Gëzim Ajgeraj

KUSH INICOI, KUSH I SHËRBEU DHE KUJT I KONVENON NDASIA DHE STIGMATIZIMI I DIASPORËS

Ese

Pasqyra e një shoqërie që kthehet te vetja

Çdo shoqëri, në momentet e saj të kthimit, përballet me një pyetje themelore: A mund ta njohë veten kur ajo vetë del jashtë kufijve dhe kthehet?

Diaspora, në këtë kuptim, nuk është "tjetri" i largët, por vetë shoqëria e projektuar në kohë dhe hapësirë tjetër, një pjesë e vetes që u nis për të mbijetuar dhe u kthye për të dëshmuar.

Hegeli e kishte thënë se vetëdija e njeriut ndërtohet përmes njohjes së ndërsjellë me tjetrin; Pa këtë njohje, subjekti mbetet i paplotë, i kapur në një luftë të përhershme për vlerësim.

Kur një shoqëri refuzon të njohë kontributin e pjesës së vet që ka jetuar larg, ajo në fakt refuzon të njohë veten, pjesën e vet më të vuajtur, më sakrifikuese, atë që ka mbajtur gjallë familjet, fshatrat, madje edhe vetë shtetin në momentet më të vështira.

Kjo ese përpiqet të zbërthejë, me instrumente filozofike e psikologjike, fenomenin e ndasive artificiale mes njerëzve "brenda" dhe atyre "jashtë",  pyetjen se;  kush i nisi këto ndasi, kush u shërbeu atyre, dhe mbi të gjitha, kujt i konvenon që kjo helmatë sociale të vazhdojë të përhapet.

 

Filozofia e tjetrit: Kur vëllai bëhet i huaj

Emanuel Levinas shkroi se fytyra e tjetrit na thërret në përgjegjësi para se të na kthehet në armik apo në objekt gjykimi. Ndasia mes "atyre që qëndruan" dhe "atyre që u larguan" është, në thelb, një dhunë ndaj kësaj fytyre, një refuzim për ta parë tjetrin si vazhdim të vetes, dhe jo si kërcënim.

Sartri fliste për ferrin e krijuar kur shikimi i tjetrit na kthen në objekt, kur na gjykon pa na njohur historinë.

Diaspora shpesh përjeton pikërisht këtë: kthehet me shpresë, me kursime, me dëshirë për të kontribuar, dhe përballet me një shikim që e reduktuar në stereotip;  "ai që erdhi me lekë", "ai që s'e njeh më vendin", "ai që flet gjuhë tjetër".

Ky reduktim nuk është spontan; ai kërkon prodhim, përsëritje, përforcim. Dhe këtu fillon pyetja qendrore: kush e prodhoi këtë imazh, dhe pse?

 

Psikologjia e "ressentiment": Urrejtja si kompensim

Niçe përshkroi një mekanizëm psikologjik që e quajti ressentiment, një helm i brendshëm që lind kur dikush ndjehet i pafuqishëm përballë atij që admiron dhe në të njëjtën kohë e zilon.

Në vend që ta pranojë admirimin, ai e transformon në urrejtje morale: e keqja e imagjinuar te tjetri bëhet mburoja që mbron ego-n e lënduar.

Ky mekanizëm shpjegon shumë prej gjuhës që përdoret ndaj diasporës: akuza se "ata s'kanë vuajtur", se "ata gjykojnë pa e njohur realitetin", se "ata janë të huaj tashmë".

Këto akuza shpesh nuk vijnë nga njohja e vërtetë e jetës në mërgim, punës së rëndë, vetmisë, humbjes së gjuhës amtare te fëmijët, integrimit të dhimbshëm në shoqëri të huaja, por nga një nevojë psikologjike për të ulur atë që perceptohet si superior, qoftë ekonomikisht, qoftë në përvojë.

Frojdi do ta quante këtë projeksion: atributi i të metave të veta te tjetri, në mënyrë që vetja të mbetet e pastër.

Por pyetja filozofike shkon më thellë: a lind ky ressentiment vetvetiu, si emocion spontan i turmës, apo kultivohet, ushqehet, organizohet?

 

Kush i inicioi ndasitë? Mekanizmat e prodhimit të përçarjes

Historia e çdo populli me diasporë të madhe tregon se ndasitë rrallë lindin thjesht nga xhelozia individuale e rastësishme.

