Gëzim Ajgeraj

ARTI I MOHIMIT DHE I LARTËSIMIT

Në kulturat e avancuara të artit, ndoshta kjo temë as që do të kishte ekzistuar si nocion, mirëpo fatkeqësisht te ne kjo çështje reflekton shumë, dhe shpesh ndihet domosdoshmëri edhe për trajtim, fatkeqësisht. Koncepti mohim, sikur na kthen në një të kaluar dhe na përafron me fjalën diferencim dhe në sistemet e shkuara, gjithmonë ishte pikë e zezë për një shoqëri. Dhe, mendoj se këto dy terme, sikur ecin drejt një qëllimi por me shprehje  tjera. Të mohosh punën tënde, apo artin tënd, është çështje personale dhe e drejtë jotja si në aspekti juridik, edhe atë moral, por që rrallë ose hiç s‘e kemi dëgjuar, ta ketë bërë kush. Të mohosh punën, mundin dhe artin e tjetrit, është krim, është e dënueshme dhe është verbëri, që për fat të keq, në hapësirat tona reflekton me shumicë. E gjithë ko verbëri, jo që krijon huti, por prek edhe vijat e krimit, që për fat të keq nuk ka mbrojtje ligjore por as edhe drejtësi, por edhe po të ishte ajo, kemi aq krime në kulturë, saqë vështirë t‘u dilej në fund papjekurive tona intelektuale dhe papërgjegjësisë së vlerësimit apo mohimit.

MOHIMI DHE LARTËSIMI SI ÇËSHTJE

INDIVIDUALE APO PROBLEM SHOQËROR

Edhe njërën, edhe tjetrën nëse i themi, nuk gabojmë. Edhe e para, por edhe e dyta, brenda hapësirave tona kulturore, nuk mungon. Është një brez palaqosh i paformuar dhe i pagdhendur intelektualësh të vetëquajtur, që sikur u konvenon kjo që po e trajtojmë, me mendimin se vetëm kështu krijohen hapësira shpesh për vartësit e tyre, por edhe për interesa të ngushta, duke rrëshqitur drejt artit të lartësimit, të individëve të caktuar. Pikërisht ko e dyta që thamë, ia fut pykat asaj të parës, për ta shpalosur dozën e dyshimit te këta mohues. Por më e keqja, krimi i mohimit po mbetet pa u gjykuar, sepse me të s`po merret kush më për hir të ndonjë interesi të caktuar, apo edhe heshtje intelektuale. Lindin pyetjet: Pse jemi aq negativë kundrejt punës së tjetrit? Pse kemi alergji ndaj veprës së njëri tjetrit? Pse kjo energji negative po dominon te ne edhe në art? - Për të ardhur keq. Siç thashë më lart, në shoqëritë e avancuara, arti i mohimit as që do të ekzistonte. Arti është çështje individuale dhe më së miri di ta vlerësojë lexuesi.

Shtrohet pyetja: Nga jemi nisur për ta shtjelluar këtë temë? Shpeshherë në qarqet tona mediale, elektronike e edhe simpoziume etj. vijnë kategorizime brezash të artit, që doemos fal një papjekurie vlerësuese rrëshqasin drejtë artit të mohimit.

