Gezim Ajgeraj

AGIMI I GJYTETNIIS SI PROJEKT I SHPIRTIT KOMBËTAR

Studim letraro-filozofik mbi veprën e Át Shtjefën Gjeçovit
Át Shtjefën Gjeçovit : “Agimi i Gjytetniis”, Shtypshkronja: “Nikai”, Shkodër 1910

 

HYRJE - KUR NJË LIBËR BËHET NJË THIRRJE

“Agimi i Gjytetniis” i Át Shtjefën Gjeçovit nuk është thjesht një përmbledhje shkrimesh morale, didaktike e atdhetare. Në thelbin e vet, ai është një tekst i zgjimit. Fjala “agim” në titull nuk duhet lexuar vetëm si shenjë kronologjike, si fillim i një dite të re, por si metaforë e një vetëdijeje që del nga errësira e mosdijes, e përçarjes dhe e harresës.

Ndërsa “gjytetnija” shënjon qytetërimin, ajo te Gjeçovi nuk reduktohet në ndërtesa, institucione apo mjete të përparimit material. Qytetërimi është para së gjithash mënyra se si njeriu mëson të jetojë me tjetrin, me atdheun, me besimin, me gjuhën dhe me kujtesën.

Vepra u botua në Shkodër në vitin 1910 dhe përbëhet nga katër pjesë kryesore: “Shoqnija”, “Besimi e Atëdheu”, “Atdhedashtnija” dhe “Giuha”, të pasuara nga një “Shtim” që lidhet sidomos me çështje të fjalorit.

Burimet bibliografike e përshkruajnë si një vepër me përmbajtje morale e didaktike, të ndërtuar përmes thënieve, argumenteve dhe këshillave që synojnë edukimin e individit dhe ndërgjegjësimin kombëtar.

Që nga kjo pikë, libri mund të lexohet si një arkitekturë e mendimit: shoqëria është themeli, besimi dhe atdheu janë boshti etik, atdhedashuria është energjia morale, ndërsa gjuha është forma në të cilën një bashkësi e shpreh dhe e ruan qenien e vet. Kjo lidhje e bën veprën më të thellë se një tekst publicistik i kohës së vet.

Nga ana filozofike, Gjeçovi nis nga një pyetje që nuk e formulon gjithmonë në trajtë abstrakte: çfarë e bën një popull të jetë popull? Përgjigjja e tij nuk është vetëm gjaku, toka apo historia. Është vetëdija. Dhe vetëdija nuk lind pa dije, pa gjuhë, pa kujtesë dhe pa një etikë të marrëdhënies me tjetrin.

Prandaj “Agimi i Gjytetniis” duhet lexuar si një projekt i njeriut shqiptar për t’u ngritur nga gjendja e subjektit të historisë në subjekt të saj. Agimi këtu është metaforë e lindjes së përgjegjësisë.

 

SHOQNIJA - FILOZOFIA E JETËS SË PËRBASHKËT

Pjesa e parë, “Shoqnija”, vendos në qendër problemin e jetës së përbashkët. Ky është një fillim domethënës: para se të flitet për kombin, duhet të kuptohet njeriu që jeton me të tjerët. Në këtë pikë Gjeçovi i afrohet një ideje themelore të filozofisë politike: individi nuk është një ishull. Ai bëhet vetvetja në marrëdhënie.

Shoqëria, sipas frymës së veprës, nuk është vetëm grumbull njerëzish që banojnë në të njëjtën hapësirë. Ajo është një rend moral. Një bashkësi ekziston vërtet atëherë kur ndërmjet anëtarëve të saj krijohen besimi, përgjegjësia, respekti, puna, arsimi dhe ndjenja e së mirës së përbashkët. Kjo e bën “Shoqnijen” një lloj filozofie praktike: qytetërimi matet me cilësinë e marrëdhënieve njerëzore.

Këtu qëndron një nga dimensionet më moderne të Gjeçovit. Ai nuk e mendon përparimin vetëm si çështje teknike. Një shoqëri mund të ketë mjete, institucione dhe pasuri, por të mbetet e varfër shpirtërisht nëse mungon drejtësia.

Qytetërimi pa etikë është vetëm fasadë. Ndërtesa mund të ngrihet, por njeriu mund të mbetet i paarsimuar, i papërgjegjshëm dhe i huaj për tjetrin.

Në këtë kuptim, “Agimi i Gjytetniis” i afrohet një koncepti klasik të qytetërimit: polis-i nuk është thjesht qyteti fizik, por hapësira ku njeriu mëson të jetë qytetar. Qytetari është ai që e kupton se liria personale ka kufij aty ku fillon përgjegjësia ndaj të tjerëve.

Gjeçovi nuk shkruan si filozof akademik. Ai shkruan si edukator. Por pikërisht kjo e bën filozofinë e tij të prekshme. Mendimi nuk paraqitet si sistem terminologjik; ai shfaqet si këshillë, si qortim, si thirrje, si urtësi. Kjo formë e bën veprën të lidhet me traditën e letërsisë didaktike shqiptare.

Në një lexim bashkëkohor, “Shoqnija” mund të kuptohet si pyetja: a mund të ketë qytetërim pa karakter? Përgjigjja e Gjeçovit është e prerë: jo. Qytetërimi fillon nga njeriu, jo nga objekti. Ai lind në ndërgjegje përpara se të duket në institucion.

 

NJERIU DHE PËRGJEGJËSIA - ETIKA SI THEMEL I QYTETËRIMIT

Nëse “Shoqnija” përshkruan hapësirën e përbashkët, atëherë etika është ligji i padukshëm që e mban atë hapësirë në këmbë. Në mendimin e Gjeçovit, njeriu nuk përcaktohet vetëm nga ajo që di, por edhe nga ajo që bën me dijen. Kjo e zhvendos vëmendjen nga arsimi si informacion drejt arsimit si formim.

Ky dallim është i rëndësishëm. Një njeri mund të lexojë shumë dhe të mos jetë i qytetëruar. Mund të ketë dije dhe të mos ketë urtësi. Mund të flasë bukur dhe të mos ketë drejtësi. Gjeçovi e vendos qytetërimin në pikën ku dija bëhet sjellje. Në këtë kuptim, edukimi është transformim i karakterit.

Kjo filozofi e karakterit lidhet me traditën e mendimit klasik që e sheh virtytin si ushtrim. Njeriu bëhet i mirë përmes veprimit të mirë; bëhet i përgjegjshëm duke marrë përgjegjësi; bëhet i lirë duke mësuar të mos jetë rob i egoizmit të vet. “Agimi” është pikërisht ky kalim nga spontaniteti i papërpunuar drejt vetëdijes.

Në planin letrar, kjo i jep veprës një ritëm të veçantë. Ajo nuk synon vetëm të rrëfejë, por të ndikojë. Fjalët e Gjeçovit kanë karakter apostrofik: i drejtohen një “ti”-je kolektive.

Lexuesi nuk lihet jashtë tekstit; ai thirret brenda tij. Kjo e afron veprën me ligjërimin oratorik dhe me traditën e shkrimit rilindës.

Një tjetër dimension i rëndësishëm është marrëdhënia mes individit dhe së mirës së përbashkët. Gjeçovi e kupton se një shoqëri e dobët nuk shkatërrohet vetëm nga armiku i jashtëm. Ajo mund të dëmtohet edhe nga indiferenca e brendshme. Kur individi mendon vetëm për veten, bashkësia humbet kohezionin; kur secili e sheh veten si pjesë të një tërësie, lind forca kolektive.

Kështu, qytetërimi te Gjeçovi nuk është vetëm një arritje historike. Është një disiplinë morale. Ai kërkon punë mbi veten, mbi familjen, mbi shoqërinë dhe mbi ndërgjegjen. Prandaj vepra mbetet e lexueshme edhe sot: ajo pyet jo sa kemi përparuar, por çfarë lloj njerëzish kemi bërë nga përparimi.