Ato shpesh gjejnë terren pjellor kur u shërbejnë interesave konkrete:

1. Interesi politik i pushtetit lokal. Diaspora, historikisht, ka qenë zë kritik, e vështirë për t'u kontrolluar, sepse jeton jashtë varësisë ekonomike dhe frikës klienteliste që lidh shpesh votuesin vendas me strukturat e pushtetit.

Një diasporë e vetëdijshme, e organizuar, kërkon llogari, sfidon narrativat zyrtare, financon zëra alternativë.

Për çdo qark që përfiton nga pasiviteti i votuesit, një diasporë kritike është destabilizuese.

Prandaj, delegjitimimi i saj; "s'e njohin realitetin", "s'kanë të drejtë të flasin",  bëhet mjet mbrojtjeje.

2. Media si instrument, jo si pasqyrë neutrale. Media nuk është kurrë krejtësisht e pafajshme kur përcjell gjuhë përçarëse; ajo zgjedh titujt, thekson konfliktin sepse konflikti tërheq vëmendje, dhe shpesh; me apo pa vetëdije, riprodhon narrativa që u shërbejnë sponsorëve, pronarëve apo qarqeve politike me të cilat lidhet.

Kur mediat zgjedhin sistematikisht të theksojnë rastet e diasporës "arrogante" apo "të shkëputur", në vend që të tregojnë kontributin e heshtur;  remitancat që mbajnë familje të tëra, investimet, ndërtimin e shkollave e spitaleve, ato bëhen bashkëpunëtore, të vetëdijshme ose jo, të një narrative që dobëson kohezionin kombëtar.

3. Ndikimet e huaja dhe interesi gjeopolitik. Në rajone me histori konfliktesh identitare, dobësimi i lidhjes mes diasporës dhe atdheut mund t'i shërbejë edhe qarqeve të jashtme që përfitojnë nga një komb i përçarë, ekonomikisht i varfëruar nga humbja e investimeve të diasporës, dhe psikologjikisht i lodhur nga konfliktet e brendshme.

Një popull i ndarë kundër vetvetes është më i lehtë për t'u ndikuar se një popull i bashkuar me burimet e veta të plota; njerëzore, financiare dhe intelektuale.

Duhet thënë me kujdes filozofik: këto janë hipoteza që shumë analistë e vëzhgues të diasporës i kanë ngritur, jo fakte të vërtetuara në çdo rast konkret.

Por logjika e interesit; cui bono, "kujt i shërben",  mbetet pyetja më e ndershme filozofike që mund t'i bëhet çdo fenomeni social që duket irracional në sipërfaqe, por i qëndrueshëm në kohë.

 

Mosmirënjohja si tragjedi morale

Aristoteli e vendoste mirënjohjen (eukharistia) si themel të drejtësisë shoqërore: ai që merr pa njohur dhënësin, shkel një ligj të padukshëm por thelbësor të bashkëjetesës.

Diaspora ka dhënë;  jo thjesht para, por kohë jete, shëndet, energji rinie, larguar nga fëmijët e vet për të mbajtur gjallë familjet e mbetura.

Ka dhënë remitanca që në shumë periudha kanë qenë shtylla kurrizore e ekonomive të vendeve të origjinës, më e qëndrueshme se investimet e huaja apo ndihmat ndërkombëtare.

Mosmirënjohja ndaj kësaj dhurate nuk është thjesht pasjellje; ajo është, siç do ta quante

Kanti, shkelje e një detyrimi moral universal, sepse mirënjohja nuk është ndjenjë opsionale, por kusht i vetë mundësisë për bashkësi njerëzore.

Një shoqëri që harron kush e ka mbajtur në këmbë në kohët e vështira, rrezikon të humbasë jo vetëm diasporën, por edhe veten morale.

 

Metafora e pasqyrës; Gjithçka kthehet me të njëjtin tager

Ekziston një ligj i lashtë, thuajse universal në traditat filozofike e fetare; nga karma indiane te "çka mbjell do korrësh" i traditës hebraike-krishtere, nga ligji i kundërpeshës te stoikët deri te "kthimi i përjetshëm" i Niçes; që sugjeron se çdo veprim, sidomos ai i motivuar nga urrejtja apo zilia, kthehet mbi vetë atë që e krijon.