Këtu lindin dyshime të shumta të shijes për artin, të njohurive, të një papjekurie, të inateve personale, politike, klanore e shoqërore, dhe shumë dobësive tjera në këtë rreth. Këso refleksionesh kemi si në Tiranë, Prishtinë por edhe jashtë trojeve etnike tona ku flitet shqip dhe në mesin e mërgatës, gjithandej nëpër botë. Painformimit dhe panjohurive do t‘u falej ndoshta?! Por klasifikimeve, mohimit dhe vlerësimit, me kritere të ulëta, kurrë jo. Këso kategorizime, mohime e lartësime, kemi çdo ditë. Ka vlerësues që edhe me një poezi që ka lexuar në internet diku për filan poetin, krijon shkallën e vlerësimit apo të mohimit për të. Këtu do të kisha këshilluar, që për ta vlerësuar apo “mohuar”, duhet të paktën të keni të lexuar mbi gjysmën e krijimtarisë së një krijuesi. Na ka rënë te lexojmë edhe aso shkrime, kur këta vlerësues nuk kanë lexuar as edhe një libër nga krijues të caktuar, dhe krijojnë premisa të klasifikimit. Pra edhe këto vlerësime të papjekura, kategorizohen doemos në artin e krimit. Dhe jo gjithmonë, ajo që thuhet individualisht në biseda vlerësuese është e njëjtë me atë që bëhet publike. Më duket se, si mohimi por edhe vlerësimi, kërkon pjekuri dhe përgjegjësi serioze. Shpesh këto dy dukuri bëhen me tendencë si negative ashtu edhe pozitive për të dytën. Pas saj, pastaj po vjen hartimi i planprogrameve, po vjen propaganda, po vjen lexuesi. Dhe nga këndi i trajtesës sonë, sikur këta mohues po e mohojnë vetveten dhe po sharrojnë gjithnjë e më shumë në përbaltjen e misionit të tyre. Ndërkaq, mohimi si problem shoqëror po përhapet si një hi syve i cili më së tepërmi po dëmton vetë shoqërinë, se sa të mohuarit. Falë ndryshimit të sistemeve dhe fuqisë së këtyre mohuesve, ndryshe një pjesë e të mohuarve do ta kishte fatin si një pjesë bukur e madhe e rilindësve tanë. Por, kohët kanë ndryshuar dhe hapësirat e lirisë së përhapjes së mendimit, janë krijuar për të gjithë, që artin e tyre ta prezantojnë pa u cunguar. Më vjen shumë keq për krijuesit e rinj, të cilët duhet të kalojnë nëpër shumë këto sfida, por do t‘i këshilloja të jenë të vendosur dhe të kujdesshëm në hapat e tyre në rrugën e artit. Ndoshta folëm shumë për artin e mohimit, duke e lënë anash atë të lartësimit. Kjo e dyta si një fenomen më vete, sikur po e ndjek atë të parën, por fatkeqësisht herë herë me premisa interesi. Janë evidente në shoqërinë tonë këto fenomene, dhe shpeshherë nëpër esetë tona si: Kritikët dhe “Kritikët”, por edhe në tema tjera, kemi trajtuar këto fenomene. Kohës do t‘i mbijetojnë poetët!

Gëzim Ajgeraj

ETJE NË FJALË

Thatësi në fjalë, në shpirt në mungesën tuaj
