriut. Në atë
moment, një mur burgu mund të bëhet më i fuqishëm se njëqind slogane.
Kjo është edhe arsyeja pse letërsia nuk duhet të bëhet
gjykatë politike, por as strehë e harresës. Ajo duhet të jetë vendi ku faktet
fitojnë një dimension të dytë: dimensionin e përvojës njerëzore.
Biblioteka e Lushnjës dhe paradoksi i dëgjuesit
Kur një poezi e tillë recitohet në një bibliotekë të
Lushnjës, vendi merr pjesë në kuptimin e saj. Biblioteka nuk është një skenë
neutrale. Ajo është një institucion i kujtesës.
Nëse një pjesë e publikut ka vuajtur nga regjimi, atëherë
recitimi i një poezie nostalgjike nuk dëgjohet vetëm si art. Mund të dëgjohet
si rikthim i një zëri që dikur ishte i detyrueshëm. Ky është një dallim i
rëndësishëm psikologjik: ajo që për njërin është kujtim nostalgjik, për tjetrin
mund të jetë rikthim i traumës.
Kjo nuk do të thotë se duhet ndaluar leximi i saj.
Përkundrazi, mund të lexohet, por duhet të kontekstualizohet. Një bibliotekë e
pjekur mund të thotë: “Po e dëgjojmë këtë tekst jo për ta adhuruar, por për të
diskutuar se si krijohet nostalgjia dhe si arti mund të bëhet kujtesë ose
harresë.”
Kjo do ta kthente recitimin në një ngjarje kulturore të
vërtetë. Sepse kultura nuk është vetëm duartrokitje. Kultura është edhe aftësia
për të përballuar mosmarrëveshjen.
Një shoqëri demokratike nuk duhet të trembet nga poezia e
keqe ose nga poezia nostalgjike. Ajo duhet të jetë aq e sigurt në lirinë e saj
sa ta lexojë, ta analizojë dhe ta kundërshtojë. Problemi nuk është që një poet
e shkruan; problemi fillon kur askush nuk lejohet ta pyesë se çfarë po
glorifikon.
Nostalgjia: kujtesë apo manipulim i kujtesës?
Nostalgjia është një nga emocionet më të fuqishme
politike sepse nuk argumenton; ajo kujton. Dhe kujtesa nuk është arkiv neutral.
Njeriu nuk kujton gjithçka. Ai zgjedh, shpesh pa e kuptuar, fragmente të së
kaluarës.
Një shoqëri mund të kujtojë bukën e lirë dhe të harrojë
mungesën e lirisë. Mund të kujtojë sigurinë dhe të harrojë frikën. Mund të
kujtojë punën dhe të harrojë kufirin. Mund të kujtojë rendin dhe të harrojë
heshtjen. Nostalgjia bëhet e rrezikshme kur shndërrohet në një aparat që heq
nga fotografia atë që nuk i përshtatet kujtimit.
Metaforikisht, nostalgjia është një fotografi e vjetër ku
dikush ka prerë një pjesë të figurës. Ajo nuk gënjen plotësisht, por nuk tregon
të gjithën.
Poezia ka fuqinë ta korrigjojë këtë. Poeti mund të thotë:
“E di se pse disa e kujtojnë atë kohë, por e di edhe çfarë nuk guxon të
harrohet.” Kjo është një poezi e pjekur, sepse nuk e thjeshton historinë.
Poezia që e shndërron nostalgjinë në lavdi të
pakushtëzuar humbet një nga aftësitë themelore të artit: aftësinë për të
mbajtur dy të vërteta në të njëjtën kohë. Mund të ketë njerëz që kujtojnë disa
aspekte pozitive të një periudhe, ndërsa sistemi në tërësi mbetet represiv.
Letërsia serioze nuk ka pse t'i fshijë këto kontradikta; duhet t'i bëjë të
dukshme.
Niveli poetik: nga vargu propagandistik te metafora
e madhe
Nëse një poezi për një diktator gjykohet vetëm nga rima,
ajo mund të duket e suksesshme. Por poezia e madhe nuk matet me rimën. Ajo
matet me dendësinë e mendimit, origjinalitetin e figurës, shumëkuptimësinë,
ritmin e brendshëm, aftësinë për të krijuar tension dhe me atë që mund të
quajmë “rezonancë pas vargut”.
Në raport me poetë si Martin Camaj, Azem Shkreli, Ali
Podrimja apo Jorge Luis Borges, standardi bëhet shumë më i lartë. Camaj e bën
gjuhën të duket si gur i vjetër që ka ruajtur temperaturën e shekujve. Shkreli
e ngjesh fjalën deri në kockë. Podrimja e kthen dhimbjen në simbol dhe heshtjen
në një lloj gjeografie shpirtërore. Borges-i ndërton labirinte ku historia,
koha dhe identiteti pasqyrohen në njëra-tjetrën.