Ai që mbjell përçarje, mbjell vetminë e vet të ardhshme. Ai që fyen kontributorin, humbet kontributin.

Ai që stigmatizon dorën që ndihmon, mbetet vetë pa dorë kur t'i duhet ndihmë.

Kjo pasqyrë nuk njeh anësi politike. Qoftë qark, individ apo institucion mediatik që beson se i shërben "kombit" duke e mbrojtur atë nga një diasporë e "huajsuar", qoftë ai që e bën këtë duke iu bindur; vetëdijshëm - interesave të huaja, të dy përfundojnë në të njëjtën gjendje psikologjike: Një shoqëri të vetmuar, të varfëruar nga burimet njerëzore që dëboi me gjuhën e vet, dhe një brez të ri që mëson se atdheu nuk fal, nuk njeh, nuk pret.

Është psikologjikisht domethënëse që ata që krijojnë ndasi shpesh e bëjnë këtë nga një vend brendshëm i pasigurisë, jo force.

Zilia, siç e përshkruan psikologjia bashkëkohore, nuk lind nga superioriteti, por nga frika e krahasimit të pafavorshëm.

Ai që urren suksesin e mërgimtarit, në thelb, po lufton me ndjenjën e vet të pamjaftueshmërisë. Dhe kjo luftë e brendshme, e pazgjidhur, kthehet gjithmonë kundër vetë atij që e mban.

Rikthimi si akt legjitim, jo si dhuratë e kërkuar

Kur dikush thotë "diaspora po kthehet në tokën e vet, në shtëpitë e veta, në pasuritë e veta", ai po artikulon një të vërtetë thelbësore filozofike: rikthimi nuk është favor që kërkohet nga shoqëria vendase, por ushtrim i një të drejte natyrore mbi hapësirën dhe identitetin që kurrë nuk është hequr dorë prej tij.

Loku i lindjes, prona, gjuha, varret e të parëve; këto nuk janë "privilegje" të kushtëzuara nga miratimi i atyre që mbetën; janë pjesë e identitetit që migrimi nuk e shfuqizon.

Filozofia e vendbanimit (nga Heidegger e këndej) na kujton se qenia njerëzore ndërtohet përmes marrëdhënies me vendin (Dasein si "qenie-në-botë"), dhe se largimi fizik nuk e shkëput domosdoshmërisht këtë lidhje ekzistenciale.

Ai që kthehet, në kuptimin më të thellë, nuk po "hyn" në një territor të huaj;  po vazhdon një histori që kurrë s'ka ndërprerë, edhe pse gjeografikisht ka qenë larg.

 

Zëra që kundërshtojnë - dhe pse duhen dëgjuar

Ndershmëria filozofike kërkon që kjo analizë të mos mbyllet në një narrativë të vetme, sado bindëse të duket. Ka edhe këndvështrime të tjera, po aq të vlefshme për t'u marrë parasysh:

Kompleksiteti social, jo konspiracioni. Shumë studiues të migrimit argumentojnë se tensionet mes diasporës dhe popullsisë vendase janë fenomen universal, i pranishëm në pothuajse çdo vend me emigrim masiv (Meksikë-SHBA, Filipine, Indi), dhe shpjegohet më mirë nga dallimet reale ekonomike, kulturore e të përvojës jetësore sesa nga një dizajn i qëllimshëm politik apo i huaj. Diferencat e stilit të jetesës, gjuhës, mentalitetit krijojnë fërkime organike që nuk kanë nevojë për "iniciues".

Diaspora nuk është homogjene, as gjithmonë e pafajshme. Disa zëra brenda vendit ngrenë shqetësime legjitime; për shembull, raste kur individë të diasporës kanë ndikuar në politikë pa jetuar pasojat e përditshme të vendimeve, ose kanë sjellë presione ekonomike (si rritje çmimesh pronash) që kanë vështirësuar jetën e banorëve vendas.

Këto tensione ekonomike janë reale dhe meritojnë dialog, jo vetëm fajësim të njërës palë.

Rreziku i teorive konspirative. Akuzat për "agjentura të huaja" pas çdo zëri kritik ndaj diasporës mund të bëhen vetë instrument përçarjeje, duke e mbyllur diskutimin legjitim dhe duke krijuar një klimë paranoje që dëmton demokracinë e brendshme aq sa dëmton edhe kohezionin me diasporën.