Silueta të trazuara në kolonën e mallit dhe orën e prishur
I huaj mes të huajve dhe damkën e përbuzjes prapa shpine
Me se ta zbukuroj fjalën, ç`t’i jap vargut, në këtë thatësi alpesh
Ku fjala shkrumbohet buzëve nga zjarrmi e mungesës suaj
Ku kënga digjet thatësisë së mallit, ende pa i vënë notat në
pentagramin e udhëve e shkrihen në lot, e dita bëhet pelin
Mungesës vizatojmë portretin e mallit etjes ledhatojmë ngjyrat
Me tingujt e dhimbjes i i ngushëllojmë vargjet që të mos na i zërë
Harrimi i mallkimit të udhëve në kolonat e ikjes pa arbitër
Himnit të largësive ngrij flamurin e ylbereve të fjalës
Largësitë tek i lidh nëpër jehonën dhe krismën e saj
Që na nxjerr nga harrimi e më kthen atje ndër lisa
Mes dashurisë tuaj mes ëndrrave mes kullave të shkreta
Ku përhyjnojmë ecjet tona e ditës i vëmë një emër
Me netët e vona gëzojmë edhe kupën e qiellit e atdheun
Ku breznive u vëmë emra burimesh lumenjsh e malesh
E na shtohet kënga  jonë nëpër ecjen plot dritë për të nesërmet
Që do të vijnë të bardha si rrezja mbi Sharr
Për Vërrinin ku ruaj këngët e pakënduara të moteve barbare
Dashurinë për lirinë të bërë shkrumb nëpër kulla
Qëndresën nëpër mote dhe besimin për dritën e së nesërmes
Rritën time në kulla e porosinë e plisbardhit pranë oxhaku
Për besën e ruajt ndër shekuj traditën kullës
Ç`t’i jap më shumë vargut në këtë udhëtim alpesh
Kur ikja mbytet zjarrmisë e kolona e mallit më lë vetëm
Pos ngushëllimit se një ditë do mbathim mbathcat e do nisemi
                                          Zvicër,  janar 2013

 MOTET E ETJES SË MADHE

Na mbyti etja e fjalës e u thamë në mall

Për pak burim vendlindje e këngë atdheu

Ikjes po i zbardhet mendimi koha po i plaket

Udhët kryq e tërthor dhe gjeografi e ikjes

Metropolet Evropa dhe ëndrrat shpresat e vrara

Që s`na u fikën, dhe daullja e harrimit që na ndjek këtë udhëtim

Mik i mirë ti atje mes mallit, m’i këndo bukur mungesës

Ikjes, largësisë, kullave të shkreta, gurit të vetmuar para derës,

Oborreve të gjelbëruara e barishteve lëvjerë teposhtë strehëve

Folmju shqip kullave me gjuhën e fjalës së përmalltë

Ndiz njëherë oxhaqet të na e djegësh mallin

E merr një këngë ndër oda të na e shuajë etjen

Të paktën mungesën time mos ta mbytë bar i harrimit

Mik, ç`mallkim na ka zënë me këtë anatemë mallit

Me se t’i shuajmë etjet kur gurrat shterojnë atdheut

Me se t’i mbushullojmë këngët kur fjala digjet largësive

Kujt t’i flasim shqip a t’ ia themi njëherë vargut

Kur gjithçka e huaj ma zë frymën përreth

E çfarë ujë t’i jap fjalës kur flaka e mallit m’i ka zhuritur  muzat

mik i dashur, vaj halli për vargun dhe ne

                                    Zvicër, 2013

 

