FUQIA MAGJEPSËSE E POEZISË
Nëse nuk do të ishte e tepërt, në shënimet e mia do të përpiqem të sjell përvojën
personale në udhën e artit. Por mendoj se nga përvojat individuale që i lëmë të
shkruara, krojeve të tyre do pinë ujin e artit të tjerët, për të vazhduar
përvojave të veta. Kësisoj, nuk ma merr mendja se do të ndihem i tepërt deri sa
flas për udhën në art, artin nga këndi i personales, sepse në këtë mënyrë do të
gjykoja, se do të jemi shumë origjinal përpara jush, lexues e art-bërës të
ardhshëm. Në mos të paktën, kjo përvojë le të jetë një shkëndijë e vogël në
hapësirat e art-bërjes, për të ndriçuar magjinë e poezisë dhe fuqinë e saj, që
na bën të magjepsemi për të.
Kjo nuk mund të
mendohet si fuqi magjistarësh në rastin e poezisë, por si magji e saj që na bën
për vete dhe na magjeps ndjenjën dhe dashurinë për të. Kur flasim për poezinë,
gjithmonë e kemi parasysh se po flasim për majat e artit të fjalës, për artin e
së bukurës, për të bukurën në poezi, si forcë që arrin të na pushtojë dhe na
bën për vete, kur e lexojmë atë. Por duhet të nisemi nga zanafilla e saj, nga e
bukura e saj nga muza e mendimit të krijuesit, nga bukuria shpirtërore dhe
estetike që i jep ai, për ta përçuar pastaj përmes fjalës metaforike tek
lexuesi.
Nëse në burimet e saja, kemi arritur të
nxjerrim një botë të magjishme e të bukur të mendimit, për ta përçuar atë më
tej përmes bukurisë së fjalës dhe duke krijuar imazhet e një bote fascinuese
dhe interesante për lexuesin e saj, me këtë sigurisht se do të arrijmë tek arti
i përvetësimit të lexuesit, apo edhe tek fuqia e joshjes së tij. Në këtë rast,
sigurisht se poeti si një shkronjës, këngëtar i cili të bukurën e shpirtit e
transmeton përmes fjalës, është magjia e vargut, sepse është fryma e tij, kënga
e shpirtit, zëri i tij, që na joshin në poezi. Pra nga kjo që e thamë, kur
mendojmë për poezinë, magjinë e saj gjithmonë e kemi parasysh edhe poetin, jo
vetëm si shkronjës të saj, por me të gjitha ato që ai i jep nga vetja për artin
si forcë që do të na bëjë ta ndiejmë.
Pra, këtu kemi të bëjmë,
jo vetëm thjeshtë me vargun, por me një krijues të tij, ku shkrihet i gjithë
shpirti dhe mjeshtëria e art-bërjes. Dhe nëse arrijmë t’i vejërojmë mirë pikat
e vargut të art-bërjes, sigurisht se do ta ndjejmë, zërin, ndjenjën, klithmën,
ndjenjën e shpirtit që paraqet për një motiv a temë e caktuar për vargun.
Sigurisht se magjia e ndjenjave të tij që ka për artin dhe mjeshtëria që e
paraqet në varg, bëhen pasqyra e refleksioneve të tij edhe për ndjenjën e
akceptimit që e ndjen lexuesi.
Nga një poezi e imja që m`kujtohet në këtë
çast, dua t’i japë disa vargje për ta freskuar rrëfimin për magjinë e vargut,
si art ku prehet qetësia shpirtërore e mendjes njerëzore: / Na kërkon e ardhmja të zgjuar
mendimin / Kapni të uruar të sotmen plotë dritë / Të mos na i zë e nesërmja
verbërisë së pendimit / Gjurmë e së djeshmes të mos na i zërë pritë /,
Poezia: Për dritën e mendimit, fq. 96, Libri: Një kafe me miqtë e Metaforës,
2014. Pra në këtë rast, porosia është aq magjepse dhe dritëdhënëse, ndërsa
forma dhe metafora përmes së cilës vjen ajo, është vetë magjia e vargut e cila
na vjen si metaforë. Në këtë rast, vargu është shkruar në një kohë shumë
delikate, dhe vjen si një forcë shtytëse për shoqërinë, duke e parë atë të
zbehur dhe të rezervuar përballë leximit, si një dozë dobësie të një shtrese të
caktuar të një shoqërie. Ajo vjen shumë e qetë, plotë urti të fjalës dhe si
mesazh sa tërheqje-vërejtjeje, aq edhe magjepsës, për fenomenin e caktuar, i
cili ende fatkeqësisht bredh si një mjegull verbuese hapësirave të shoqërisë.