 

BESIMI E ATDHEU - DY HORIZONTE TË NJË PËRGJEGJËSIE

Pjesa “Besimi e Atëdheu” është një nga nyjet më të rëndësishme të veprës, sepse bashkon dy horizonte që mund të duken të ndara: dimensionin shpirtëror dhe dimensionin kombëtar. Në mendimin e Gjeçovit, atdheu nuk është idhull dhe besimi nuk është arratisje nga bota. Të dyja vendosen brenda një etike të përgjegjësisë.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme nëse kemi parasysh kohën kur shkruhet vepra. Në prag të pavarësisë, çështja kombëtare nuk ishte një temë dekorative; ajo lidhej me mbijetesën kulturore dhe politike. Por Gjeçovi nuk e redukton kombin në konflikt politik. Ai e lidh atë me karakterin moral të njerëzve që e përbëjnë.

Në këtë këndvështrim, besimi funksionon si një burim i përgjegjësisë. Ai i jep njeriut një horizont përtej interesit të menjëhershëm. Atdheu, nga ana tjetër, i jep përgjegjësisë një trup konkret: vendin, njerëzit, gjuhën, kujtesën dhe trashëgiminë. Nëse besimi pa përgjegjësi shoqërore do të kthehej në izolim, atdhedashuria pa dimension etik do të rrezikonte të kthehej në pasion të verbër.

Gjeçovi e shmang këtë reduktim duke e parë dashurinë për atdheun si shërbim. Atdheu nuk duhet vetëm të lavdërohet; duhet të punohet për të. Kjo ide është thelbësore për të kuptuar titullin e veprës: agimi nuk vjen nga dëshira, por nga puna e vetëdijes.

Nga pikëpamja filozofike, këtu shfaqet një koncept i rëndësishëm: transcendenca dhe historia nuk janë domosdoshmërisht kundërshtare. Njeriu mund të ketë një horizont shpirtëror dhe, pikërisht për këtë arsye, të marrë më seriozisht detyrën e tij në botë.

Kjo pjesë e librit duhet lexuar edhe në dritën e personalitetit të autorit. Gjeçovi ishte françeskan, shkrimtar, edukator, studiues i historisë, etnografisë e gjuhës dhe mbledhës i traditës popullore. Burime të ndryshme e përshkruajnë pikërisht këtë ndërthurje të veprimtarisë fetare, kulturore dhe kombëtare. citeturn0search3turn0search4

Prandaj “Besimi e Atëdheu” nuk është një ndërthurje rastësore. Është një formulë e mendimit të tij: njeriu duhet të jetojë me rrënjë në tokë dhe me horizont në shpirt.

 

ATDHEDASHTNIJA - NGA NDJENJA TE DETYRA

“Atdhedashtnija” është ndoshta fjala më e fuqishme e projektit moral të Gjeçovit. Por ajo nuk duhet kuptuar si emocion i thjeshtë. Nëse atdheu është një kujtesë e përbashkët, atdhedashuria është përgjegjësia për të mos e lënë atë kujtesë të shuhet.

Në këtë pjesë autori e kthen dashurinë për vendin në një kategori veprimi. Atdhedashuria nuk është vetëm të thuash se e do Shqipërinë; është të punosh, të mësosh, të ruash gjuhën, të edukosh brezin e ri, të mbrosh dinjitetin e bashkësisë dhe të mos e shesësh interesin e përbashkët për përfitim personal.

Ky koncept e afron Gjeçovin me etikën e detyrës. Atdheu nuk është vetëm ajo që kemi trashëguar; është ajo që duhet t’ua dorëzojmë të tjerëve. Kjo e ndryshon raportin me historinë. Historia nuk është muze. Është borxh.

Një nga metaforat më të bukura për ta kuptuar këtë është ajo e brezave. Çdo brez jeton mbi punën e atyre që kanë qenë para tij dhe, në të njëjtën kohë, ndërton kushtet në të cilat do të jetojnë ata që do të vijnë. Atdhedashuria, në këtë kuptim, është një marrëveshje mes të vdekurve, të gjallëve dhe të palindurve.

Në ligjërimin e Gjeçovit, thirrja drejtuar shqiptarit ka një karakter pothuaj profetik. Ai kërkon që lexuesi të dalë nga pasiviteti. Kjo është arsyeja pse fjala e tij shpesh tingëllon si zë i një ndërgjegjeje që nuk pranon indiferencën.

Burimet që trajtojnë veprën theksojnë se Gjeçovi e lidhte gjuhën, atdheun, mendimin, fjalën dhe jetën në një varg të vetëm. Kjo formulë është thelbësore: nëse gjuha është dobësuar, dobësohet mendimi; nëse dobësohet mendimi, dobësohet fjala; dhe kur dobësohet fjala, dëmtohet jeta e përbashkët.

Në këtë kuptim, “Atdhedashtnija” është jo vetëm kapitull patriotik, por kapitull mbi përgjegjësinë ontologjike: çfarë bëjmë me qenien që kemi trashëguar? Për Gjeçovin, përgjigjja është e qartë: duhet ta ruajmë duke e bërë të aftë të jetojë në të ardhmen.

 

KUJTESA - ATDHEU SI BASHKËBISEDIM ME TË PARËT

Një dimension i fuqishëm i “Agimit të Gjytetniis” është mënyra se si e shkuara nuk trajtohet si varrezë, por si prani. Gjeçovi e kërkon të shkuarën për të kuptuar të tashmen. Në këtë kuptim, kujtesa është një formë e përgjegjësisë.

Kujtesa kombëtare nuk është thjesht ruajtje datash. Ajo është aftësia për të kuptuar se kush kemi qenë, çfarë kemi humbur, çfarë kemi ruajtur dhe çfarë duhet të ndërtojmë. Prandaj puna e Gjeçovit si mbledhës i këngëve, gojëdhënave, zakoneve, fjalëve dhe traditave nuk mund të ndahet nga filozofia e “Agimit”.

Ai e di se një popull mund të zhduket edhe pa u zhdukur fizikisht, nëse humbet kujtesën e vet. Humbja e gjuhës, e emrave, e tregimeve dhe e mënyrave të të menduarit mund të krijojë një lloj harrese kulturore. Kjo është arsyeja pse mbledhja e trashëgimisë te Gjeçovi ka një dimension pothuaj etik: ajo është shpëtim nga asgjësimi i kujtesës.

Në këtë pikë vepra lidhet me konceptin filozofik të identitetit. Çfarë do të thotë të jesh i njëjti popull përgjatë kohës? Jo të mbetesh i pandryshuar. Identiteti nuk është gur; është vazhdimësi. Një kulturë jeton kur arrin të ndryshojë pa humbur kujtesën e vet.

Gjeçovi e kupton këtë paradoks. Ai nuk kërkon një kthim romantik në të kaluarën. Ai kërkon që e kaluara të bëhet burim për të tashmen. Kjo është arsyeja pse “agimi” është figurë më e saktë se “ringjallja”. Ringjallja do të nënkuptonte kthim; agimi nënkupton fillim.

Në këtë perspektivë, historia nuk është vetëm ajo që ka ndodhur. Është mënyra se si ne e kuptojmë atë që ka ndodhur. Kujtesa është një akt interpretimi. Populli që e interpreton drejt të shkuarën mund të ndërtojë një të ardhme më të vetëdijshme.

Kjo ide është veçanërisht e rëndësishme për Gjeçovin, sepse ai vepronte në disa fusha njëherësh: letërsi, etnografi, arkeologji, gjuhësi, edukim dhe kulturë. Burimet për jetën e tij e theksojnë këtë karakter poliedrik. citeturn0search4turn0search10

Kështu, kujtesa te Gjeçovi nuk është nostalgji. Është energji e së ardhmes.