TË JESH SHKRIMTAR...!

Gëzim Ajgeraj:

Të jesh shkrimtar, nuk do të thotë të jesh vetëm individ që shpreh ndjenjat e tua në letër apo ta marrësh thjesht si një pasion artin e shkrimit. Jo rrallë thuhet: duhet të jesh i lindur për artin e shkrimit. Sigurisht se, pena kërkon edukim, përgatitje, shkollim në vazhdimësi për t’i qëndruar përballë kërkesave të artit. Por, një fakt tjetër që duam të vëmë në spikamë është edhe personaliteti krijues, që për artin e shkrimit është tepër i rëndësishëm. Jo rrallëherë si lexues, kur lexojmë ndonjë vepër, na rastis që brenda asaj vepre të caktuar, të shpalosim edhe karakterin krijues të shkrimtarit. Dhe, sigurisht se brenda asaj shpalosjeje  reflektohet ndjeshëm nganjëherë vetë jeta e shkrimtarit. Nëse një libër lexohet me finesa të holla dhe ndjeshmëri për artin, sigurisht se të paktën do të krijohet edhe një vizion i dytë për botën prapa librit, apo vetë shkrimtarin, si personalitet e krijues i veprës, e të mos flasim për librat autobiografikë. Për botën komplekse të krijuesit, për personalitetin e tij, për udhën e të bërit art dhe për të gjitha zhvillimet rreth tij, janë problematika e punimit në vazhdim, për ta zbërthyer në vija të trasha krijuesin dhe artbërjen e tij, si dy botëra të mishëruara me njëra - tjetrën.  Do të ndalemi pak te profesioni i shkrimtarit në kushtet dhe konditat tona. Të jesh shkrimtar te ne nuk është aspak privilegj, përkundrazi është një sfidë me përplotë ngarkesa e pengesa jetësore, jo gjithmonë të favorshme për misionin që ke si shkrimtar. Është mënyra e konceptimit të një personaliteti krijues nga shoqëria, sistemet politike, zhvillimet dhe zukamat e kohës, ato të cilat e bëjnë personalitetin e krijuesit nëpër sfida të ndryshme.  Një barrë tjetër është varshmëria për jetën, një faktor tepër i rëndësishëm për artmarrje dhe artbërje, sepse jo rrallëherë ajo dikton kushtet dhe faktorët, që një krijues të ecë lirshëm në rrugën e artit të tij. Jo rrallëherë pengesat që i krijojnë faktorët e jashtëm, përballë një krijuesi, bëhen pengesa edhe për artin. Dhe, pikërisht këto kufizime, te ne bëhen faktorë të rëndësishmën që diktojnë udhën e artit dhe shkrimtarin. Nga këndi i zvillimeve te ne, jo rrallëherë ky emër po degradohet në format e ndryshme, duke e dëmtuar  kriterin e mirëfilltë të të qenit. Megjithatë, pika tona të referencës mbeten vlerat e mirëfillta dhe njerëzit e penës, që profesion, punë dhe jetë e kanë artshkrimin, duke jetuar brenda tij dhe për të. Pra, këtu nuk është fjala për krijues që kanë shkruar një libër a dy dhe janë harruar në raftet e kohës, apo edhe për krijues të çfarëdo niveli, që s’duam të merremi as të vlerësojmë kë. Çështja jonë mbetet e gjithë problematika e artit dhe rreth tij, si dhe krijuesi si personalitet brenda rregullave që duhet t’i respektojë ai vetë, si dhe të gjitha aspektet psikologjike që mbërthehen brenda kësaj bote. Se si do të tejkalohen ato shpresojmë t’i zbërthejmë brenda shembujve nga trajtesa jonë, përvoja dhe referencat tona nën ombrellën e shkrimtarit. Shpresojmë që shumëçka nga kjo përvojë, t’i shërbejë si një mësim i mirë lexuesit dhe të gjithë atyre që synojnë të merren me artbërje, në mënyrë që kjo përvojë  imja personale,  të ketë efekte pozitive në ngritjen e vlerave dhe kritereve në art dhe në personalitetin e një krijuesi. Për ta plotësuar edhe pak këtë fjalë hyrëse, e cila flet për botën e shkrimtarit, do të japim një pjesë të një eseje të publikuar nëpër publicistikën letrare të kohës. Ka pak libra autobiografikë të shkrimtarëve. Por, ato që janë,  nëse lexohen me kujdes, janë shumë më tërheqëse se çdo roman i shkruar nga vetë ai. Nga këndi i jashtëm i të kuptuarit, nga ana e lexuesit kjo sikur tingëllon absurde, por nga një perceptim më i hollë dhe nga një njohje e brendshme e zhvillimeve të botës së shkrimtarit, kjo është shumë e qëndrueshme. Për ta zbërthyer botën e shkrimtarit, pikasim shumë zhvillime interesante brenda psikologjisë së tij, të cilat rrallëherë trajtohen në libra apo edhe në studime shkencore. Vetë bota e thellë psikologjike e shkrimtarit sjellë aspekte të zhvillimeve  interesante që ndodhin brenda tij. Duke  pasur parasysh këtë fakt dhe vetënjohjen e të jetuarit nën këtë vello, mund të themi se brenda jetës së shkrimtarit ka edhe një jetë tjetër nga e cila merr vazhdimisht, për t’i dhënë jetë fjalës. Të jetuarit brenda kësaj velloje është tepër e vështirë, sepse është një botë imagjinative brenda së cilës si shkrimtar, duhet mësuar së jetuari brenda saj. Të jetuarit brenda kësaj bote është vetë koha e shkrimit të librave. Megjithatë, ndeshja në mes botës reale dhe kësaj që e thamë është një proces tranformimi, që ndodh gjithmonë te shkrimtari. Pikërisht, ky proces mes të jetuarit në jetën reale dhe botës së brendshme të shkrimtarit, është transformimi më i mundimshëm. Përballimi i gjithë asaj që quhet reale, duke i pasur parasysh të gjitha zhvillimet që ndodhin përreth shkrimtarit, kur dihet se çfarë zhvillime  ndodhin te ne dhe në botë është depresion i tërë asaj që mblidhet përreth tij. E themi depresion, sepse syri dhe mendja e shkrimtarit nuk mund të pajtohen kurrë me zhvillimet që ndodhin rreth tij. Kjo për faktin se, të qenit shkrimtar nuk është vetëm emër. Brenda tij ka jetë, ka dritë, ka vizion. Pikërisht janë këto çështjet që e shtyjnë mospajtimin me shumë zhvillime rreth tij. Ndërsa, drita e tij, vizioni i tij ndriçon larg, kërkon shkëlqim tjetër. Pikërisht në mes të këtyre dy çështjeve qëndron filozofia e të perceptuarit të botës së shkrimtarit.