Dhe vargu në këtë rast si një porosi, pushton magjishëm, ndjenjën indiferente
karshi fenomenit të caktuar, duke i pushtuar ndjeshëm këto hapësira, dhe vjen
si shkëndijë drite brenda verbërisë së fenomenit.
Por në këtë rast, ajo që është e rëndësishme,
se duke "kënduar" apo rrëfyer për fenomenin, njëkohësisht
jepet mesazh për një çështje të caktuar. Për mua, në këso raste tregohet ajo
fuqia dhe magjia e vargut, e cila jepet si një mesazh për një shoqëri të
caktuar.
Për ta zbërthyer edhe më tej magjinë e vargut,
në raport me lexuesin dhe shoqërinë e gjerë, si akceptuese të tij, ja vargjet
në vijim: / Nëpër cilin labirint atdhe të ta shpëtoj dritën / Mbi qiellin tënd
ende verbojnë furtunat e padukshme / Dhe engjëjt e rrejshëm me petkat e kaltra
/ Që m`i prangojnë ëndrrat e bardha me natë /, Poezia: Kosova ëndërr e
plagosur, fq. 67, Libri: Antologji e Metaforës, Prizren, 2014. Në këtë rast,
vargu që nis nga individualja, nga personalja, bëhet mesazh, thirrje për një
shoqëri të gjerë me të njëjtat ndjenja karshi një situate të përgjithshme, të
interesave kombëtare. Dhe kjo thirrje, vjen si shkëndijë, si dritë që hapë
shtigje që edhe të tjerët ta shohin atë, ta ndjejnë dhe ta prekin përmes
vargut. Dhe sigurisht se këto shkëndija, do të jenë dritë-nxitëse edhe për të
tjerët, pra fjala është për auditorin e gjerë, lexuesin. Pikërisht brenda këtij
fenomeni qëndron ajo e magjishmja e vargut, e cila nga një ndjenjë individuale
që e ndjen krijuesi, problemin e përgjithshëm përmes mesazheve që përcjell ai
tek publiku i gjerë, e ngritë atë fillimisht si ndjenjë akceptuese tek lexuesi
e pastaj edhe si çështje që duhet përqafuar edhe nga vetë lexuesi. Pra, në këtë
rast fenomeni magji e vargut, ka arritur qëllimin dhe efektin e vetë, përmes
mesazheve që ka përçuar tek shoqëria e gjerë.
Në këtë rast, krijuesi ngrit një shqetësim, problem të përgjithshëm për një
komunitet të gjerë, duke kërkuar edhe nga ai, të njëjtën që vet e ndjen për
çështjen e caktuar.
Jemi në një kohë, kur Kosova e pasluftës, menaxhohej nga misione shumëkombëshe,
të cilat në emër të ndihmesës në çlirim, luajnë role edhe negative, karshi
interesave të shoqërisë shqiptare në Kosovë. Dhe pikërisht, rolin e disave nga
këta misionarë, krijuesi e vë në thumb të vargut, duke ngritur atë si shqetësim, si problem dhe si
thirrje për shoqërinë shqiptare, që të jetë vigjilente në ecjen e saj përpara.
Ja edh disa vargje nga kjo poezi, për ta
elaboruar edhe më tej këtë problem dhe temën për të cilën po flasim: /
Kush s`e shikon të drejtën tonë natyrore / As konventat e kombeve për
vetëvendosje / Të tjerët na e presin qyrkun si t`u teket atyre /, ... / Vaj
halli për ty atdheu im hallemadh /, fq. 67, ( Kosova ëndërr e plagosur).