 

GJUHA - SHTËPIA E PADUKSHME E NJË POPULLI

Pjesa “Giuha” përbën një nga kulmet e veprës. Burimet që e përshkruajnë librin e konsiderojnë këtë pjesë një himn për gjuhën shqipe dhe theksojnë se ajo është ndarë në dhjetë çështje, nën idenë se gjuha duhet të jetë shtylla e mësimit në Shqipëri.

Këtu Gjeçovi shkon nga patriotizmi te ontologjia. Gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi; ajo është vendi ku një bashkësi e ruan mënyrën e vet të të menduarit. Para se të jetë instrument, gjuha është botë.

Njeriu nuk jeton vetëm në hapësirë. Ai jeton edhe në fjalë. Përmes fjalës, ai emërton botën, dallon të mirën nga e keqja, ruan kujtesën, i jep emër dhimbjes, dashurisë, drejtësisë dhe shpresës. Një gjuhë e humbur nuk humb vetëm fjalë; humb mënyra të të parit.

Prandaj këmbëngulja e Gjeçovit për arsimin në gjuhën shqipe ka dimension politik, kulturor dhe filozofik. Shkolla është vendi ku gjuha nuk duhet vetëm të flitet, por të bëhet instrument i dijes. Nëse gjuha nuk është gjuhë e mendimit, ajo rrezikon të mbetet vetëm gjuhë e bisedës private.

Një nga idetë e rëndësishme që i atribuohet Gjeçovit në këtë pjesë është kërkesa për kapërcimin e ndarjeve dialektore në emër të një njësie më të gjerë të komunikimit. Ai vetë shkruante gegërisht, por shihte nevojën e një bashkimi gjuhësor ndërmjet gegëve dhe toskëve. Burimet e kohës e përmbledhin këtë si një ide për “njinija n’t’folun e njinija n’shkrim”.

Kjo është një ide jashtëzakonisht e rëndësishme për filozofinë e tij të bashkimit. Gjuha, për të, nuk duhet të jetë kufi; duhet të jetë urë.

Në këtë kuptim, gjuha bëhet “shtëpia e padukshme” e kombit. Mund të ndryshojnë kufijtë, institucionet, regjimet dhe format e jetës, por një popull vazhdon të njohë veten në fjalët e veta. Prandaj ruajtja e gjuhës është ruajtje e vetvetes.

 

FJALA DHE MENDIMI - KUR GJUHA BËHET MORAL

Gjeçovi e lidh ngushtë fjalën me mendimin. Kjo është një nga idetë më filozofike të veprës. Nëse fjala është e paqartë, mendimi rrezikon të jetë i paqartë; nëse fjala është e varfër, edhe hapësira e shprehjes së mendimit ngushtohet.

Kjo nuk do të thotë se mendimi ekziston vetëm përmes gjuhës. Por do të thotë se një bashkësi nuk mund të ndërtojë kulturë të qëndrueshme pa një gjuhë që mund të bartë dije, argument, histori dhe imagjinatë.

Kjo është arsyeja pse Gjeçovi e lidh shkollën me gjuhën. Arsimi nuk është vetëm mësim i leximit; është krijim i aftësisë për të menduar. Gjuha e shkollës duhet të jetë një gjuhë që i jep fëmijës mundësinë të bëhet subjekt i dijes.

Në këtë pikë, vepra merr edhe një dimension emancipues. Një popull që mëson në gjuhën e vet fiton jo vetëm arsim, por vetëbesim kulturor. Ai nuk është më thjesht konsumues i dijes së huaj; bëhet prodhues i saj.

Gjeçovi e kupton gjithashtu rëndësinë e fjalorit. Në “Shtim”, vëmendja ndaj fjalëve nuk është punë e vogël filologjike. Fjala është pasuri. Një burim gjuhësor i pasur do të thotë një kujtesë më e gjerë dhe një aftësi më e madhe për të shprehur nuancat e jetës.

Kjo ide gjen një formulim shumë domethënës në një burim gjuhësor që citon Gjeçovin: “Fjalori asht visari i gjuhës, i dijes...”

Edhe nëse kjo fjali lexohet brenda kontekstit të kohës së saj, ajo mbetet filozofikisht e fuqishme: fjalët janë një arkiv i mendjes së një populli.

Prandaj puna e Gjeçovit me gjuhën nuk është vetëm patriotike. Është antropologjike. Ai pyet, në mënyrë të tërthortë: çfarë mund të mendojë një popull për veten nëse nuk i ka të gjitha mjetet gjuhësore për ta thënë veten?

Përgjigjja është se pa fjalë, kujtesa bëhet e heshtur; pa kujtesë, identiteti bëhet i brishtë; dhe pa identitet të vetëdijshëm, qytetërimi rrezikon të bëhet imitacion.

 

LETËRSIA SI PEDAGOGJI - ESTETIKA E THIRRJES

“Agimi i Gjytetniis” është vepër didaktike, por didaktizmi i saj nuk duhet kuptuar si kufizim i letërsisë. Përkundrazi, në kulturën shqiptare të fillimshekullit XX, letërsia shpesh merrte mbi vete detyrën që në shoqëri të tjera e kryenin institucionet e konsoliduara: edukimin publik, ndërgjegjësimin kombëtar dhe krijimin e një gjuhe të përbashkët kulturore.

Gjeçovi shkruan për të ndikuar. Kjo është arsyeja pse ligjërimi i tij është shpesh thirrës. Ai nuk kërkon një lexues pasiv. Ai kërkon një bashkëbisedues që duhet të përgjigjet me jetë.

Këtu qëndron një karakteristikë e rëndësishme letrare: libri nuk është vetëm tekst, por akt komunikimi. Autori ndërton një “ti” kolektiv - shqiptarin, qytetarin, të riun, njeriun që duhet të zgjohet. Në këtë mënyrë, faqja bëhet një lloj tribune.

Metafora e agimit e ndihmon këtë strategji. Agimi është momenti kur bota nuk është më natë, por ende nuk është ditë e plotë. Është çast kalimi. Kjo e përshkruan bukur gjendjen historike të kohës: një shoqëri që ende jeton nën kufizime të mëdha, por që e ndien afër mundësinë e një forme të re politike dhe kulturore.

Kjo e bën veprën një letërsi të pragut. Ajo qëndron ndërmjet traditës dhe modernitetit, ndërmjet besimit dhe politikës, ndërmjet gojores dhe shkrimit, ndërmjet dialektit dhe kërkimit për një gjuhë më të përbashkët.

Në planin estetik, vepra nuk synon bukurinë autonome. Bukuria e saj është në funksion të së vërtetës morale. Kjo nuk e zhduk vlerën letrare; përkundrazi, na ndihmon ta lexojmë sipas kodit të vet. Gjeçovi nuk është duke shkruar një roman psikologjik; ai po ndërton një tekst ndërgjegjeje.

Prandaj edhe aforizmi, thënia, këshilla dhe shembulli marrin rëndësi. Ato janë forma të shkurtra që synojnë të mbeten në kujtesë. Një ide e shkruar si formulë mund të bëhet më lehtë pjesë e ligjërimit të përditshëm.

Në këtë kuptim, letërsia e Gjeçovit është një pedagogji e shpirtit. Ajo kërkon të mësojë, por jo vetëm me mendje. Kërkon të prekë ndërgjegjen. Dhe aty fillon dimensioni i saj filozofik.

 

AGIMI SI METAFORË - NGA ERRËSIRA E HARRESËS TE DRITA E VETËDIJES

Titulli i veprës është çelësi i saj simbolik. “Agimi” nuk është vetëm një kohë e ditës. Është një mënyrë për të menduar historinë. Në natë, gjërat ekzistojnë por nuk dallohen qartë; në agim, format fillojnë të marrin emër. Vetëdija është një lloj drite.

Në këtë kuptim, Gjeçovi nuk shkruan vetëm për qytetërimin; ai shkruan për momentin kur një shoqëri fillon të shohë veten. Kjo është më shumë se modernizim. Është vetënjohje.

