Gëzim Ajgeraj
PËR ÇFARË
T’U DESH TY, ZELENSKI, NJË DEKLARATË E TILLË NË BEOGRAD, KUR S’TË PIN UJ FARE,
POS TURBULLON UJRAT POLITIKË TË NJË UKRAINE QË EDHE ASHTU ËSHTË NË MES TË STUHISË?
Një vështrim mbi mirënjohjen, kujtesën,
pragmatizmin, paradoksin e diplomacisë dhe plagën e një fjale të panevojshme
Ka fjalë
që i merr era.
Ka fjalë që mbeten.
Ka edhe fjalë që nuk ndryshojnë asnjë kufi, nuk rrëzojnë asnjë qeveri, nuk
fitojnë asnjë luftë, por megjithatë arrijnë të bëjnë diçka shumë më të
rrezikshme: të thyejnë një besim.
E tillë është pyetja që lind natyrshëm,
me një hidhërim të thellë e të kthjellët, pas deklaratës së Presidentit
Volodymyr Zelensky në Beograd në lidhje me Kosovën: Për çfarë t’u desh
ty, Zelenski, ta thuash pikërisht atë fjalë, pikërisht atje, pikërisht në këtë
kohë?
Pozicioni formal i Ukrainës ndaj Kosovës
nuk ka qenë asnjëherë ndonjë sekret ushtarak apo enigme diplomatike. Ukraina
nuk e njeh zyrtarisht pavarësinë e Republikës së Kosovës, dhe Zelensky, gjatë
vizitës së tij të parë zyrtare në Serbi, thjesht e ripohoi këtë qëndrim.
Vizita ndodhi në një moment
jashtëzakonisht kritik, kur Ukraina vazhdon luftën e saj të përgjakshme
ekzistenciale kundër agresionit rus, dhe kur Beogradi, pavarësisht afrimit
pragmatik me Kievin në disa fusha specifike (si tregtia e armatimit apo ndihma humanitare),
ruan me xhelozi marrëdhënie të ngushta e të rëndësishme strategjike me Moskën.
Pra, në rrafshin e ngurtë juridik dhe dokumentar, nuk kishim të bënim me një
ndryshim spektakolar të politikës së jashtme ukrainase.
Por politika, e mbi të gjitha diplomacia
në kohë lufte, nuk është asnjëherë vetëm ajo që shkruhet në traktate apo ajo që
thuhet në mënyrë të thjeshtëzuar; ajo është gjithashtu edhe vendi ku e thua,
koha kur zgjedh ta thuash, mënyra se si e artikulon dhe, mbi të gjitha, personi
apo publiku me të cilin zgjedh ta ndash atë fjalë.
Dhe pikërisht këtu fillon drama e
vërtetë politike dhe etike. Sepse një deklaratë mund të jetë juridikisht e
vjetër dhe e konsumuar, por politikisht dhe psikologjikisht ajo mund të
tingëllojë krejtësisht e re, e ashpër dhe lënduese.
Mund të mos ndryshojë asgjë në arkivat e
diplomacisë apo në kufijtë shtetërorë, por mund të ndryshojë diçka thelbësore e
të paprekshme në zemrën e një populli aleat.
Ndonjëherë, diplomacia gabon rëndë jo
sepse thotë diçka zyrtarisht të pavërtetë, por sepse thotë me zë të lartë një
të vërtetë të panevojshme, e cila nuk kishte asnjë arsye strategjike apo morale
për t'u shqiptuar në atë çast të caktuar.
Fjala e Zelenskyt dhe pyetja që nuk po shuhet;
Karakteri i pushtetit përballë kujtesës
Nëse do të donim ta përmblidhnim thelbin
e kësaj polemike të madhe filozofike e gjeopolitike në një fjali të vetme, ajo
do të ishte kjo; Nuk është vetëm çfarë tha Zelensky për Kosovën; është pse iu
desh ta thoshte pikërisht në Beograd.
Diplomacia e lartë është arti i hollë i
të diturit se kur një e vërtetë duhet thënë me zë të lartë, kur duhet
pëshpëritur dhe kur duhet lënë për një ditë tjetër më të mirë.
Një politikan i zakonshëm apo një
qytetar mund të flasë pa menduar gjatë për peshën e fjalës së tij. Por një
kryetar shteti, e veçanërisht një udhëheqës që është kthyer në simbol botëror
të rezistencës ndaj tiranisë, nuk flet kurrë vetëm me zërin e vet individual.