Vargu i fundit, si një brengë poetike, ajo shumë lehtë depërton edhe tek
lexuesi të cilin e bën të ndihet njësoj karshi situatës dhe gjendjes së atdheut
(kuptohet, për lexuesin që ka ndjenja atdhetarie dhe dashuri për lirinë e
vendit të tij). Kujtojmë se përmes këtyre ilustrimeve dhe zbërthimeve të vargut
dhe çështjes së caktuar, e magjishmja ndjeshëm reflekton vetvetiu, për të na
bërë të qartë çështjen e caktuar, të ngritur si fenomen të magjishëm. Pra në
asnjë rast, kjo çështje nuk bën të kuptohet si një kuptim klasik i magjisë, që
zakonisht përdoret nga magjistarët, sepse kjo do të humbte efektin esencial si
çështje. Poezia nuk ka synime të tilla, as që synon rreth një çështje të tillë,
ajo është realiteti që tek njeriu krijues nganjëherë shihet shumë më herët dhe
shumë më larg, dhe përmes vargut ngritët si *heshtje, si dritë që edhe të
tjerët ta shohin me kohën dhe të veprojnë, apo kundërveprojnë, në rastin tonë,
pra në rastin si të Kosovës së pasluftës dhe "engjëjve të rrejshëm",
në këtë situatë.
Më ka rënë shpeshherë
të dëgjoj mesazhe të ndryshme për këto situata, sidomos nga ato që i takonin
thirrjeve të hapura politike, pa qoftë edhe tërthortë, por mund të them për
veten se asnjëherë fuqinë dhe ndikimin nuk e kanë pasur tek unë, atë që e jep
vargu ose poezia. Ndoshta në këtë pikë do të ishte mirë të elaboroja pak arsyen
e psesë?, për të qenë më i sinqertë përpara juve. Situatat dhe mesazhet
politike për mua mund të jenë të çastit, apo edhe vlerësime të interesave të
ndryshme të shumëllojshmërisë pluraliste të krahëve politikë. Pastaj ato sikur
gjithmonë mbartin shpesh ingerencat partiake dhe interesat e një grupi të
caktuar. Në fakt, të jem më klasik në atë që mendoj, rrallëherë apo fare pak,
mund të gjej fuqi që më magjeps, në shembullin e dhënë më lartë. Tek poezia ky
lloj efekti, për mua është i jashtëzakonshëm. Këtu do t’i shtoja mjeshtërinë
përshkruese të problemit, metaforën, fjalën artistike, por edhe trajtimin e
thellë që mund t’i bën vargu një çështje të caktuar, e cila na vjen si mesazh
që do të pushtonte botën e brendshme psikologjike. Nuk dua t’i jap krahë apo
përparësi njërës apo tjetrës, por vetëm përcolla atë mendimin personal, të
ndikimit të vargut, në raport me një deklaratë apo intervistë. Pra, në varg
sikur e përjetojmë atë ndjenjën e magjishme, tamam sikur autori i saj, nëse
arrijmë të kuptojmë thelbin e vargjeve. Dhe kjo ndjenjë që neve e përjetojmë
brenda vargjeve, është forca e të magjishmes e cila ka arritur deri tek ne
përmes fjalës.
Dhe jo vetëm kaq, fuqia e fjalës brenda vargje,
metafora e tyre do të jenë ato që do ta nxisin rrjedhën e trurit tonë, për të
menduar për një çështje të caktuar, apo edhe të veprojmë për një qëllim të
caktuar. Është fuqia e fjalës, e cila vë në lëvizje ndjenjën, mendimin, muzën,
për të na ngacmuar për një qëllim të caktuar, në raport me mesazhin e vargjeve.
Kur po flasim për këto fenomene të brendshme psikologjike, përpara vetes
gjithmonë e kemi vënë mesazhin e një kohe të caktuar, të poezisë me motive
atdhetare, si nevojë e shoqërisë sonë gjatë kohës së okupimit, kur shumë
mesazhe për lirinë, përcilleshin përmes poezisë. Po kjo nuk do të thotë se jemi
të fiksuar në këto kohë, sepse kemi mesazhe edhe sot që përcillen për atdheun,
bashkimin, dashurinë, mërgimin, mallin etj, dhe mund të themi se edhe këto
lloje të mesazheve janë po aq të ndjeshme dhe të përqafuara nga lexuesi i
gjerë.
Që të sjellë freski brenda rrëfimit, dua të
sjell disa vargje brenda të cilave shkrihet e magjishmja e dashurisë për nënën,
si një ndjenjë e pashtershme në rrjedhën
e jetës; / Në çdo muzë të mendimit për dritën me ty lindë fjala / Merr dritë
jeta me mijëra uratat e lutjeve të tua /, ... / Ti je frymëzim i pashterur i
dekadave të mia vargut / Që freskohen gurrave të shpirtit tënd të butë / Që
s`di të shter nëpër rrjedhën e dashurisë /, Poezia; Ti je frymëzimi i
vargut, nënë, libri: çaste alpike, fq.