Agimi ka edhe një karakter të brishtë. Drita e parë nuk është ende diell. Ajo mund të humbasë nëse nata zgjatet. Kjo metaforë e bën veprën të dyfishtë: ajo është shpresë dhe paralajmërim. Një popull mund të ketë një mundësi historike, por mund ta humbasë atë nëse nuk ndërton institucione, arsim dhe karakter.

“Gjytetnija” është pra proces, jo gjendje. Nuk ka një moment kur mund të thuhet: tani jemi qytetëruar dhe gjithçka mbaroi. Qytetërimi kërkon përkujdesje të vazhdueshme. Ai është si një dritë që duhet mbajtur ndezur.

Kjo ide është filozofi e afërt me konceptin e kulturës si kujdes. Njeriu nuk lind i qytetëruar; ai formohet. Edhe shoqëria nuk është automatikisht qytetëruese; ajo duhet të krijojë kushtet e formimit.

Në këtë pikë, Gjeçovi është një mendimtar i tranzicionit. Ai e kupton se moderniteti nuk mund të importohet vetëm me forma të jashtme. Duhet të krijohet një modernitet i rrënjosur në gjuhë, histori dhe karakter.

Prandaj “agimi” nuk do të thotë të bëhesh dikush tjetër. Do të thotë të shohësh më qartë atë që je dhe ta zhvillosh atë që mund të bëhesh.

Kjo është arsyeja pse libri mund të lexohet edhe sot si një tekst mbi fillimet. Çdo shoqëri ka nevojë të pyesë herë pas here: ku është agimi ynë? Çfarë po lind? Çfarë duhet të lëmë pas? Dhe mbi të gjitha: a kemi dritë të mjaftueshme për të parë gabimet tona?

Nëse agimi është vetëdije, atëherë qytetërimi fillon në çastin kur një popull nuk pranon më të jetojë në errësirën e padijes për veten.

 

GJEÇOVI DHE RILINDJA - NJË MENDIM QË KËRKON BASHKIM

“Agimi i Gjytetniis” duhet vendosur në horizontin e Rilindjes Kombëtare, por jo vetëm si produkt i saj. Vepra vazhdon disa prej pyetjeve kryesore të asaj lëvizjeje: si të ndërtohet një vetëdije kombëtare, si të zhvillohet arsimi, si të ruhet gjuha dhe si të bashkohet një shoqëri e fragmentuar.

Megjithatë Gjeçovi sjell një ton të veçantë. Ai nuk e ndërton identitetin vetëm mbi simbolin politik. Ai kërkon një identitet të edukuar. Kjo është një diferencë e rëndësishme: kombi nuk mjafton si emocion; duhet të bëhet kulturë.

Në çështjen e gjuhës, për shembull, ai kërkon njësim dhe bashkëpunim ndërmjet gegëve dhe toskëve. Kjo është veçanërisht domethënëse sepse vetë autori i përket traditës së gegërishtes. Ai nuk e sheh dialektin si arsye për përçarje, por si pjesë të pasurisë që duhet të hyjë në një horizont më të gjerë bashkimi. citeturn1search8

Ky është një mendim thellësisht politik, edhe kur shprehet në gjuhë kulturore. Gjuha bëhet mjet bashkimi; shkolla bëhet institucion i ndërgjegjes; atdhedashuria bëhet detyrë; kujtesa bëhet themel.

Në këtë pikë, Gjeçovi i afrohet idealit të qytetarit rilindës: një njeri që nuk e ndan dijen nga përgjegjësia publike.

Kjo shpjegon edhe pse vepra është e ndërthurur me moralin. Rilindja shqiptare nuk mund të kishte vetëm program politik; ajo duhej të krijonte një njeri të ri kulturor. “Agimi” është pikërisht metafora e këtij njeriu.

Në planin historik, kjo e bën librin pjesë të një momenti të madh të kulturës shqiptare. Bibliografia kombëtare e regjistron botimin e Shkodrës të vitit 1910 si vepër 144-faqëshe.

Por rëndësia e tij nuk matet me numrin e faqeve. Ajo matet me pyetjet që libri ngre.

Një libër i vogël në përmasë mund të jetë i madh në horizont. “Agimi i Gjytetniis” është i tillë sepse e sheh kombin jo si fund, por si fillim të një pune më të gjatë: krijimin e një shoqërie të arsimuar, morale dhe të vetëdijshme për gjuhën e vet.

 

 “SHTIMI” DHE FILOZOFIA E FJALORIT - KUR FJALA BËHET TRASHËGIMI

Pjesa e fundit, “Shtim”, që lidhet kryesisht me çështje të fjalorit, mund të duket në shikim të parë si një shtesë teknike. Në të vërtetë, ajo e përmbyll logjikisht veprën. Pasi Gjeçovi ka folur për shoqërinë, besimin, atdheun, atdhedashurinë dhe gjuhën, ai zbret te njësia më e vogël e kësaj bote: fjala.

Kjo është një zbritje nga makrokozmosi te mikrokozmosi. Kombi ekziston në histori, por historia ruhet në fjalë. Shoqëria ekziston në marrëdhënie, por marrëdhëniet emërtohen me fjalë. Besimi shprehet me fjalë. Kujtesa transmetohet me fjalë. Edhe atdheu bëhet i pranishëm përmes emrave, këngëve dhe tregimeve.

Prandaj fjalori është arkiv. Një fjalë e vjetër nuk është vetëm një objekt gjuhësor; ajo mund të mbajë brenda një mënyrë të të jetuarit. Në të mund të ruhen një vegël, një zakon, një marrëdhënie shoqërore, një ndjenjë, një koncept i së drejtës ose një kujtim i historisë.

Kjo e bën punën leksikografike të Gjeçovit një akt kulturor. Ai nuk po mbledh vetëm fjalë; po mbledh fragmente të një bote.

Në një kuptim më të thellë, “Shtimi” tregon se qytetërimi nuk ndërtohet vetëm me ide të mëdha. Ai ndërtohet edhe me kujdesin ndaj detajit. Një popull që kujdeset për fjalën e vet po kujdeset për kujtesën e vet.

Këtu vepra fiton një dimension pothuaj hermeneutik: për të kuptuar një popull, duhet të dëgjosh fjalët e tij. Jo vetëm ato zyrtare, por edhe fjalët e jetës së përditshme.

Kjo është edhe arsyeja pse Gjeçovi mbetet i rëndësishëm si studiues i kulturës. Në veprën e tij, letërsia, gjuhësia, etnografia dhe historia nuk janë fusha të izoluara. Ato janë mënyra të ndryshme për të lexuar të njëjtin objekt: njeriun shqiptar.

Dhe ky është një nga mësimet më të thella të librit: kultura nuk ruhet vetëm në monumente. Ajo ruhet në gjuhë. Një fjalë e shpëtuar nga harresa mund të jetë një copëz e shpëtuar e shpirtit kolektiv.

 

PARADOKSI I MODERNITETIT - TË PËRPAROSH PA U HUMBUR

Një nga pyetjet që “Agimi i Gjytetniis” i lë lexuesit të sotëm është kjo: si mund të modernizohet një shoqëri pa humbur vetveten? Pyetja nuk është vetëm shqiptare. Ajo është një nga problemet themelore të modernitetit.

Gjeçovi e zgjidh këtë paradoks përmes lidhjes ndërmjet arsimit dhe trashëgimisë. Ai nuk kërkon izolim nga bota. Përkundrazi, qytetërimi nënkupton dije, shkollë, zhvillim dhe organizim shoqëror. Por ky përparim duhet të ketë një themel identitar.

Në këtë kuptim, ai dallon ndërmjet imitimit dhe zhvillimit. Imitimi merr forma të gatshme dhe i vendos mbi një shoqëri. Zhvillimi i vërtetë i përshtat dijet e reja me realitetin e vet.