Pra, të gjitha këto zhvillime brenda botës së shkrimtarit, rrallëherë janë të përshkruara apo fare pak në libra. Është liria njerëzore, liria e fjalës, vetë njeriu që dëshiron të jetë i lirë. Pikërisht kjo liri rritet në shpirtin e tij, në vetë qenien e tij, për ta nxjerrë pastaj përtej fjalës, që ua falë të tjerëve. Janë vetë ngacmimet që i bëhen muzës së tij dhe nuk e lënë të qetë për asnjë çast. Është dhuntia e fjalës ajo që shpërthen brenda tij dhe kërkon dritë  me botën e fjalës. Pra, është ai transformim i muzës së tij në fjalë, procesi  e sjellë në jetë fjalën. Pikërisht, këto zhvillime i bëjnë shumë më interesante autobiografitë e shkrimtarëve, se sa vetë librat e tyre. Ata janë personazhi më besnik dhe më origjinal i të gjitha personazheve nëpër librat e tyre. Pra, vetë jeta e shkrimtarëve është një roman shumë interesant, që për fat të keq shpesh nuk është shkruar.

 

1.

Kur krijuesi, i cili ka krijuar një vepër dhe brenda vlerësimit të tij e ngacmon muza e mendimit, se ka bërë veprën më të mirë që mund të bënte, në raport me vepra dhe krijues të tjerë, sigurisht se gjykimi dhe vlerësimi i tillë, do të krijonte hapësira që çojnë nëpër shkallë të dyshimta të ngritjes së mëtejme. Kësaj do t’i shtonim vlerësimin psikologjik, sepse pikërisht nga këtu nis edhe rreziku i ngritjes së mëtutjeshme të krijuesit. Dhe, së dyti, gjykojmë se as në jetë dhe as në art, asnjëherë nuk mund të jetë gjithçka absolutisht e përkryer. Ekzistojnë kritere të ndryshme brenda të cilave vlerësohet një vepër e krijuar, ashtu siç ekzistojnë edhe shijet për të. Kësisoji po dalim nga një vepër e krijuar, në vlerën që i jep krijuesi, deri te vlerësimet dhe akceptimi i saj që do të vijë nga publiku dhe vlerësuesit e ndryshëm. Edhe në këtë pikë, do të ndalemi patjetër, për të dhënë mendimin tonë rreth vlerësimit të një vepre të caktuar. Edhe për kritikën, do të vlente i njëjti kriter, kur një vlerësues thotë se ka dhënë një vlerësim të përkryer, i cili do të mund të ishte i qëndrueshëm. Janë këto dy paralele të temës sonë, për të cilat do të flasim në vazhdim të këtij punimi. Por, le të ndalemi në pikën e parë, për të parë gjithë problematikën në detaje nga këndi se si e shohim ne.

                                    *****
Për mua, arti dhe rruga e tij, janë një maratonë që nuk i duket fundi. Nëse ndalemi dhe e shikojmë ecjen e krijuesve, do t’i bindemi krahasimit. Fillimisht dua  të them, se në fillesat e mia të para gjithmonë kam menduar se shumëçka në letërsi është thënë, si dhe dominonte bindja se vështirë të gjendet hapësira për të thënë diçka të re në art.  Ky mendim do t’i takonte së kaluarës së hershme, të cilën ecja nëpër kohë dhe marrja me artin e krijimit në vazhdimësi, e zbehu tërësisht, sa që tani më për mua as që ekziston si nocion. Hapësirat e krijimit të artit, janë aq të gjera, sa është vetë hapësira psikofilozofike e botës së brendshme të krijuesit. Duke ilustruar këtë në formën metaforike, do të themi se sa i thellë që të jetë deti i botës së tij, aq e thellë do të jetë bota krijuese e tij. Kësisoji, rrjedha e krijimtarisë së tij, do të kishte një bazë të fuqishme, prej nga pashterrshmëria në art do të vazhdonte maratonën e vet. Për mua si shkrimtar, rruga e artit, pavarësisht se është maratonike dhe tepër e lodhshme, ajo është  e shenjtë dhe e dashur, si luftë e përhershme me kohën për ta avancuar një epokë. Ky definim në të shumtën e rasteve edhe mund të akceptohet gabueshëm, por vlerësimi  ynë përkon në pikën, që ta ndryshojmë atë. Magjia e artit në këtë rast do të vinte në shprehje te një shoqëri e caktuar, e cila i referohet asaj vepre, që përmes dritës së artit të arrijë që të evitojë varfërinë shpirtërore, verbërinë, pasionet, po pse jo edhe shpirtin kriminal e çmendurinë, duke i shalosur anët e shkëlqyeshme të jetës njerëzore. Pavarësisht, se në hapësirë, ndikimi i veprës në ndryshimin e kohës dhe proceseve, shpesh nuk duket. Ndikimi i saj sigurisht se do të ndryshojë atë dhe rrjedhën e saj, kur kemi parasysh vepra të caktuara arti që kanë bërë emër në rrjedhat dhe raportet me kohën. Ky ndikim do  t’i ngjasonte pikave të dritës, të cilat fillojnë brenda një epoke të etshme për të, e që me kohën do të japin efektin e vet të shkëlqimit. Le të ecim më tutje, gjithmonë nga këndi personal i krijimtarisë dhe, nga përvoja e dekadave brenda saj, për të dhënë atë rezonancën e asaj përvoje edhe për lexuesin. Si krijues, përpiqem që mos t’i bindem asnjëherë egërsisë së kohës, por përmes mjeshtërisë në art, përpiqem gjithmonë ta zbus atë. Pavarësisht se rezistenca e saj është e tmerrshme dhe jo e bindshme, gjithmonë mes dobësive të caktuara që i vë ajo, si pengesa, përmes dritës së artit, përpiqem t’i nënshtroj, ndryshe po nuk u ndeshe me çështje të caktuara ballë për ballë, për t’i mundur me ide, do të ndihesh i humbur. Pra, e gjithë koha përpara krijuesit të një vepre është një metaforë në vete, që në një formë apo tjetër përpiqet të rezistojë deri në mosbindje. Në artin krijues, nëse nuk e kemi kapur atë metaforë për ta zbutur me artin e fjalës, përpara egërsisë së saj do të ndiheshim të humbur. Por, nëse krijuesi me krijimtarinë e tij, ka arritur ta kapë atë, ta zbusë  apo edhe ta fitojë atë betejë, vepra e tij, mbijetesa e saj ia ka arritur qëllimit, në këtë rast edhe arti i krijuesit dhe synimi i tij përse shkruan.