101.
Sigurisht se ndjenja e nënës është e përgjithshme dhe se ndjeshmëria e vargjeve
bëhet aq sensibile, aq e ndjeshme dhe aq e kapshme, sa që nuk ka mundësi që t’i
shpëtohet magjisë së vargut, pa ta pushtuar ndjenjën. Secili në formën dhe
mënyrën e vet e ndez një lloj ndjeshmërie e cila do të bëhet imazh i botës së
brendshme, që do t’i prinë një lloj ngacmimi për dashurinë dhe ndjenjën ndaj
nënës.
Shpeshherë, poezia arrin të na krijojë ndjenjën
e lumturisë, në rastin kur ajo vjen si një aventurë dashurie, duke krijuar
çaste dhe imazhe të bukura, të cilat arrijnë ta ndezin perceptimin tonë ndaj të
bukurës, dhe shijes për të. Ajo shpesh bëhet dritë për ndjenjën e bukur, duke
na dhënë mesazhe drita për ndjenjën tonë, për një çështje të caktuar.
Nuk po flasim për
fuqinë magjike, të aspektit psikologjik, sepse kësaj çështjeje do t’i duhej një
studim më i gjerë nga ky kënd, por nga përvoja e art-bërjes dhe artë marrjes
(leximit), si dy çështje të rëndësishme dhe shtylla të përvojës sonë, në këto
ligjërime për poezinë. Dhe pikërisht këtë përvojë, përpiqemi ta kronikojmë e ta
zbërthejmë brenda këtij rrëfimi, në raport me atë se si e ndjejmë dhe e
perceptojmë artin e magjisë së poezisë, në jetën dhe evolucionin njerëzor.
Do të japim këtu edhe
disa vargje, për t’i përjetuar ca çaste brenda magjisë së fjalës, si një freski
shpirtërore për ata që e duan dhe e ndjejnë magjinë e vargut: / E
ç`ti japim frymëzimit kur Alpet na i shqelmojnë muzat / Në këtë vjeshtë të vonë
kur gjethet e fjalës po zverdhen / Ku
t`i mbledhim aktet kur në kornizën e fjalës s`rrinë / Këtyre katarakteve të
mallit udhëve të fjalës kot bredhim /, poezia; Mall që na ndëshkove
neve, emrin mos na ndëshko, fq. 69, libri: çaste alpike, Metafora, 2014. Nëse e
kapim vargun e parë, dhe e analizojmë mirë, në cilën formë apo metodë do të
mund ta përshkruanim këtë imazh, më bukur se në metaforën e poezisë. Dhe këto
imazhe, sa të bukura e përfytyruese që na vijnë përmes fjalës, ato na magjepsin
me estetikën e mendimit dhe thellësinë që vjen nga bota e vargut, si imazh për
ne. Apo kemi edhe vargun e tretë; / Ku ti mbledhim aktet /, - janë
aktet e jetës në mërgim, që e përjeton vet poeti, i cili edhe e krijon vargun,
dhe më tej thotë; / në kornizën e fjalës s`rrinë /. Pra ajo që e thamë më lartë,
se këto imazhe të magjishme dhe të një kuptimi të thellë psiko-filozofik, na e
bën të mundshme ta përjetojmë, vetëm fjala në varg, apo poezia. Bota e saj
arrin të kapën imazhe e sentenca të cilat për neve bëhen në njëfarë forme të
prekshme, të kapshme, duke ngacmuar gjithmonë drejtë një bote të thellë
psikologjike, dhe duke u bërë e ndjeshme për secilin. Apo thënë më qartë,
poezia bëhet si një lloj ngacmimi i muzës së mendimit, për secilin lexues, për
të flatruar pastaj hapësirave të mendimit, drejtë një bote edhe më të thellë
psikologjike. Për ata që e duan poezinë, ajo bëhet një lloj kënaqësie
shpirtërore, ku lexuesi prehet botës së saj duke lundruar në anijen e fjalës,
si një peshkatar i lodhur, i cili kërkon qetësinë e vetë, përpara një gjumi
çlodhës. Brenda këtij meditimi, ai pushon duke bredhur imazheve të vargjeve dhe
filozofisë psikologjike, si një ndjenjë dhe nevojë për zhvillimin dhe avancimin
e mendimit dhe mendjes njerëzore.