Kjo ide është veçanërisht e rëndësishme për një kulturë të vogël. Një kulturë që nuk ka vetëbesim mund të përfundojë duke menduar se moderniteti do të thotë të heqësh dorë nga vetja. Gjeçovi propozon të kundërtën: bëhu më i ditur pa u bërë më pak vetvetja.

Kjo është arsyeja pse gjuha ka një rol qendror. Nëse dija hyn në gjuhën e popullit, ajo bëhet pjesë e tij. Nëse dija mbetet gjithmonë e huaj, ajo nuk e transformon plotësisht shoqërinë.

Këtu “Agimi” bëhet një tekst i emancipimit kulturor. Ai kërkon që shqiptari të mos jetë vetëm objekt i historisë, por autor i saj.

Në këtë kuptim, qytetërimi është liri. Por liria nuk është vetëm çlirim nga një pushtet i jashtëm. Është edhe çlirim nga padija, nga varfëria e mendimit, nga përçarja dhe nga mosbesimi te vetja.

Kjo e bën veprën më të gjerë se një dokument i kohës. Ajo flet për një dilemë që çdo brez e përjeton në forma të ndryshme: si të ndryshojmë pa u shuar?

Përgjigjja e Gjeçovit është një ekuilibër: dije pa harrim, modernitet pa çrrënjosje, bashkim pa zhdukjen e pasurisë së brendshme, patriotizëm pa varfërim shpirtëror.

Agimi i vërtetë është pikërisht ky: të hapësh dritaren ndaj botës pa mbyllur derën e shtëpisë së kujtesës.

 

VLERËSIM LETRAR DHE FILOZOFIK – NJË LIBËR I NDËRPRERË NË MES TË HISTORISË DHE PËRJETËSISË

Nga pikëpamja letrare, “Agimi i Gjytetniis” i përket një forme shkrimi që sot mund të duket hibride: ese, aforizëm, publicistikë, pedagogji, mendim moral dhe refleksion gjuhësor. Por pikërisht kjo përzierje është pjesë e identitetit të tij.

Vepra nuk duhet gjykuar vetëm me kriteret e letërsisë autonome të shekullit XX. Ajo i përket një kohe kur shkrimtari ishte shpesh edhe mësues, publicist, mbledhës i traditës dhe ndërgjegje publike. Kjo shpjegon pse libri lëviz vazhdimisht ndërmjet estetikës dhe etikës.

Forca e tij kryesore është uniteti i qëllimit. Pavarësisht ndryshimit të temave, të gjitha pjesët kthehen te një pyetje e vetme: si të krijohet një njeri dhe një shoqëri që janë të aftë të jetojnë me dinjitet?

Dobësia e mundshme, për lexuesin bashkëkohor, është pikërisht retorika didaktike. Disa pjesë mund të duken të drejtpërdrejta, të përsëritura ose të ngarkuara me moralizim. Por kjo duhet kuptuar brenda funksionit historik të veprës. Ajo nuk është shkruar për të zbavitur; është shkruar për të zgjuar.

Në aspektin filozofik, vepra ka një koherencë të admirueshme: njeriu → shoqëria → besimi → atdheu → atdhedashuria → gjuha → arsimi → qytetërimi. Ky zinxhir mund të shihet si skeleti i saj i padukshëm.

Në këtë kuptim, Gjeçovi nuk e ndan shpirtin nga shoqëria. Për të, përparimi i jashtëm nuk mund të jetë i qëndrueshëm pa formimin e brendshëm.

Vepra ka gjithashtu një dimension dialogjik me autorë e tradita të tjera shqiptare. Përkushtimi ndaj Gjergj Fishtës dhe lidhja e saj me trashëgiminë e shkrimit shqip e vendosin librin brenda një ekosistemi kulturor ku shkrimtari nuk e mendon veten si individ të izoluar, por si pjesë të një pune më të gjatë kombëtare. Burimet për veprën përmendin edhe citimin e Pjetër Bogdanit në hyrje dhe përkushtimin ndaj Fishtës.

Kjo e bën “Agimin” një tekst të kujtesës së autorëve: Gjeçovi shkruan duke e ditur se fjala e tij është pjesë e një zinxhiri.

Prandaj vlera e tij nuk është vetëm historike. Ai na kujton se kultura ndërtohet kur një brez e merr fjalën nga brezat para tij dhe e çon pak më tej.

 

PËRFUNDIM; AGIMI QË NUK MBARON

“Agimi i Gjytetniis” është një vepër që mund të lexohet si një testament i hershëm për qytetërimin shqiptar. Ajo nuk e sheh qytetërimin si luks, por si nevojë morale. Nuk e sheh gjuhën si dekor identitar, por si themel të mendimit. Nuk e sheh atdhedashurinë si emocion të çastit, por si detyrë. Nuk e sheh kujtesën si kthim pas, por si kusht për të ecur përpara.

Nëse do të duhej të përmblidhnim filozofinë e librit në një fjali, ajo do të ishte: një popull qytetërohet kur mëson të njohë veten, të respektojë tjetrin dhe të ndërtojë të ardhmen pa e humbur gjuhën e kujtesës.

Kjo është arsyeja pse struktura e veprës është kaq kuptimplotë. “Shoqnija” na mëson se njeriu është qenie e marrëdhënies. “Besimi e Atëdheu” na mëson se përgjegjësia ka njëkohësisht dimension shpirtëror dhe historik. “Atdhedashtnija” e shndërron dashurinë në detyrë. “Giuha” e vendos fjalën në zemër të identitetit. “Shtimi” tregon se edhe fjala më e vogël mund të jetë një grimcë e madhe e kujtesës.

Në këtë kuptim, titulli nuk është vetëm emër i një libri. Është një metaforë e një programi: të dalësh nga nata e padijes drejt dritës së vetëdijes.

Sot, më shumë se një shekull pas botimit të veprës, pyetjet e saj nuk janë zhdukur. Ato vetëm kanë ndryshuar veshje. Çfarë do të thotë të jesh qytetar? Si ruhet gjuha në një botë të globalizuar? Si bashkohet një shoqëri pa u uniformizuar? Si ruhet kujtesa pa u kthyer në nostalgji? Si ndërtohet moderniteti pa humbur rrënjët?

Këto pyetje e bëjnë Gjeçovin bashkëkohor.

Në fund, “Agimi i Gjytetniis” nuk duhet lexuar vetëm si libër për shqiptarët e vitit 1910. Duhet lexuar si një libër për çdo brez që gjendet përpara detyrës së ndërtimit. Sepse çdo brez ka natën e vet dhe çdo brez duhet të gjejë agimin e vet.

Gjeçovi na lë një ide të thjeshtë, por të madhe: qytetërimi nuk fillon kur ndryshon bota rreth nesh; fillon kur ndryshon mënyra jonë për ta parë dhe për të marrë përgjegjësi ndaj saj.

Prandaj agimi i Gjeçovit nuk ka perënduar. Ai vazhdon sa herë që një njeri mëson, sa herë që një fëmijë lexon në gjuhën e vet, sa herë që një kujtesë shpëtohet nga harresa, sa herë që atdheu kuptohet si shërbim dhe jo si pronë, sa herë që fjala përdoret për të bashkuar e jo për të ndarë.

Ky është kuptimi më i thellë i qytetërimit: drita që një brez ndez për brezin tjetër.

---------------------------

SHËNIM BURIMOR

Burimi parësor: skanimi PDF i “Agimi i Gjytetniis” i ngarkuar në këtë bisedë.

Për verifikimin bibliografik dhe të strukturës së veprës u konsultuan burime digjitale që e identifikojnë botimin e Shkodrës të vitit 1910 dhe ndarjen e tij në katër pjesë plus “Shtim”.

Studimi është interpretues dhe letraro-filozofik; nuk synon të zëvendësojë botimin kritik ose filologjik të veprës.