Ky definim nxjerr në pah kohën dhe egërsinë e saj, e cila është në luftë të përhershme me artin dhe krijuesin. Ajo është metaforë në vete, që në një farë forme reziston pandërprerë deri në mosbindje. Por, nëse eseja me kohën do të jetë e artë për krijuesin, sigurisht se vepra e tij, përmes dritës së atyre pikave të mendimit (që kanë qarë errësirat e verbërisë së kohës), do t’i mbijetojë epokave.  Sigurisht se do të vinte në pyetje lufta për ide të reja, për dritën e mendimit, që brenda një verbërie të një kohe të caktuar, do të ndriçonte me anët e shkëlqyeshme të dritës së artit. Pra, lufta e ideve për ne do të jetë zbutësja më e mirë e një kohe dhe e një epoke, që për krijuesin do të ishte mbijetesë e artit të tij. Nëse brenda një vepre të caktuar, do të na mungonin mesazhet, idetë, drita, e cila do të mbushëllonte varfërinë shpirtërore, shkëlqimi që do ta mbyste verbërinë e marrë, mposhtjen e pasioneve, filozofia e mendimit për ta ndikuar kohën dhe synimin e ndryshimit të saj, efekti dhe synimi në art do të kishin sukses. Duke ditur gjithmonë, se faktori kohë asnjëherë nuk mund të jetë i njëjtë, sepse rrethanat  e caktura historike shpeshherë përplasen pamshirshëm mbi krijuesin dhe artin, gjithmonë kërkohen rrugë të reja, ide, mjeshtri, guxim, sakrificë e vendosmëri, për t’i bërë ballë kohës. Në këtë rast dua të ndalem në planin lokal brenda hapësirave tona, kur mbijetesa e artit dhe e krijuesit përpëliten brenda fortunave dhe shtërngatave politike të kohës, duke e vrarë pamshirshëm veprën dhe artin, po pse jo në rrethana të caktuara edhe fizikun e krijuesit. Megjithatë, edhe brenda kësaj kohe te ne dolën vepra të mira, shkëndija, të cilat sigurisht se e vranë terrin e verbërisë së etjeve politike, që rrinin si bisha mbi artin dhe krijuesin. Sigurisht se edhe këtyre dekadave nuk u kanë munguar idetë, se përndryshe veprën dhe artin e krijuar brenda kësaj kohe, do ta zhbënte koha. Por, duhet të jemi të vetëdijshëm se pa sakrificën e krijuesit, guximin dhe vendosmërinë e tij, vështirë se do të mundeshin edhe ligësitë e asaj kohe. Dhe, në këtë plan, sigurisht se ndikimi i artit dhe i kulturës, ka kontributin dhe ndikimin e vet të madh, për ta zhbërë atë errësirë dhe për të përhapur dritë mbi verbërinë dhe të metat e një shoqërie. Nëse ndalemi sot, shikojmë prapa dhe  bëjmë autopsinë e një epoke të caktuar, do të shohim se sa i madh do të kishte qenë ndikimi i artit në ndryshimet dhe në rrjedhat brenda asaj kohe. Dhe vetë këto ndryshime, janë drita dhe mbijetesa e artit, që perceptohet edhe nga veprat që janë krijuar brenda asaj kohe. Flasim gjithmonë për artin pa ngjyrime dhe përshtatje me kohën, sepse një art i tillë, i cili do t’i nënshtrohej asaj, me ndryshimet dhe zhvillimet brenda një sistemi shoqëror, do të zbeheshin e do të përfundonin bashkë me sistemin e caktuar. Këto lloj veprash më shumë do t’i shërbenin interesave të caktuara të rrethanave politike të kohës dhe interesave, si dhe misionit maratonik që ka udha e bërjes së artit. Pra, e gjithë kjo kohë, për të cilën u ndalëm pak më parë, iku e shkoi. Megjithatë, kohezioni dhe rezistenca e saj shumëherë e zbehu edhe artin, por edhe krijuesin prapa veprës, sepse ashpërsia e saj përbiu një numër të madh veprash dhe krijuesish, të cilët, fatkeqësisht, i zbehu vetë koha dhe sistemet. Kësisoji del në pah se edhe krijuesi në këto rrethana të caktuara zbehu veten, me përshtatjen dhe servilizmin që  bëri, jo për interesa të artit. Koha dhe sfidat e saj, sikur janë gjithmonë kërkuese nga krijuesi, që të jetë rezistent  dhe prijës në pëhapjen e ideve të reja. Dhe, nëse krijuesi brenda këtyre sfidave nuk avancon me kohën, zhbërja e vlerave të tij ka rrezik fundosjeje. Por, nëse ai ka arritur ide dhe vlera që do ta mundin kohën, sigurisht se qëllimi i artit dhe i krijuesit ka arritur synimin, për të cilin bëhet arti.  Dhe pak fjalë për misionin maratonik të udhës së artit. Se udha e artit është një maratonë, kjo s’ka dyshim. Në art hyhet me synimin për të sjellë vlera, të cilat do t’i shërbenin një shoqërie dhe një epoke të aktuar. Të paktën përvoja  jonë krijuese për dekada në udhën e artit këtë e sheh.  Brenda këtij vizioni përpiqemi të shpërndajmë dritën në art. Kurrë nuk më ka ngacmuar ideja, se po hyjmë në maratonën e artit, për të thënë dije, për ta sprovuar veten, apo për t’i krijuar hapësira vetes përmes rrugëve të artit. Hyrja në art kërkon vizion, guxim, vendosmëri, dashuri për të, përgjegjësi ndaj artit dhe veprës. Sigurisht fjala është edhe për një botë të mendimit të thellë psiko-filozofik, tek i cili do të ngriteshin themelet e maratonës së artit. Pra, udha e artit është gjithmonë kërkuese nga krijuesi, gjatë gjithë ekzistencës së tij, sepse vetë sfidat e kohës që dalin përballë tij, e bëjnë përgjegjës atë që të përballet gjithmonë me të.  Dhe në këtë rast, heshtja e tij karshi këtyre sfidave është kapitullimi përpara maratonës së artit. Definuar shkurt, ne vlerësojmë se maratona e krijimit të artit duhet të vazhdojë sa vetë ekzistenca e ekzistimit të krijuesit, ndërsa për vlerat e artit të krijuar, duhet synuar majat, në  mënyrë që vepra e krijuar  t’i mbijetojë epokave.