Përballë këtyre niveleve, një poezi që thjesht lavdëron
një udhëheqës, duke përdorur epitete të drejtpërdrejta, metafora të zakonshme
dhe një nostalgji lineare, rrezikon të jetë shumë më poshtë se standardi
i poezisë moderne. Mund të jetë tekst sentimental, varg ceremonial ose
poezi me funksion përkujtimor, por jo domosdoshmërisht poezi e lartë.
Poezia e madhe nuk thotë: “Ky ishte i madh.” Ajo të bën
të pyesësh: “Çfarë është madhështia kur përballë saj qëndron frika?” Nuk thotë:
“Koha ishte e artë.” Ajo pyet: “Sa kushtoi ari i asaj kohe?” Ky është ndryshimi
midis retorikës dhe poezisë.
A është poeti përgjegjës për atë që reciton?
Po. Jo në kuptimin që poeti duhet të jetë një moralist,
por në kuptimin që fjala publike ka pasoja. Kur një tekst lexohet në një dhomë
private, ai ka një qarkullim të kufizuar. Kur recitohet në një bibliotekë para
publikut, ai bëhet akt kulturor.
Prandaj duhet dalluar autori nga recituesi, por edhe
duhet parë marrëdhënia mes tyre. Autori mban përgjegjësi për tekstin; recituesi
mban përgjegjësi për mënyrën si e paraqet; institucioni që e programon
mban përgjegjësi për kontekstin.
Një recitim solemn mund t'i japë një teksti një autoritet
që vetë teksti nuk e ka. Intonacioni, heshtja mes vargjeve, muzika, skena dhe
institucioni mund ta shndërrojnë një tekst të zakonshëm në një ritual admirimi.
Kjo është arsyeja pse biblioteka duhet të ketë edhe zërin
e analizës. Nëse lexohet një poezi nostalgjike për një diktator, mund të pasojë
një diskutim mbi historinë, viktimat, kulturën e kujtesës dhe mekanizmat e
kultit të individit. Atëherë arti nuk bëhet propagandë; bëhet objekt studimi.
Në fund të fundit, një demokraci e fortë nuk është ajo që
nuk dëgjon kurrë zëra të pakëndshëm. Është ajo që i dëgjon dhe di t'i vendosë
në kontekst.
Çfarë do të ishte një poezi e madhe për E. H.?
Një poezi e madhe për E, H. nuk do të kishte nevojë ta
trajtonte atë si hero ose si përbindësh të sheshtë. Do ta
trajtonte si figurë historike të pushtetit dhe do ta vendoste në një
peizazh ku njeriu, frika, miti dhe koha përplasen.
Mund të fillonte me një portret të zbehur në mur. Mund të
vendoste pranë tij një dritare të mbyllur. Mund të sillte një nënë që pret një
letër. Mund të sillte një prift që nuk mund të thotë meshë. Mund të sillte një
të burgosur që numëron jo ditët, por hijet. Dhe pastaj, diku larg, zëri i
udhëheqësit do të dëgjohej si jehonë. Kjo do të ishte metafora e diktaturës:
zëri i njërit dhe heshtja e mijëra të tjerëve.
Një poezi e tillë nuk do të ishte thjesht kundër Enver
Hoxhës. Do të ishte kundër çdo pushteti që kërkon të bëhet i pavdekshëm duke
kontrolluar kujtesën.
Këtu poeti mund të arrijë atë që është e vështirë: ta
bëjë historinë të ndihet pa e falsifikuar. Ky është niveli ku poezia afrohet me
filozofinë.
Camaj, Shkreli, Podrimja dhe Borges – çfarë
standardi vendosin?
Krahasimi me Camajn, Shkrelin, Podrimjen dhe Borgesin nuk
duhet bërë për të poshtëruar një autor, por për të kuptuar çfarë kërkon poezia
e lartë.
Camaj na mëson se fjala mund të ketë rrënjë dhe hije. Ai
nuk e shpjegon gjithmonë simbolin; e lë atë të punojë në mendjen e lexuesit.
Shkreli na mëson ekonominë e vargut: një fjalë e vendosur saktë mund të bëjë
punën e një paragrafi. Podrimja na mëson se trauma mund të bëhet simbol i
përgjithshëm, pa humbur plagën konkrete. Borges-i na mëson se metafora mund të
hapë një univers të dytë pas realitetit.
Në këtë shkallë, poezia për një diktator duhet të ketë jo
vetëm qëndrim, por mister. Jo vetëm deklaratë, por nëntekst. Jo vetëm gjykim,
por shumëkuptimësi.
Nëse vargu është i tipit: “Ti ishe udhëheqësi i madh, ti
ngrite vendin, ti mbajte popullin bashkë”, pa konflikt të brendshëm dhe pa
pyetje, ai mbetet në nivelin e retorikës. Nëse, përkundrazi, vargu thotë se
“shteti kishte një zë dhe mijëra gojë që mësuan të heshtnin”, atëherë kemi një
figurë që e hap mendimin.