 

Gëzim Ajgeraj

KUR POEZIA I KËNDON DIKTATURËS

Një ese mbi kujtesën, përgjegjësinë e poetit dhe kufirin mes artit e nostalgjisë politike

Në dritën e një recitimi publik për E. H. në një bibliotekë të Lushnjës

Kur fjala hyn në dhomën e kujtesës

 

Ka çaste kur poezia nuk është vetëm çështje e vargut, e ritmit apo e metaforës. Ka çaste kur një varg bëhet dëshmi morale. Ka çaste kur fjala, para se të pyetet nëse është e bukur, duhet të pyetet nëse e kupton peshën e asaj që po thotë. Pikërisht këtu nis dilema e vështirë: çfarë ndodh kur një poet i këndon një udhëheqësi të lidhur historikisht me një regjim diktatorial, me burgosje, internime, persekutim politik e fetar, izolim dhe dhunë shtetërore? A kemi ende përpara një akt thjesht estetik, apo kemi hyrë në territorin e kujtesës, të etikës dhe të përgjegjësisë publike?

E. H. nuk është thjesht një emër në një faqe historie. Për Shqipërinë e shekullit XX ai është edhe simbol i një sistemi pushteti që zgjati dekada dhe që la pas përvoja të kundërta: për disa, kujtime të rendit, të shtetit të fortë, të një modernizimi të caktuar dhe të një kohe të kaluar; për shumë të tjerë, kujtime të frikës, burgut, internimit, ndalimit të fesë, kontrollit ideologjik, varfërisë së lirisë dhe të një izolimi të skajshëm. Pikërisht sepse kujtesa është e ndarë dhe e plagosur, fjala poetike në këtë fushë nuk mund të jetë naive.

Një poezi mund të shkruhet për një diktator. Letërsia ka të drejtë të hyjë edhe në skutat më të errëta të historisë. Por të shkruash për një diktator nuk është e njëjta gjë me t'i kënduar atij. Një poet mund ta portretizojë tiranin për ta demaskuar, mund ta ringjallë zërin e tij për ta vënë përballë viktimës, mund ta përdorë ironinë për ta zhveshur nga miti. Por kur poezia kthehet në himn, kur dhuna zbehet dhe vetëm nostalgjia mbetet, atëherë pyetja nuk është më vetëm estetike. Ajo bëhet pyetje e ndërgjegjes.

Në këtë kuptim, biblioteka është një vend veçanërisht domethënës. Ajo nuk është thjesht një sallë. Është një hapësirë ku kujtesa publike merr formë. Një bibliotekë ruan libra, por mbi të gjitha ruan mundësinë që brezat të flasin me njëri-tjetrin. Prandaj, kur në një bibliotekë recitohet një poezi për një figurë të diktaturës, poezia hyn në një marrëdhënie të drejtpërdrejtë me kujtesën e dëgjuesve. Në sallë mund të jetë dikush që e ka përjetuar frikën e atij sistemi, dikush që ka humbur një të afërm, dikush që ka njohur burgun, internimin apo heshtjen e detyruar. Mund të jetë edhe një i ri që nuk e ka jetuar fare atë kohë. Për të dy, poezia ka peshë të ndryshme, por jo peshë zero.

Kështu, pyetja e vërtetë nuk është: “A lejohet të shkruhet poezi për Enver Hoxhën?” Sigurisht që po. Pyetja është: “Çfarë po bën poeti me historinë kur shkruan për të?” Nëse poeti e kthen viktimën në hije dhe pushtetin në nostalgji, atëherë poezia rrezikon të bëhet dekor i harresës. Nëse e vendos pushtetin përballë pasojave të tij, atëherë poezia mund të bëhet një formë e gjykimit artistik.

 

A mund të quhet poezi një varg që i këndon diktaturës?

 

Në kuptimin teknik, po. Një tekst mund të ketë vargje, ritëm, rimë, figuracion, muzikalitet dhe prapëseprapë të jetë poetikisht i dobët. Poezia nuk përcaktohet vetëm nga subjekti i saj. Edhe një diktator mund të bëhet objekt i artit. Dante vendosi figura historike në ferr; Shekspiri e bëri pushtetin, krimin dhe ambicien materie të dramës; Borges-i e përdori historinë si labirint metafizik. Arti nuk ka nevojë që personazhi i tij të jetë moral për të qenë i madh.

Por ekziston një dallim themelor midis “poezisë për diktaturën” dhe “poezisë së diktaturës”. E para mund të jetë kritikë, dëshmi, tragjedi, ironi ose reflektim. E dyta mund të jetë glorifikim, apologji ose nostalgji. Ky dallim nuk është formal; është etik dhe estetik njëkohësisht.

Një poezi që thotë, në thelb, “sa e bukur ishte ajo kohë”, pa pyetur se çfarë çmimi paguhej për atë “bukuri”, rrezikon të prodhojë një estetikë të cunguar. Sepse çdo nostalgji serioze duhet të ketë kujtesë. Nuk mund të kujtosh vetëm sheshin dhe të harrosh qelinë; vetëm disiplinën dhe të harrosh frikën; vetëm figurën e udhëheqësit dhe të zhdukësh njeriun që nuk guxonte të fliste.

Poezia e vërtetë nuk ka frikë nga paradoksi. Ajo mund të thotë: “Ai që premtoi rendin ndërtoi heshtjen.” Mund të thotë: “Në statujën e udhëheqësit, koha gdhendi fytyrat e atyre që nuk patën të drejtë të flisnin.” Këtu fillon poezia si mendim. Ajo nuk është më lavdërim i personit, por zbulim i mekanizmit të pushtetit.

Prandaj një tekst nostalgjik mund të quhet poezi në kuptimin e formës, por jo domosdoshmërisht poezi e lartë. Poezia e lartë nuk matet vetëm me atë që thotë, por me atë që zbulon.

 

Poeti dhe përgjegjësia e fjalës

 

Të jesh poet nuk do të thotë të jesh i pafajshëm ndaj fjalës. Përkundrazi, poeti është një nga njerëzit që duhet ta ndiejë më fort përgjegjësinë e saj. Fjala poetike mund të bëjë atë që një deklaratë politike nuk e bën: mund të hyjë në kujtesën intime të njeriut. Një varg i mirë nuk mbaron kur mbaron zëri i recituesit; ai vazhdon të jetojë në mendjen e dëgjuesit.

Pikërisht këtu lind problemi i poetit që glorifikon një regjim represiv. Nuk është e drejtë të thuhet automatikisht se ai “nuk është poet”. Njeriu mund të shkruajë vargje, të ketë talent teknik, të njohë ritmin dhe metaforën, e megjithatë të bëjë një zgjedhje poetike që është e dobët në nivelin etik dhe artistik. Përkundrazi, është më e saktë të thuhet se një poezi e tillë mund të jetë e varfër në ndërgjegje, në kompleksitet dhe në thellësi.

Poeti i madh nuk është ai që zgjedh gjithmonë figurën më të ndritshme; është ai që sheh hijen brenda figurës. Një udhëheqës që ka qenë objekt i kultit politik nuk ka nevojë për një kult të dytë poetik. Ai ka nevojë për distancë artistike.

Nëse poeti i heq nga skena viktimat, atëherë ai nuk po shkruan vetëm për një njeri; po riformaton kujtesën. Nëse ai e paraqet shtypjen si disiplinë, izolimin si dinjitet, frikën si rend dhe heshtjen si harmoni, atëherë metafora bëhet mjegull që fsheh faktin.

Por poeti ka një rrugë tjetër: të mos bëhet as gjykatës i thatë, as propagandist. Ai mund të hyjë në labirint. Mund të pyesë pse një shoqëri pranon një figurë të tillë, pse frika bëhet zakon, pse miti mbijeton pas vdekjes së udhëheqësit. Kjo është poezi që mendon.