 

 

Gëzim Ajgeraj

ARTI SI PËRPJEKJE DHE LUFTË PËR IDE

 Në fillesat e rrugës së artit, gjithmonë e kam menduar se shumëçka është thënë, dhe edhe nëse themi diçka, s’do të duket e re për artin e fjalës, apo edhe nuk ka çfarë të thuhet më. Kjo ide, ndoshta s`duhet të thuhet në artin e njerëzve profesionistë, megjithatë, mbetet një mendim i së shkuarës fillestare. Për mua si shkrimtar, pavarësisht se rruga e artit është udhë tepër e lodhshme dhe e gjatë maratonike, ajo mbetet e shenjtë dhe shumë humane në përpjekjet e mia, në luftë me kohën. Gjithmonë kërkoj nga vetja të mos i bindem asaj, por me mjeshtërinë e artit të shkrimit, kërkoj ta zbusë në vazhdimësi. Pavarësisht se rezistenca e saj është e tmerrshme dhe e pabindur, kërkoj nga vetja të mos i nënshtrohem, a të mos më nënshtrojë, sepse atëherë si shkrimtar do ta ndieja veten të humbur. Pra, e gjithë koha përpara nesh, është një metaforë në vete, që në një formë a në një tjetër përpiqet të na rezistojë deri në mosbindje. Me metaforë, zbutur në artin e fjalës, përpara kësaj beteje do të ndiheshim të humbur, mirëpo, nëse ne me krijimtarinë tonë kemi arritur ta mundim atë, t’i mbijetojmë, apo edhe ta fitojmë këtë betejë, me mbijetesën e veprës, domethënë ia kemi arritur qëllimit tonë, përse shkruajmë atëherë?! Është e gjithë kjo një përpjekje për mbijetesë, është lufta e ideve, ajo që e mund dhe e zbut kohën. Çdo shkrimtar, edhe mua, pikërisht ky nocion më bën të eci sigurt dhe pathyeshëm në rrugëtimin e artit. Vetëm lufta për ide, në art është dominuese. Nëse brenda një vepre letrare na mungojnë mesazhet, idetë, të veshura brenda fjalës së bukur - metaforë, ka shumë rrezik që koha e bren atë vepër e bashkë me të edhe krijuesin, domosdo. Duket ditur gjithmonë se faktori kohë, asnjëherë nuk është i njëjtë dhe furtunat e saj shpeshherë në historinë njerëzore janë përplasur pamëshirshëm edhe mbi krijuesin, sfidat që i ofron ajo dhe lufta me të, gjithmonë ka kërkuar mjeshtëri, guxim, vendosmëri dhe dije, të cilat në të shumtën e rasteve, e kanë mundur kohën. Pra, mbijetesa dhe krijimi i veprave të mira, edhe në kohë furtunash, kur shtrëngatat përpiqen ta vrasin pamëshirshëm, jo vetëm krijuesin, por edhe fizikun e tij, kanë dalë vepra të mira, të cilat kanë arritur t’i mbijetojnë kohës dhe ta mundin atë. Patjetër, lufta për idenë nuk ka munguar, se ndryshe do ta zhbënte koha.  Jo rastësisht, por gjithmonë, me vetëdije të plotë, i jam përkushtuar rrugëve të artit letrar, pavarësisht sfidave dhe përpjekjeve të lodhshme, e të rrezikshme herë herë në raport me kohën. Gjithmonë në jetë, më ka prirë dashuria dhe shkëlqimi i dritës së artit, duke mos e ndrydhur në vetvete, por duke e nxjerrë atë brenda artit të së bukurës, për të shpërndarë si një rreze dielli që ndriçon rreth nesh. E gjithë kjo, brenda meje vjen si një mision, si një kërkesë përtej vetvetes në sfidat