Këto këndvështrime nuk e zhvlerësojnë analizën e mësipërme, por e vendosin në kontekst: shumica e ndasive sociale janë rezultat i një përzierjeje mekanizmash; disa organikë, disa të nxitur, disa të përfituar nga interesa konkrete dhe jo domosdoshmërisht një plan i vetëm, i centralizuar.

 

Drejt një etike të kthimit dhe të pritjes

Filozofia, në thelb të vet, është përpjekje për të parë përtej sipërfaqes së emocionit të menjëhershëm drejt strukturës që e prodhon atë emocion.

Ndasia mes diasporës dhe atdheut, kur ekziston, rrallë është thjesht "natyrore"; ajo shpesh gjen ushqim te interesa konkrete; politike, mediatike, ndonjëherë edhe të jashtme, që përfitojnë nga një komb i ndarë kundër vetvetes.

Por përtej pyetjes "kush fajësohet", mbetet pyetja më e rëndësishme etike: Si ndërtohet një shoqëri që di të falënderojë, të njohë, dhe të mos e trajtojë kthimin si kërcënim, por si plotësim?

Sepse, siç thoshte një traditë e lashtë mençurie, shtëpia nuk është vetëm muri që mbetet në vend, është edhe dora që hapet kur dikush kthehet në prag.

Ndasia, sido që të jetë nisur, mbahet gjallë vetëm nga heshtja e atyre që e shohin dhe nuk flasin.

Dhe zgjidhja e saj, po ashtu, nuk vjen nga fuqia që e ka krijuar, por nga vullneti i përbashkët për ta mbyllur një vullnet që fillon me njohjen e thjeshtë, njerëzore, se ata që u larguan dhe ata që qëndruan janë, në fund të fundit, e njëjta shtëpi, e ndarë vetëm nga distanca, jo nga vlera.

   2026

 

Gëzim Ajgeraj

SYTË E KULLUAR DHE QETËSIA E BOTËS

Nëse realitetin e sheh me sy të kulluar,

kurrë në jetë s'do të kesh turbullirë!

Gëzim Ajgeraj

Ka një dallim të hollë, por vendimtar, mes të parit dhe të shikuarit. Të parit është akt fiziologjik, mekanizëm i thjeshtë i dritës që bie mbi retinë; të shikuarit është akt shpirtëror, është marrëdhënie.

Kur NE e themi; po ta shohësh realitetin me sy të kulluar, kurrë në jetë nuk do të kesh turbullirë, nuk po flasim për optikën e syrit, por për etikën e vështrimit. Turbullira, në këtë kuptim, nuk është cilësi e botës që shohim, por gjendje e syrit që sheh.

Ky është thelbi filozofik i thënies: bota nuk është turbulluar kurrë, ne jemi ata që e turbullojmë atë me lotët, me zemërimin, me frikën dhe me dëshirat tona të pashuara.

Metafora e ujit është aq e vjetër sa vetë mendimi njerëzor, por asnjëherë nuk ka pushuar së qeni e vërtetë. Një liqen malor, kur është i qetë, pasqyron qiellin me një besnikëri që na duket pothuajse hyjnore: retë, majat, dritën e diellit, gjithçka shfaqet aty ashtu siç është, pa shtrembërim, pa zbukurim, pa gënjeshtër. Por mjafton një gur i vogël, një gisht që prek sipërfaqen, një erë e papritur, që uji të trazohet, dhe pasqyrimi zhduket në valë e në baltë të ngritur nga fundi.

Ajo që na duket atëherë 'realitet i turbulluar' nuk është realiteti i qiellit që ka ndryshuar; është vetëm uji ynë i brendshëm që nuk mund të pushtojë më dritën ashtu siç është.

Sytë e kulluar të thënjes sonë, janë pikërisht ky liqen kur është në qetësinë e tij origjinale, kur balta e ndjenjave të papërpunuara ka rënë në fund dhe drita mund të kalojë përmes tij pa u thyer.

Stoikët e lashtë e kishin kuptuar këtë të vërtetë me një qartësi që sot na duket pothuajse moderne. Epikteti thoshte se njerëzit nuk shqetësohen nga vetë ngjarjet, po nga mendimet që kanë për ngjarjet.

Ky dallim mes gjësendit dhe gjykimit tonë mbi të, është pikërisht ajo që NE rikthehemi në gjuhën e shikimit.