Kjo është arsyeja pse, pa pasur tekstin e saktë të
poezisë që është recituar, nuk do të ishte e ndershme të jepnim një notë
konkrete nga 1 deri në 10. Por mund të themi kriterin: sa më shumë poezia
mbështetet në lavdërim të drejtpërdrejtë, slogane dhe nostalgji pa konflikt, aq
më larg është nga Camaj-Shkreli-Podrimja-Borges. Sa më shumë ndërton metaforë,
paradoks, heshtje, nëntekst dhe kompleksitet moral, aq më shumë afrohet me
poezinë serioze.
A duhet
dëgjuar një poezi e tillë?
Po. Por duhet dëgjuar me sy hapur.
Ta dëgjosh nuk do të thotë ta pranosh. Ta analizosh nuk
do të thotë ta duartrokasësh. Ta studiosh nuk do të thotë të rehabilitosh
regjimin.
Nëse një poezi e tillë recitohet në bibliotekë, pyetja më
e bukur që mund të lindë pas saj është: “Çfarë na bën të kujtojmë dhe çfarë na
bën të harrojmë?” Nëse kjo pyetje hapet, recitimi ka kuptim. Nëse publiku vetëm
duhet të duartrokasë figurën e diktatorit, atëherë kemi një ritual nostalgjie
më shumë sesa një ngjarje letrare.
Kultura demokratike duhet ta ketë forcën të përballojë
edhe tekstet problematike. Por ajo duhet të ketë edhe inteligjencën t'i
emërtojë. Një bibliotekë nuk duhet të jetë as tribunal, as altar. Duhet të jetë
tryezë. Në tryezë vendosen edhe librat e mirë, edhe librat e dobët, edhe
tekstet që na provokojnë.
Poeti, ndërkaq, duhet të dijë se vargu nuk është pa
peshë. Në një vend ku historia ende jeton në familje, në kujtime, në varre, në
dosje dhe në heshtje, një varg nostalgjik për diktaturën nuk bie mbi tokë të
zbrazët. Ai bie mbi kujtesën e njerëzve.
Përfundim;
Kur poezia duhet të zgjedhë mes statujës dhe njeriut
Në fund, pyetja nuk është nëse mund të shkruhet një poezi
për një diktator. Sigurisht që mundet. Historia e artit është plot me figura të
pushtetit, krimit, tiranisë dhe luftës. Pyetja është se në cilën anë të
kujtesës qëndron poezia.
Një poet mund t'i këndojë një diktatori dhe të krijojë
një vepër të madhe, nëse ajo poezi e shndërron diktatorin në pyetje, në
paradoks, në tragjedi, në simbol të dobësisë së njeriut përballë pushtetit. Por
nëse poezia vetëm e zbukuron figurën, e larë nga gjaku, frika dhe heshtja që e
shoqëruan, atëherë ajo mund të mbetet një produkt poetik, por jo
domosdoshmërisht një vepër me peshë të madhe artistike e morale.
Poeti nuk është domosdoshmërisht ai që zgjedh figurën e
duhur. Është ai që di ta shohë figurën nga ana ku drita dhe hija takohen.
Diktatori mund të vdesë. Statuja mund të rrëzohet.
Portreti mund të hiqet nga muri. Por mënyra si një shoqëri e kujton atë mund të
vazhdojë të jetojë për breza.
Prandaj poezia duhet të jetë kujtesë, jo amnezi.
Duhet të jetë pyetje, jo parullë.
Duhet të jetë plagë që mendon, jo plagë e mbuluar me
lule.
Dhe nëse një varg i shkruar sot për një udhëheqës të
vdekur prej më shumë se katër dekadash arrin të na bëjë të pyesim se çfarë
ndodhi me njeriun nën hijen e pushtetit, atëherë ai varg ka gjetur artin.
Por nëse ai varg na kërkon vetëm të harrojmë viktimën dhe
të kujtojmë lavdinë, atëherë poezia ka humbur një nga detyrat e saj më të
mëdha: të mos lejojë që historia të bëhet përrallë.
Sepse koha mund t'i pluhurosë arkivat, por nuk duhet t'i
pluhurosë ndërgjegjet.
Dhe ndoshta kjo është prova më e vështirë për poetin: jo
nëse di të shkruajë bukur për pushtetin, por nëse di të shkruajë aq thellë sa
pushteti të mos mundet më ta fshehë njeriun që ka lënduar.
Shënim për vlerësimin e poezisë së recituar;
Kjo ese trajton parimet estetike, filozofike dhe etike të
një poezie nostalgjike për E. H. Nuk jep një notë numerike për poezinë konkrete
të recituar në bibliotekën e Lushnjës, sepse teksti/audio-incizimi nuk është i
bashkëngjitur në këtë bisedë. Për një vlerësim të saktë nga 1–10,
kjo është nota si poezi filozofike,
metaforike dhe bashkëkohore për poezin në fjalë: 3.5–4/ për kulmin e maksimumit që kërkojmë ne; 10-tën. Pra
kjo poezi shkon nën nivelin e mesatares, dhe kriteret poetike nuk e vlersojnë
për poezi, sepse mungojnë shum elemente të një poezie, që u përmendën edhe më
lartë.
2026