 

Diktatura si materie poetike dhe jo si objekt adhurimi

 

Diktatura është një minierë e pafundme metaforash. Ajo ka mure, porta, çelësa, dritare të mbyllura, dosje, emra të fshirë, letra të kontrolluara, radio që përsërisin të njëjtin zë, sheshe ku duartrokitja bëhet detyrim. Çdo njëra prej tyre mund të bëhet figurë poetike.

Por kur poeti zgjedh vetëm flamurin dhe harron prangat, vetëm portretin dhe harron hijen, vetëm udhëheqësin dhe harron popullin, ai e ngushton botën e vet artistike.

Në një poezi të fuqishme për një diktator, diktatori nuk duhet të jetë gjithmonë qendra. Mund të jetë mungesa e tij në fytyrën e viktimës. Mund të jetë frika që vazhdon edhe pasi ai ka vdekur. Mund të jetë një derë burgu që kërcet pas dyzet vjetësh. Mund të jetë një fëmijë që pyet pse gjyshi nuk fliste. Kjo është metafora e historisë: pushteti vdes më shpejt se pasoja e tij.

Një poet që e kupton këtë nuk ka nevojë të bërtasë kundër diktaturës. Mjafton të tregojë çfarë bëri ajo me shpirtin e njeriut. Në atë moment, një mur burgu mund të bëhet më i fuqishëm se njëqind slogane.

Kjo është edhe arsyeja pse letërsia nuk duhet të bëhet gjykatë politike, por as strehë e harresës. Ajo duhet të jetë vendi ku faktet fitojnë një dimension të dytë: dimensionin e përvojës njerëzore.

 

Biblioteka e Lushnjës dhe paradoksi i dëgjuesit

 

Kur një poezi e tillë recitohet në një bibliotekë të Lushnjës, vendi merr pjesë në kuptimin e saj. Biblioteka nuk është një skenë neutrale. Ajo është një institucion i kujtesës.

Nëse një pjesë e publikut ka vuajtur nga regjimi, atëherë recitimi i një poezie nostalgjike nuk dëgjohet vetëm si art. Mund të dëgjohet si rikthim i një zëri që dikur ishte i detyrueshëm. Ky është një dallim i rëndësishëm psikologjik: ajo që për njërin është kujtim nostalgjik, për tjetrin mund të jetë rikthim i traumës.

Kjo nuk do të thotë se duhet ndaluar leximi i saj. Përkundrazi, mund të lexohet, por duhet të kontekstualizohet. Një bibliotekë e pjekur mund të thotë: “Po e dëgjojmë këtë tekst jo për ta adhuruar, por për të diskutuar se si krijohet nostalgjia dhe si arti mund të bëhet kujtesë ose harresë.”

Kjo do ta kthente recitimin në një ngjarje kulturore të vërtetë. Sepse kultura nuk është vetëm duartrokitje. Kultura është edhe aftësia për të përballuar mosmarrëveshjen.

Një shoqëri demokratike nuk duhet të trembet nga poezia e keqe ose nga poezia nostalgjike. Ajo duhet të jetë aq e sigurt në lirinë e saj sa ta lexojë, ta analizojë dhe ta kundërshtojë. Problemi nuk është që një poet e shkruan; problemi fillon kur askush nuk lejohet ta pyesë se çfarë po glorifikon.

Nostalgjia: kujtesë apo manipulim i kujtesës?

 

Nostalgjia është një nga emocionet më të fuqishme politike sepse nuk argumenton; ajo kujton. Dhe kujtesa nuk është arkiv neutral. Njeriu nuk kujton gjithçka. Ai zgjedh, shpesh pa e kuptuar, fragmente të së kaluarës.

Një shoqëri mund të kujtojë bukën e lirë dhe të harrojë mungesën e lirisë. Mund të kujtojë sigurinë dhe të harrojë frikën. Mund të kujtojë punën dhe të harrojë kufirin. Mund të kujtojë rendin dhe të harrojë heshtjen. Nostalgjia bëhet e rrezikshme kur shndërrohet në një aparat që heq nga fotografia atë që nuk i përshtatet kujtimit.

Metaforikisht, nostalgjia është një fotografi e vjetër ku dikush ka prerë një pjesë të figurës. Ajo nuk gënjen plotësisht, por nuk tregon të gjithën.

Poezia ka fuqinë ta korrigjojë këtë. Poeti mund të thotë: “E di se pse disa e kujtojnë atë kohë, por e di edhe çfarë nuk guxon të harrohet.” Kjo është një poezi e pjekur, sepse nuk e thjeshton historinë.

Poezia që e shndërron nostalgjinë në lavdi të pakushtëzuar humbet një nga aftësitë themelore të artit: aftësinë për të mbajtur dy të vërteta në të njëjtën kohë. Mund të ketë njerëz që kujtojnë disa aspekte pozitive të një periudhe, ndërsa sistemi në tërësi mbetet represiv. Letërsia serioze nuk ka pse t'i fshijë këto kontradikta; duhet t'i bëjë të dukshme.

 

Niveli poetik: nga vargu propagandistik te metafora e madhe

 

Nëse një poezi për një diktator gjykohet vetëm nga rima, ajo mund të duket e suksesshme. Por poezia e madhe nuk matet me rimën. Ajo matet me dendësinë e mendimit, origjinalitetin e figurës, shumëkuptimësinë, ritmin e brendshëm, aftësinë për të krijuar tension dhe me atë që mund të quajmë “rezonancë pas vargut”.

Në raport me poetë si Martin Camaj, Azem Shkreli, Ali Podrimja apo Jorge Luis Borges, standardi bëhet shumë më i lartë. Camaj e bën gjuhën të duket si gur i vjetër që ka ruajtur temperaturën e shekujve. Shkreli e ngjesh fjalën deri në kockë. Podrimja e kthen dhimbjen në simbol dhe heshtjen në një lloj gjeografie shpirtërore. Borges-i ndërton labirinte ku historia, koha dhe identiteti pasqyrohen në njëra-tjetrën.

Përballë këtyre niveleve, një poezi që thjesht lavdëron një udhëheqës, duke përdorur epitete të drejtpërdrejta, metafora të zakonshme dhe një nostalgji lineare, rrezikon të jetë shumë më poshtë se standardi i poezisë moderne. Mund të jetë tekst sentimental, varg ceremonial ose poezi me funksion përkujtimor, por jo domosdoshmërisht poezi e lartë.

Poezia e madhe nuk thotë: “Ky ishte i madh.” Ajo të bën të pyesësh: “Çfarë është madhështia kur përballë saj qëndron frika?” Nuk thotë: “Koha ishte e artë.” Ajo pyet: “Sa kushtoi ari i asaj kohe?” Ky është ndryshimi midis retorikës dhe poezisë.

 

A është poeti përgjegjës për atë që reciton?

 

Po. Jo në kuptimin që poeti duhet të jetë një moralist, por në kuptimin që fjala publike ka pasoja. Kur një tekst lexohet në një dhomë private, ai ka një qarkullim të kufizuar. Kur recitohet në një bibliotekë para publikut, ai bëhet akt kulturor.

Prandaj duhet dalluar autori nga recituesi, por edhe duhet parë marrëdhënia mes tyre. Autori mban përgjegjësi për tekstin; recituesi mban përgjegjësi për mënyrën si e paraqet; institucioni që e programon mban përgjegjësi për kontekstin.

Një recitim solemn mund t'i japë një teksti një autoritet që vetë teksti nuk e ka. Intonacioni, heshtja mes vargjeve, muzika, skena dhe institucioni mund ta shndërrojnë një tekst të zakonshëm në një ritual admirimi.

Kjo është arsyeja pse biblioteka duhet të ketë edhe zërin e analizës. Nëse lexohet një poezi nostalgjike për një diktator, mund të pasojë një diskutim mbi historinë, viktimat, kulturën e kujtesës dhe mekanizmat e kultit të individit. Atëherë arti nuk bëhet propagandë; bëhet objekt studimi.