Nuk është realiteti ai që na godet me turbullirë; është interpretimi ynë, filtri ynë emocional, historia jonë personale e dhimbjeve të pashëruara, që e kthen çdo pamje në një pasqyrë të thyer.

Marku Aureli, në ditarët e tij të natës, shkruante vazhdimisht kujtesa për veten se çdo gjë që e sheh syri, nëse nuk lejon që të prekë brendinë me gjykim të nxituar, mbetet e pastër ashtu siç është.

Kjo është disiplinë, jo dhunti e lindur; syri i kulluar nuk vjen vetiu, ai kultivohet, dita-ditës, si një muskul i heshtjes së brendshme.

Në psikologji, ky fenomen ka emër;  projeksion. Është mekanizmi përmes të cilit ne hedhim mbi botën jashtë vetes atë që s'guxojmë ta shohim brenda vetes.

Njeriu që mban inat, e sheh botën si armiqësore. Njeriu që mban frikë të pashqyrtuar, e sheh çdo hije si kërcënim. Njeriu që mban faj të pashlyer, e lexon çdo vështrim tjetër si gjykim.

Karl Gustav Jungu e quajti këtë 'hijen',  pjesën e vetes që refuzojmë ta pranojmë, dhe që, e papranuar, del jashtë nesh e veshur me fytyrën e të tjerëve, të botës, të fatit.

Turbullira e realitetit, pra, shpesh nuk është gjë tjetër veçse hija jonë e paintegruar, e projektuar mbi pasqyrën e madhe të jetës.

Të kesh sy të kulluar do të thotë të kesh bërë atë punë të vështirë e të heshtur të pranimit të vetvetes, në mënyrë që të mos kesh më nevojë t'ia ngarkosh botës peshën e asaj që refuzon të mbash vetë.

Platoni, në alegorinë e shpellës, na tregon njerëz të lidhur që gjithë jetën shohin vetëm hije mbi mur dhe i besojnë ato realitet të plotë.

Kur një prej tyre çlirohet dhe del jashtë, drita e diellit fillimisht e verbon; i duhet kohë të mësojë të shohë sërish, këtë herë jo hijet, po vetë gjërat. Kjo ngjitje e mundimshme drejt dritës është pikërisht rrugëtimi drejt syve të kulluar.

Shumica prej nesh jetojmë të lidhur, jo me zinxhirë prej hekuri, po me zinxhirë prej zakonesh, paragjykimesh, frikash të trashëguara. Shohim hijet e prindërve tanë mbi murin e marrëdhënieve tona; shohim hijet e dështimeve të vjetra mbi çdo mundësi të re; shohim hijet e fjalëve që na kanë plagosur dikur mbi buzët e atyre që na duan sot.

Çlirimi nga shpella nuk është akt i njëhershëm, është stërvitje e vazhdueshme e syrit që të mësojë përsëri të durojë dritën e vërtetë, pa e ngatërruar atë me hijet e së shkuarës.

Herakliti na kujton se nuk hyjmë kurrë dy herë në të njëjtin lumë, sepse edhe lumi ndryshon, edhe ne ndryshojmë. Kjo është e vërtetë edhe për shikimin: realiteti nuk është një gjendje statike që presim ta 'kapim' njëherë e përgjithmonë me sy të kulluar dhe pastaj ta ruajmë të pastër përjetësisht.

Kulluarja e shikimit është proces, jo pikësynim i arritur. Çdo ditë sjell balta e vet të reja: një lajm i keq, një fjalë e pamatur, një humbje e vogël.

Syri i kulluar nuk është syri që kurrë nuk trazohet, po syri që ka mësuar t'i lejojë baltës të bjerë sërish në fund, të mos e mbajë të pezulluar në ujë me përtypjen e pafund të mendimit ankthioz.

Turbullira e vazhdueshme, ajo që na bën të mos shohim kurrë qartë, lind pikërisht nga refuzimi ynë ta lëmë kohën të bëjë punën e vet, ne e trazojmë vazhdimisht ujin me dorën tonë, duke rikthyer vazhdimisht dhimbjen, duke mos i lejuar kurrë asaj të qetësohet.