Pas tij qëndron një popull i tërë që vuan. Pas atij populli qëndron një histori
e tërë mundimesh. Pas historisë qëndron kujtesa kolektive. Dhe pas kujtesës
qëndron ajo që filozofët e etikës do ta quanin përgjegjësi morale ndaj Tjetrit.
Pse duhej që Zelensky ta ripërsëriste
qëndrimin e Ukrainës ndaj Kosovës “pikërisht atëherë, pikërisht atje dhe
pikërisht në atë mënyrë”? Kjo është një pyetje që e tejkalon politikën ditore
burokratike. Është një pyetje e thellë për vetë karakterin e pushtetit modern.
Pushteti, kur ndodhet nën presionin
brutal të mbijetesës, ka një tundim të madh psikologjik: të harrojë ata që kanë
qenë pranë tij pa asnjë kusht në ditët e errëta, në emër të atyre që mendon se
mund t'i duhen nesër për një avantazh të çastit. Këtu lind një nga dilemat më
të vjetra të filozofisë politike: A duhet të udhëheqë shteti nga kujtesa e
moralit apo nga prangat e interesit të çastit?
Niccolò Machiavelli do të na
kujtonte pa mëshirë forcën e interesit të ftohtë shtetëror (razionin e
shtetit).
Immanuel Kant do të na
kthente te imperativi kategorik dhe morali universal, ku njeriu dhe popujt nuk
mund të përdoren kurrë si thjesht mjete për qëllime të tjera. Friedrich
Nietzsche do të na pyeste se çfarë force apo dobësie fshihet pas vullnetit për
pushtet në çaste të tilla.
Hannah Arendt do të na
kujtonte përgjegjësinë e pashmangshme të veprimit politik në hapësirën publike.
Ndërsa Emmanuel Levinas do të na
vendoste përballë etikes së 'fytyrës së Tjetrit', asaj etike që kërkon respekt për vuajtjen e
atij që të shikon me sy të hapur. Dhe Kosova, në këtë rast, është pikërisht ajo
'fytyrë e Tjetrit' që Ukraina dhe udhëheqësi i saj nuk duhej ta harronin apo ta
lëndonin pa asnjë përfitim real.
Kosova nuk është një shënim në hartën diplomatike; E
drejta e një populli që njeh dhimbjen
Për Beogradin zyrtar, Kosova vazhdon të
konsiderohet si një çështje e ngurtë sovraniteti e territorialiteti.
Për Prishtinën, ajo është çështje e patjetërsueshme
shtetësie, lirie dhe ekzistence. Për fuqitë e mëdha globale, shpesh ajo
shihet si një pikë ekuilibri në tabelën e shahut gjeopolitik.
Por për popullin e Kosovës, Kosova
është diçka shumë më e thellë, më e rëndë dhe më e shenjtë: është
kujtesa e gjallë e mbijetesës.
Është kujtesa e një populli që e ka
njohur në palcë luftën, dëbimin masiv, spastrimin etnik, humbjen e më të
dashurve, frikën e natës, varret masive, shtëpitë e djegura në temel dhe
rindërtimin e mundimshëm nga hiri.
Prandaj, kur një popull që ka kaluar
nëpër një ferr të tillë historik sheh një popull tjetër në Evropë të goditur
nga barbaria e luftës ushtarake, solidariteti i tij nuk lind nga kalkulimet e
ftohta diplomatike apo nga interesat ekonomike.
Ai lind vetvetiu, si një reagim
emocional e shpirtëror, nga një njohje e menjëhershme e dhimbjes.
Është sikur dy plagë të rënda historike
të shohin njëra-tjetrën në sy. Ato nuk kanë nevojë për përkthyes zyrtarë. Nuk
kanë nevojë për protokolle të ngurta shtetërore. Një plagë e njeh menjëherë një
plagë tjetër.
Dhe kjo është arsyeja pse mbështetja pa
rezerva e Kosovës për Ukrainën që nga dita e parë e pushtimit rus nuk mund të
matet vetëm me madhësinë e ushtrisë së saj, me fuqinë e ekonomisë apo me
ndikimin e saj në OKB. Kosova mund të jetë një shtet i vogël në sipërfaqe dhe
popullsi.
Por historia njerëzore ka treguar se
madhësia fizike e një vendi nuk përcakton kurrë madhësinë e solidaritetit të
tij moral. Kjo është një nga ironitë e mëdha: të vegjlit shpesh u japin të
mëdhenjve atë që këta të fundit tentojnë ta harrojnë në zyrat e pushtetit,
kujtesën e pasteriluar të dhimbjes njerëzore.