Në fund të fundit, një demokraci e fortë nuk është ajo që nuk dëgjon kurrë zëra të pakëndshëm. Është ajo që i dëgjon dhe di t'i vendosë në kontekst.

 

Çfarë do të ishte një poezi e madhe për E. H.?

 

Një poezi e madhe për E, H. nuk do të kishte nevojë ta trajtonte atë si hero ose si përbindësh të sheshtë. Do ta trajtonte si figurë historike të pushtetit dhe do ta vendoste në një peizazh ku njeriu, frika, miti dhe koha përplasen.

Mund të fillonte me një portret të zbehur në mur. Mund të vendoste pranë tij një dritare të mbyllur. Mund të sillte një nënë që pret një letër. Mund të sillte një prift që nuk mund të thotë meshë. Mund të sillte një të burgosur që numëron jo ditët, por hijet. Dhe pastaj, diku larg, zëri i udhëheqësit do të dëgjohej si jehonë. Kjo do të ishte metafora e diktaturës: zëri i njërit dhe heshtja e mijëra të tjerëve.

Një poezi e tillë nuk do të ishte thjesht kundër Enver Hoxhës. Do të ishte kundër çdo pushteti që kërkon të bëhet i pavdekshëm duke kontrolluar kujtesën.

Këtu poeti mund të arrijë atë që është e vështirë: ta bëjë historinë të ndihet pa e falsifikuar. Ky është niveli ku poezia afrohet me filozofinë.

 

Camaj, Shkreli, Podrimja dhe Borges – çfarë standardi vendosin?

 

Krahasimi me Camajn, Shkrelin, Podrimjen dhe Borgesin nuk duhet bërë për të poshtëruar një autor, por për të kuptuar çfarë kërkon poezia e lartë.

Camaj na mëson se fjala mund të ketë rrënjë dhe hije. Ai nuk e shpjegon gjithmonë simbolin; e lë atë të punojë në mendjen e lexuesit. Shkreli na mëson ekonominë e vargut: një fjalë e vendosur saktë mund të bëjë punën e një paragrafi. Podrimja na mëson se trauma mund të bëhet simbol i përgjithshëm, pa humbur plagën konkrete. Borges-i na mëson se metafora mund të hapë një univers të dytë pas realitetit.

Në këtë shkallë, poezia për një diktator duhet të ketë jo vetëm qëndrim, por mister. Jo vetëm deklaratë, por nëntekst. Jo vetëm gjykim, por shumëkuptimësi.

Nëse vargu është i tipit: “Ti ishe udhëheqësi i madh, ti ngrite vendin, ti mbajte popullin bashkë”, pa konflikt të brendshëm dhe pa pyetje, ai mbetet në nivelin e retorikës. Nëse, përkundrazi, vargu thotë se “shteti kishte një zë dhe mijëra gojë që mësuan të heshtnin”, atëherë kemi një figurë që e hap mendimin.

Kjo është arsyeja pse, pa pasur tekstin e saktë të poezisë që është recituar, nuk do të ishte e ndershme të jepnim një notë konkrete nga 1 deri në 10. Por mund të themi kriterin: sa më shumë poezia mbështetet në lavdërim të drejtpërdrejtë, slogane dhe nostalgji pa konflikt, aq më larg është nga Camaj-Shkreli-Podrimja-Borges. Sa më shumë ndërton metaforë, paradoks, heshtje, nëntekst dhe kompleksitet moral, aq më shumë afrohet me poezinë serioze.

 

 A duhet dëgjuar një poezi e tillë?

 

Po. Por duhet dëgjuar me sy hapur.

Ta dëgjosh nuk do të thotë ta pranosh. Ta analizosh nuk do të thotë ta duartrokasësh. Ta studiosh nuk do të thotë të rehabilitosh regjimin.

Nëse një poezi e tillë recitohet në bibliotekë, pyetja më e bukur që mund të lindë pas saj është: “Çfarë na bën të kujtojmë dhe çfarë na bën të harrojmë?” Nëse kjo pyetje hapet, recitimi ka kuptim. Nëse publiku vetëm duhet të duartrokasë figurën e diktatorit, atëherë kemi një ritual nostalgjie më shumë sesa një ngjarje letrare.

Kultura demokratike duhet ta ketë forcën të përballojë edhe tekstet problematike. Por ajo duhet të ketë edhe inteligjencën t'i emërtojë. Një bibliotekë nuk duhet të jetë as tribunal, as altar. Duhet të jetë tryezë. Në tryezë vendosen edhe librat e mirë, edhe librat e dobët, edhe tekstet që na provokojnë.

Poeti, ndërkaq, duhet të dijë se vargu nuk është pa peshë. Në një vend ku historia ende jeton në familje, në kujtime, në varre, në dosje dhe në heshtje, një varg nostalgjik për diktaturën nuk bie mbi tokë të zbrazët. Ai bie mbi kujtesën e njerëzve.

Përfundim;  Kur poezia duhet të zgjedhë mes statujës dhe njeriut

 

Në fund, pyetja nuk është nëse mund të shkruhet një poezi për një diktator. Sigurisht që mundet. Historia e artit është plot me figura të pushtetit, krimit, tiranisë dhe luftës. Pyetja është se në cilën anë të kujtesës qëndron poezia.

Një poet mund t'i këndojë një diktatori dhe të krijojë një vepër të madhe, nëse ajo poezi e shndërron diktatorin në pyetje, në paradoks, në tragjedi, në simbol të dobësisë së njeriut përballë pushtetit. Por nëse poezia vetëm e zbukuron figurën, e larë nga gjaku, frika dhe heshtja që e shoqëruan, atëherë ajo mund të mbetet një produkt poetik, por jo domosdoshmërisht një vepër me peshë të madhe artistike e morale.

Poeti nuk është domosdoshmërisht ai që zgjedh figurën e duhur. Është ai që di ta shohë figurën nga ana ku drita dhe hija takohen.

Diktatori mund të vdesë. Statuja mund të rrëzohet. Portreti mund të hiqet nga muri. Por mënyra si një shoqëri e kujton atë mund të vazhdojë të jetojë për breza.

Prandaj poezia duhet të jetë kujtesë, jo amnezi.

Duhet të jetë pyetje, jo parullë.

Duhet të jetë plagë që mendon, jo plagë e mbuluar me lule.

Dhe nëse një varg i shkruar sot për një udhëheqës të vdekur prej më shumë se katër dekadash arrin të na bëjë të pyesim se çfarë ndodhi me njeriun nën hijen e pushtetit, atëherë ai varg ka gjetur artin.

Por nëse ai varg na kërkon vetëm të harrojmë viktimën dhe të kujtojmë lavdinë, atëherë poezia ka humbur një nga detyrat e saj më të mëdha: të mos lejojë që historia të bëhet përrallë.

Sepse koha mund t'i pluhurosë arkivat, por nuk duhet t'i pluhurosë ndërgjegjet.

Dhe ndoshta kjo është prova më e vështirë për poetin: jo nëse di të shkruajë bukur për pushtetin, por nëse di të shkruajë aq thellë sa pushteti të mos mundet më ta fshehë njeriun që ka lënduar.

 

Shënim për vlerësimin e poezisë së recituar;

 

Kjo ese trajton parimet estetike, filozofike dhe etike të një poezie nostalgjike për E. H. Nuk jep një notë numerike për poezinë konkrete të recituar në bibliotekën e Lushnjës, sepse teksti/audio-incizimi nuk është i bashkëngjitur në këtë bisedë. Për një vlerësim të saktë  nga  1–10, kjo është nota si poezi filozofike, metaforike dhe bashkëkohore për poezin në fjalë: 3.5–4/ për kulmin e maksimumit që kërkojmë ne; 10-tën. Pra kjo poezi shkon nën nivelin e mesatares, dhe kriteret poetike nuk e vlersojnë për poezi, sepse mungojnë shum elemente të një poezie, që u përmendën edhe më lartë.

                         2026