Filozofia budiste e ka njohur këtë të vërtetë me një terminologji të veten, por me po të njëjtën thelb: mendja e turbulluar sheh botën përmes dëshirës dhe aversionit, ndërsa mendja e qetë, e çliruar nga grepat e dëshirës, sheh gjërat 'siç janë' - tathātā, siç thonë tekstet e lashta.

Është pikërisht ajo çka NE e quajm 'sy të kulluar': shikimi që nuk kërkon nga bota të jetë tjetërsoj nga siç është, që nuk e mat çdo pamje sipas asaj çka do të donte ta shihte, po e pranon atë në thjeshtësinë e saj të plotë.

Vuajtja, në këtë traditë, nuk buron nga vetë realiteti, po nga lufta jonë kundër tij, nga këmbëngulja për ta detyruar realitetin të përshtatet me dëshirën.

Kjo luftë e brendshme është pikërisht turbullira për të cilën flet thënia: uji nuk mund të qetësohet kurrë përderisa ne vazhdojmë ta rrahim me grushta të padukshëm zemërimi e mosndjekjeje.

Por të mos e keqkuptojmë këtë qetësi si indiferencë a si mungesë ndjeshmërie. Sytë e kulluar nuk janë sy të ftohtë; janë sy të pastruar nga shtrembërimi, jo nga ndjenja. Dashuria e vërtetë, në fakt, kërkon pikërisht një shikim të kulluar: të duash dikë ashtu siç është, jo siç do ta doje të ishte, kërkon që ta shohësh pa u ndikuar nga frika jote e braktisjes apo nga nevoja jote për konfirmim.

Shumë marrëdhënie mbyten jo prej mungesës së dashurisë, po prej turbullirës me të cilën secili i sheh tjetrin, përmes syve të plagosur nga marrëdhënie të mëparshme, përmes frikës që lind gabimisht si xhelozi, përmes dyshimit që lind gabimisht si mbrojtje.

Kur dy njerëz arrijnë të shohin njëri-tjetrin me sy të kulluar, atëherë edhe konfliktet e tyre bëhen të kthjellëta: nuk grinden më me hijet e së shkuarës, po flasin me realitetin e pranishëm.

Ekziston edhe një dimension shoqëror i kësaj thënieje, që s'duhet lënë pas dore. Shoqëritë, ashtu si individët, kanë 'sy' kolektivë përmes të cilëve interpretojnë realitetin: media, narrativa historike, mite kombëtare, paragjykime të trashëguara brez pas brezi.

Kur këta sy kolektivë janë të turbulluar nga propaganda, nga urrejtja e mbjellë me qëllim, nga frika e ngulitur historikisht, atëherë e gjithë shoqëria fillon të shohë armiq aty ku s'ka armiq, rrezik aty ku s'ka rrezik, tradhti aty ku s'ka tradhti.

Populli shqiptar, i shpërndarë nëpër shekuj mes pushtimeve, ndarjeve dhe mërgimeve, e njeh mirë këtë lloj turbullire kolektive: shpesh e kemi parë veten përmes syve të tjetrit, jo përmes syve tanë të kulluar, dhe kjo na ka bërë të dyshojmë madje edhe për vetveten.

Kthimi te sytë e kulluar, në këtë kontekst, është edhe akt kombëtar: të shohësh historinë tënde jo përmes dhimbjes së pashëruar, po përmes vërtetësisë së saj të plotë, me dritë e me hije njëherësh, pa e zmadhuar dhe pa e mohuar asnjërën.

Psikologjia bashkëkohore e traumës na ndihmon të kuptojmë më mirë mekanizmin fiziologjik të kësaj turbullire. Kur një njeri ka përjetuar dhimbje të thellë; braktisje, dhunë, tradhti, truri i tij mëson të skanojë vazhdimisht botën për shenja të rrezikut të ngjashëm.

Kjo gjendje, e njohur si hipervigjilencë, e bën syrin të shohë kërcënim edhe atje ku s'ka; e bën zemrën të mbyllet edhe përballë dashurisë së sinqertë; e bën mendjen të interpretojë çdo heshtje si refuzim, çdo vonesë si braktisje.

Kjo nuk është dobësi morale, është plagë që kërkon shërim, jo dënim. Puna e shërimit, ajo që terapistët e quajnë integrim i traumës,  është, në thelb, pikërisht puna e kulluarjes së shikimit: t'i mësosh trupit dhe mendjes se rreziku i djeshëm nuk është domosdoshmërisht rreziku i sotëm, që reagimi automatik i së kaluarës mund të lëshohet ngadalë, në mënyrë që syri të mund të shohë përsëri të tashmen ashtu siç është, e jo si përsëritje e pandërprerë e së shkuarës.