Ironia e çminimit; Kosova pastron tokën ukrainase,
politika vendos një minë mbi besimin
Këtu ndodhet ndoshta metafora më e
fuqishme, më konkrete dhe më prekëse e të gjithë këtij narrativi: mina.
Ukraina sot përballet me një nga
problemet më kolosale e më tragjike në botë: praninë e miliona minave dhe
mjeteve shpërthyese të pashpërthyera që rrezikojnë jetën e fermerëve, fëmijëve
dhe qytetarëve çdo ditë.
Vetë institucionet zyrtare ukrainase
raportojnë se dhjetëra mijëra kilometra katrorë të territorit të tyre mbeten
zona me rrezik të lartë dhe se çminimi është sfida më gjigante për rindërtimin
e vendit. Dhe pikërisht në këtë dramë njerëzore hyn Kosova.
Specialistë dhe ekipe të certifikuara
nga Kosova (si përmes qendrës ndërkombëtare MAT Kosovo dhe trajnimeve
ushtarake) kanë përgatitur ekspertë ukrainas duke u dhënë kualifikimet më të
larta ndërkombëtare (IMAS EOD Level 3+). Kosova, e cila pas vitit 1999 e njohu
tokën e vet si fushë të minuar nga regjimi shtypës, i ofroi Ukrainës
ekspertizën e saj më të çmuar: si të pastrohet toka nga vdekja e fshehur. Kjo
është një prej atyre ironive që historia i shkruan me një stil dramatik të
cilin asnjë shkrimtar nuk do ta shinvent dot.
Dhe ndërsa dora e ekspertit kosovar
ndihmon në terren për të hequr një minë mortale nga toka ukrainase, një
deklaratë e papeshuar mirë politike e bërë në Beograd duket sikur vendos një
tjetër minë: një minë diplomatike mbi besimin mes dy popujve.
Mina fizike shpërthen dhe shkatërron
trupin. Mina diplomatike nuk shpërthen menjëherë me zhurmë; ajo qëndron aty,
ftohet, pret në heshtje dhe pastaj shpërthen në kujtesën historike të një
populli.
Këtu duhet bërë absolutisht një dallim i
madh etik e politik: Ukraina si komb nuk është vetëm Zelensky. Populli
heroik ukrainas nuk është identik me çdo frazë politike të kryetarit të tij të
shtetit. Kjo duhet thënë me forcë absolute. Sepse do të ishte
krejtësisht e padrejtë që për shkak të një kalkulimi apo huqi të politikanëve,
të gjykohet një popull i tërë që po paguan çdo ditë me gjakun e bijve të vet
çmimin e lirisë.
Mirënjohja: Një koncept etik në një gjeopolitikë
gjithnjë e më cinike
Çfarë është mirënjohja në thelbin e saj
filozofi? Në mendimin etik, mirënjohja nuk është thjesht një sentiment i bukur
apo një rregull brenge i edukatës; ajo është forma më e lartë e kujtesës
aktive.
Njeriu apo udhëheqësi mosmirënjohës nuk
është thjesht ai që harron një nder të bërë; është ai që tenton të fshijë nga
historia veten e tij të djeshme, atë vete që kërkonte ndihmë me dëshpërim.
Të jesh mirënjohës do të thotë të kesh
guximin e të pranosh: 'Unë nuk jam bërë e nuk kam mbijetuar vetëm nga forca
ime.' Edhe shtetet, sado të mëdha apo strategjike që të jenë, duhet ta kuptojnë
këtë parim.
Asnjë shtet nuk lufton plotësisht i
vetëm, asnjë nuk mbijeton në izolim absolut. Ukraina ka pasur e ka nevojë
vitale për Evropën, për SHBA-në, por ka pasur nevojë edhe për solidaritetin pa
kushte të vendeve më të vogla.
Kosova ishte ndër të parat që u rreshtua
pa asnjë hezitim me Perëndimin, duke vendosur sanksione ndaj Rusisë, duke
strehuar gazetarë e qytetarë ukrainas dhe duke ofruar ndihmë ushtarake e
humanitare me kapacitetet e saj.
Ndërkohë, Serbia ka zgjedhur një lojë të
dyfishtë, duke mos vendosur sanksione zyrtare ndaj Moskës dhe
duke ruajtur linjat diplomatike e ekonomike me Kremlinin.
Atëherë lind pyetja logjike e çdo
qytetari kosovar: Nëse Kosova qëndroi në anën morale të Ukrainës që në ditën e
parë, pse duhej që Presidenti ukrainas të zgjidhte pikërisht Beogradin
për të dërguar një mesazh që lëndon Kosovën?