Do të dalim edhe pak
tek një definim i yni për poezinë, një definim i thuktë dhe i shkurtër që prek
njërin nga elementet e estetikës së poezisë: / Poezia është një shprehje e së bukurës
nëpërmjet fjalëve të thurura ne mënyrë artistike apo ngacmim i brendshëm i
muzës së mendimit, i shprehur përmes metaforave../, duke kujtuar se nuk
duhet të mjaftohemi vetëm nga ky definim, por duhet të vihemi në kërkim të
përgjithësimit të të gjitha këtyre elementeve në këtë definim për poezinë. /
Kështu e thotë edhe Borgesi, në njërin nga definimet e tij të shkurta për
poezinë, duke vazhduar; / / se e njohim aq mirë sa s`mundë ta definojmë me
fjalë.../, çështje për të cilën kemi folur në njërën nga temat tona në
këtë libër. Por, përgjithësimi i të gjitha elementeve që e përbëjnë poezinë, duket
të jetë tepër i vështirë, sado që deri më sot janë dhënë shumë definicione.
Megjithatë, ka pak rëndësi definimi i saj i plotë, për rastin tonë sa ka
rëndësi fuqia e brendshme e saj e cila na përvetëson e na magjeps. Nuk dua të
dal nga kontesti i temës, nevojitet edhe ky element, që për fuqinë magjepse të
poezisë, në rastin tonë ka peshën e vetë.
Ajo dallon nga forma e rrëfimit, tregimit apo
romanit, duke qenë më e mbyllur figurave metaforike me kuptime dytësore, si
forma krahasuese të fjalës, të ngritura në varg. Dhe se mesazhi i saj, kërkohet
të shpërndahet brenda pak fjalëve, si një filozofi e mendimit për një çështje a
send të caktuar.
Do të rifreskoj këtë shkrim edhe me pak vargje, duke kujtuar se magjia e vargut
nuk qëndron gjithmonë në atë që e lexon, e akcepton, e merr atë varg, por edhe
tek ajo se çfarë përshkruan, përfaqëson mesazhin që e përçon, dhe nga kjo
shohim se vet poezia është magjia e jetës, që ajo e prezanton,: /
ç`përvëluam kokë ditët në largësi / Malli i qielluar udhëve rri përmbi /, ... /
Ndrydhet rrënja e jonë e shtrydhet mallkimi / Gjuhë e lidhur kryq shqipja
bredhë harrimit /, ... / Largësive të përmallta shpresa merr krahë / Udhë e
përdalë ditët na i ha /, poezia: Udhë e zjarrmi, fq. 84, libri: çaste
alpike, metafora, 2014. Pra në këtë rast, kemi të paraqitur imazhin e mallit
përmes metaforave, duke na krijuar ajo skena dhe imazhet marramendëse, brenda
pak fjalëve dhe duke na i prezantuar ato që i ndjen poeti, në këtë rast i
mërguar nga atdheu. Por në rastin e kësaj plage, ajo është gati kolektive dhe
dhimbje e një nocioni të tërë, siç jemi ne shqiptarët, të cilëve plaga e
mërgimit na ka hyrë nëpër çdo kullë e vatër, dhe duke shpërndarë këtë dhimbje,
si një virus hapësirave tona. Dhe pikërisht këtu qëndron edhe ndjeshmëria e mesazhit
që jep vargu, duke e bërë atë të kapshëm për çdo shtresë të shoqërisë sonë, dhe
duke e akceptuar atë ndjeshëm si dhimbje edhe individuale e secilit lexues, të
nocionit tonë. Dhe pikërisht këtu, reflekton ndjeshëm magjia e mesazhit të
vargut, e cila arrin të depërtojë thellë në mendjen e një shoqërie të gjerë,
për ta bërë të ndjeshme atë, deri në ndjenjë individuale. Mendoj se brenda
kësaj që e thamë, të paktën kemi dhënë një pasqyrë të shkurtër ku mund ta
shohim ndjeshmërinë dhe fuqinë magjike që ka poezia tek një shoqëri e gjerë.
Zvicër,
2014