Spinoza, në 'Etikën' e tij, flet për ndjenjat si për ide të papërsosura, si njohuri të errëta që lindin kur mendja nuk arrin të kuptojë shkakun e vërtetë të gjendjes së saj. Ai beson se liria e njeriut nuk qëndron në mungesën e ndjenjave, po në kthimin e tyre prej pasive në aktive, përmes njohjes së qartë të shkaqeve.

Kur e kuptojmë pse jemi të trazuar, kur e shohim me qartësi rrënjën e frikës apo të zemërimit tonë, ajo trazirë fillon të shpërbëhet, jo sepse e kemi shtypur, po sepse e kemi kuptuar.

Kjo është, në thelb, edhe rruga drejt syve të kulluar që përshkruajm NE: jo mohim i turbullirës, po njohje e plotë e saj, deri në atë pikë ku njohja vetë e shpërbën balten e ngritur dhe e kthen ujin te qetësia e tij natyrore.

Ka edhe një kthesë të bukur ironike në këtë thënie: ajo që na duket zakonisht kërkim i jashtëm; ndryshimi i botës, i rrethanave, i njerëzve rreth nesh, zbulohet si kërkim i brendshëm. Sa shpesh themi 'do të isha më i qetë sikur botë të ishte më e drejtë', 'sikur njerëzit të ishin më të sinqertë', 'sikur fati të mos më kishte goditur kaq shumë herë'.

Por NE e kthejmë buzëqeshjen drejt vetes: jo se bota duhet ndryshuar që të kemi qartësi, po syri. Kjo nuk është thirrje për pasivitet apo për të pranuar padrejtësinë pa reaguar; përkundrazi, vetëm syri i kulluar mund të dallojë vërtet padrejtësinë e vërtetë nga padrejtësia e imagjinuar, mund të veprojë me forcë e drejtësi pikërisht sepse nuk është më i verbuar nga zemërimi i papërpunuar.

Veprimi që lind nga një sy i turbulluar shpesh është veprim i verbër, që godet edhe atje ku s'duhet, që shkatërron edhe atë çka duhej ruajtur. Veprimi që lind nga syri i kulluar është i saktë, sepse sheh vërtet çka ka përpara.

Niçe, në një nga aforizmat e tij më të njohura, thotë se ai që lufton me përbindësha duhet të ketë kujdes të mos bëhet vetë përbindësh, sepse, kur shikon gjatë në humnerë, humnera shikon edhe ajo brenda teje.

Kjo është një paralajmërim i thellë kundër turbullirës që lind pikërisht nga kontakti i zgjatur me errësirën pa mbrojtjen e syrit të kulluar.

Kush jeton gjatë në mjedis armiqësor, rrezikon të bëhet vetë armiqësor, jo sepse e ka zgjedhur, po sepse turbullira e jashtme ka depërtuar në ujin e tij të brendshëm.

Prandaj kultivimi i syve të kulluar nuk është vetëm ushtrim shpirtëror personal, po edhe mburojë: kush e ruan qartësinë e vet të brendshme, mund të endet edhe në errësirën më të thellë pa u kthyer vetë në errësirë.

Mendoj shpesh për fëmijët, se si ata na japin, pa e ditur, mësimin më të pastër të kësaj thënieje. Një fëmijë i vogël sheh një re dhe e sheh vetëm si re; sheh një njeri të huaj dhe, para se t'i mësohet frika, e sheh si mundësi lojë, jo si kërcënim.

Sytë e fëmijës janë ende të pakontaminuar nga historitë e shumta që rriturit u kanë vënë përsipër gjërave. Rritja, fatkeqësisht, shpesh nënkupton pikërisht të kundërtën e kulluarjes: mësojmë të mos shohim më renë, po parashikimin e shiut që do të na prishë planet; mësojmë të mos shohim më njeriun, po kategorinë në të cilën e kemi vendosur atë.