Çfarë fitoi me këtë lëvizje? Dhe, mbi të
gjitha, çfarë rrezikoi të humbasë?
Realpolitika dhe meandret e saj; A mund të blihet
miqësia e Beogradit me një deklaratë?
Prapa këtij veprimi të Zelenskyt qëndron
pa dyshim cold-blooded Realpolitik, politika e interesit të ftohtë
brutale. Serbia është një lojtar i rëndësishëm gjeopolitik në Ballkanin
Perëndimor.
Beogradi ka peshë rajonale dhe posedon
industri ushtarake që prodhon municione të standardeve sovjetike e perëndimore,
për të cilat Ukraina ka nevojë emergjente në front.
Vizita e Zelenskyt u paraqit si një
përpjekje pragmatike për të afruar Beogradin më afër Kievit dhe për ta
shkëputur atë nga ndikimi rus.
Kjo mund të shpjegojë nga pikëpamja e
shkencës politike interesin strategjik të Kievit. Por shpjegimi nuk do të thotë
arsyetim moral. Strategjia nuk mund të jetë një kartë blanko për të arsyetuar
çdo fjalë apo veprim.
Diplomacia e mençur pyet gjithmonë:
'Çfarë mund të fitoj sot?' Por diplomacia e madhe, ajo që mbetet në histori,
pyet gjithashtu: 'Çfarë humbas përgjithmonë duke e fituar këtë avantazh të
vogël sot?'
Nëse për një afrim të përkohshëm e
taktik me Beogradin, Ukraina zbeh simpatinë e sinqertë të popullit
shqiptar që e ka mbështetur pa asnjë interes, atëherë bilanci
strategjik është llogaritur gabim. Sepse qeveritë e presidentët
shkojnë e vijnë, por popujt dhe kujtesa e tyre mbeten.
Beogradi si skenë; Vendi ku fjalia merr peshë të
dyfishtë
Deklarata e Zelenskyt nuk u bë në një
konferencë shtypi në Kiev, as në Bruksel apo Uashington. Ajo u shqiptua në
Beograd. Dhe në diplomaci, gjeografia e fjalës është po aq e rëndësishme sa
vetë përmbajtja e saj.
Në hapësirën politike, fjalët nuk janë
thjesht koncepte abstrakte; ato kanë gjeografi, temperaturë dhe psikologji. Një
fjalë e thënë në Prishtinë pason një rezonancë tjetër nga e njëjta fjalë e
thënë në Beograd. Beogradi është qendra nga ku janë udhëhequr luftërat tragjike
të viteve '90 në ish-Jugosllavi dhe ku çështja e Kosovës vazhdon të përdoret si
kartë kryesore e nacionalizmit shtetëror.
Prandaj, riaffirmimi i qëndrimit
ukrainas atje nuk u dëgjua në Kosovë si një rutinë juridike, por si një dhuratë
diplomatike e panevojshme për një narrativë që mohon të drejtën e Kosovës për
ekzistencë shtetërore. A ia vlejti me të vërtetë kjo dhuratë?
Psikologjia e pushtetit nën presion: Tundimi i
'iluzionit të qendrës së botës'
Në psikologjinë e udhëheqësisë ekziston
një rrezik i madh që mund të quhet 'iluzioni i qendrës së botës'. Kur një
udhëheqës kthehet në një figurë globale, i rrethuar nga duartrokitjet e
parlamenteve botërore dhe vëmendja e pandërprerë mediatike, lind rreziku i
besimit se vetëm dhimbja e popullit të tij është absolute, ndërsa dhimbjet e të
tjerëve janë sekondare apo të papërfillshme.
Por etika njerëzore na mëson se dhimbja
nuk është pronë private e asnjë kombi. Vuajtja e një nëne ukrainase sot në
Kharkiv është e njëjta me vuajtjen e një nëne kosovare në Meja apo Reçak në
vitin 1999.
Dhimbja bëhet më fisnike dhe më shëruese
kur ajo e njeh dhe e respekton dhimbjen e Tjetrit, e jo kur e përdor atë si
monedhë kusurimi në tavolinat e diplomacisë.
Zelenski si figurë tragjike dhe paradoksi i parimeve
universale
Volodymyr Zelensky është pa dyshim një
figurë komplekse e historisë moderne. Nga një aktor komedie, ai u ngrit në
lartësinë e një udhëheqësi lufte që frymëzoi kombin e tij. Ai mbron me të
drejtë të jashtëzakonshme parimin e sovranitetit dhe integritetit territorial
të Ukrainës.