me kohën dhe në luftën për ide të mëdha. Mendoj se, në të shumtën e rasteve ia kam dalë, kur i kemi parasysh kronikat dhe kohën nëpër të cilën kapërceu populli ynë dhe unë vetë si krijues. Vetëm sot kur shikojmë mbrapa dhe i bëjmë autopsinë e asaj kohë, do të shohim se kishim të bënim me një kohë bishë, që të kapërdinte pamëshirshëm, e herë herë, besa edhe të mbyste harrimi. Kjo kohë më bën të ndihem mirë sot, sepse edhe atëherë kur deshe o s`deshe, ti ose ishe i bindur e i nënshtruar, ose…, dhe pikërisht kjo kohë, në luftën e ideve, nuk arriti të na mposhtë, ndërsa, ajo kohë u mposht, sepse vetë mbijetesa e qenies sonë, e mposhti atë. Pra, duke ecur kësaj kohe dhe duke i analizuar veprimet tona, edhe si krijues, por mbi të gjitha edhe ne si popull, me përpjekjet tona në luftën e ideve të mëdha, kapërcyem kohën epokë e errët, që e përcolli për njeriun tonë. Duke analizuar brendinë e kësaj kohe, duket si një metaforë në mes që kërkonte ide të mëdha, të cilat në ato kohë nuk munguan për një mbijetesë. Flas në planin e përgjithshëm, pikërisht atëherë kur nga ne kërkohej një mobilizim i tillë, për ta kapërcyer sfidën e dhunshme kohë. Ishte kjo një kohë e dhunshme dhe e dukshme, për dikë më shumë sfiduese. Megjithatë, ajo iku, shkoi. Pra, kohët te ne kanë sfida, kanë kohezionin e rezistencës dhe nevojën e luftës së faktorit njeri, edhe krijues mbi të gjitha, madje, edhe shumë më vështirë, sepse rreziku i saj është më i ashpër, të zhbën padukshëm në këtë harbim vlerash. Nëse ti nuk ke arritur të krijosh ide vlerash që do ta mundnin kohën dhe do t’i mbijetonin asaj, ajo të zhbën verbërisht. Mirëpo, nëse ti me idetë e tua, ke arritur të bëhesh dritë për kohën, që mund errësirën e saj, është shkëlqimi i dritës ai që ty të mban gjallë në mbijetesën kohë.  Përmes rrugëve të artit, jam përpjekur të eci dritës, me synimin e shenjtë për të arritur diku. Gjithmonë jam përpjekur ta nxjerr kohën nga ku u nisa, për t’i bërë dritë asaj dhe për të ardhur deri në ditët e sotme. Është Vërrini im, kullat e tij, e folmja e gjysheve tona, ato që më së tepërmi më kanë frymëzuar në jetë. Gjyshja dhe babai për mua gjithmonë mbeten, e para enciklopedia e fjalës së moçme shqipe, ndërsa i dyti mbamendësi edhe pas gjashtëdhjetë vjetësh mbrapa, të vargjeve nga fëmijëria, që m’i recitonte për çdo ditë. Në autopsinë e asaj kohe, gjejmë figurinat e zanafillës së dashurisë për artin, për të bukurën, për idenë. Gjithmonë kjo kohë nuk më ka lënë rehat. Ajo më ka ngacmuar sa herë jam ndeshur në metaforën kohë, të cilën edhe si karakter, i jam vënë përballë për ta luftuar atë, e zbutur për mes ideve. E gjithë kjo, në kuptimin rutinë, duket si një ëndërr, por që në realitet më solli këtu ku jam sot. Duke mbështetur besimin në vetvete, në punën time, në përpjekjen e pakursyer në këtë rrugë, kam përshtypjen se koha do të dijë e të flasë në favorin tonë.