Por këtu shpërthen paradoksi filozofik:
Pse parimi i sovranitetit dhe i vetëvendosjes duhet të jetë një i drejtë e
shenjtë universale kur flitet për Ukrainën, por duhet relativizuar apo mohuar
kur flitet për Kosovën?
Natyrisht, rastet kanë dallimet e tyre
historike e juridike, dhe Kosova vetë e ka bërë të qartë se pavarësia e saj
erdhi si pasojë e shpërbërjes së Jugosllavisë dhe genocidit serb, e jo si
precedent për agresionet ekspansioniste të Rusisë. Por në rrafshin e parimeve
morale, unikaliteti i lirisë nuk mund të matet me dy standarde. Liria është ose
universale, ose bëhet një mjet oportunist.
A nuk do të kishte mjaftuar thjesht heshtja? Arti i
mos-thënies në diplomaci
Pyetja më e fuqishme dhe më e thjeshtë
që mbetet në ajër është kjo: A nuk do të kishte mjaftuar heshtja?
Zelensky nuk kishte asnjë detyrim të
njihte Kosovën gjatë qëndrimit në Beograd. Nuk i kërkonte të ndryshonte
politikën e jashtme ukrainase brenda ditës.
Ai mund të përdorte formulën klasike
diplomatike: 'Sot jemi këtu për të diskutuar për bashkëpunimin dypalësh
dhe sfidat e paqes në Evropë, ndërsa çështjet e tjera i përkasin kornizave të
tjera.'
Dhe me aq gjithçka do të mbyllej pa lënë
asnjë shije të hidhur. Diplomacia e madhe nuk konsiston vetëm në të diturit se
çfarë të thuash, por në zotërimin e artit të madh se çfarë TË MOS thuash.
Heshtja taktiquese në atë moment do të ishte shenja më e lartë e respektit dhe
e mençurisë.
Bilanci i dëmit: Çfarë fitoi dhe çfarë humbi politika
ukrainase?
Nëse bëjmë një bilanc të ftohtë:
Zelensky fitoi ndoshta një buzëqeshje diplomatike në Beograd dhe një hapësirë
të vogël taktike me Serbinë.
Por ai humbi një pjesë të çmuar të
kapitalit moral tek shqiptarët në Ballkan, një popull që e ka parë Ukrainën me
syrin e vëllait në vuajtje.
Ai shpenzoi pa nevojë besimin e atyre që
nuk heshtën kur Ukraina kishte nevojë për zë. Dhe në politikën ndërkombëtare,
besimi është një nga resurset më të vështira për t'u rindërtuar pasi të ketë
çarje.
Kosova dhe dinjiteti i solidaritetit: Mbështetje pa
kushtëzime tregtare
Nga ana tjetër, Kosova duhet të ruajë
lartësinë e saj etike.
Kosova nuk e ka mbështetur Ukrainën si
një pazar gjeopolitik me shpresën e një shpërblimi të menjëhershëm njohjeje.
Solidariteti kosovar lindi nga parimet e
lirisë. Dhe ky solidaritet duhet të vazhdojë për popullin ukrainas, sepse kauza
e mbrojtjes së shtëpisë nga pushtuesi është e drejtë.
Por kjo nuk do të thotë se Kosova duhet
të heshtë përballë gabimeve politike të udhëheqësve ukrainas. Të kritikosh një
president nuk do të thotë të braktisësh një popull.
Epilogu: Urat që nuk duhen djegur dhe mesazhi për të
ardhmen
Në fund të kësaj sprove filozofike e
politike, mesazhi është i kthjellët: Kur lufta e sotme të përfundojë, e
ajo do të përfundojë një ditë, armët do
të heshtin, rrënojat do të rindërtohen dhe historia do të bëjë bilancin e saj
përfundimtar.
Atëherë nuk do të pyetet vetëm se kush
kishte më shumë armë apo kush bëri më shumë deklarata diplomatike, por kush
diti të ruajë dinjitetin dhe mirënjohjen ndaj miqve të vërtetë.
Për çfarë t’u desh ty, Zelenski, ajo
deklaratë në Beograd? Ajo nuk ndryshoi asnjë milimetër në hartë, por uli një
hije të panevojshme mbi një miqësi të pashkruar mes dy popujve që kanë njohur
ferrin e luftës. Në diplomaci e në jetë, fjala më e mirë është shpesh ajo që
lihet në heshtje, për hir të kujtesës, për hir të etikes dhe për hir të
dinjitetit të lirisë.
2026