Filozofia e vërtetë, në këtë kuptim, nuk është grumbullim njohurish të reja, po një lloj ç`mësimi,  shqarje e shtresave të gabuara që na kanë veshur syrin me vite, në mënyrë që të rikthehemi diku pranë asaj pastërtie fillestare, tani të pasuruar me përvojë, jo të varfëruar prej saj.

Vlen të ndalemi edhe te vetë kuptimi i fjalës 'kulluar', se gjuha shqipe na jep këtu një pasuri që s'duhet nënvlerësuar. Diçka 'kullohet' kur i hiqet e tepërta, kur kalon nëpër një sitë a nëpër një enë të hollë që mban vetëm thelbin dhe lëshon jashtë atë çka nuk i takon.

Ashtu si dhia kulloset në mal e mbetet vetëm mishi i saj, ashtu si vera kulloset e mbetet e kthjellët, ashtu edhe syri kullohet kur ka lëshuar jashtë vetes atë çka nuk i takonte: paragjykimin e trashëguar, frikën e mësuar, zilinë e fshehur, urrejtjen e ushqyer heshtazi.

Ky proces nuk është shtim, po heqje; nuk është mbledhje njohurish të reja, po pastrim i shtresave të tepërta që janë grumbulluar mbi shikimin tonë origjinal. Kjo është arsyeja pse fëmijët e vegjël, siç thamë, kanë sy më të kulluar se ne: jo sepse dinë më shumë, po sepse akoma s'kanë pasur kohë të grumbullojnë tepricën që na turbullon ne të rriturve.

Mjeshtrit e mistikës, në të gjitha traditat, e kanë njohur këtë udhëtim si udhëtim rrethor: fillon me pastërtinë e pandërgjegjshme të fëmijërisë, kalon nëpër errësirën e domosdoshme të njohjes së botës, të dhimbjes, të humbjes, dhe përfundon,  nëse arrihet fare në një pastërti të re, të ndërgjegjshme, të fituar me mund.

Kjo pastërti e dytë është më e fortë se e para, sepse nuk është injorancë e lumtur, po njohuri e plotë që ka zgjedhur, me vetëdije, të mos lejojë që turbullira e njohur ta pushtojë shikimin.

Kjo është, mendoj, ajo çka NE do ta quanim 'sy të kulluar' në kuptimin e tij më të plotë: jo mungesa e njohjes së errësirës, po fitorja e vazhdueshme mbi të, çdo ditë e rifituar.

Ekziston edhe rreziku i një keqinterpretimi të thënies, që meriton vëmendje: dikush mund ta lexojë atë si premtim se, po të jesh 'i mirë' apo 'i pastër', jeta nuk do të të sjellë kurrë vuajtje.

Kjo nuk është ajo çka themi NE. Turbullira e së cilës flet ai nuk është dhimbja vetë, dhimbja është pjesë e pashmangshme e çdo jete njerëzore, humbja, sëmundja, vdekja e afërmve, pabarazitë e botës.

Turbullira është shtresa shtesë e vuajtjes që i shtojmë dhimbjes natyrale kur nuk e shohim atë me sy të kulluar: kur e mbajmë inatin ndaj fatit, kur e kthejmë dhimbjen në identitet të përhershëm, kur refuzojmë ta lëmë ujin të pastrohet dhe vazhdojmë ta trazojmë vetë, me duart tona, brez pas brezi.

Buda vetë e bënte këtë dallim mes 'shigjetës së parë';  dhimbjes së pashmangshme dhe 'shigjetës së dytë';  vuajtjes që shtojmë vetë përmes rezistencës sonë ndaj asaj dhimbjeje. Sytë e kulluar nuk na shpëtojnë nga shigjeta e parë, po na shpëtojnë nga e dyta.

Në një kuptim tjetër, po aq të thellë, kjo thënie flet edhe për natyrën e vetë të vërtetës. Filozofia perëndimore, që nga Parmenidi e këndej, ka bërë dallimin mes asaj çka duket (doxa) dhe asaj çka është vërtet (aletheia).

Fjala greke për 'të vërtetën', aletheia, do të thotë fjalë për fjalë 'e pambuluar', 'e zbuluar nga harresa'.

Kjo etimologji vetë na jep një hartë: e vërteta nuk është diçka që krijojmë, po diçka që zbulojmë kur heqim mbulesat; parimet, frikat, dëshirat,  që na e fshehin.

Syri i kulluar është pikërisht syri i ç`mbuluar, syri që ka hequr perden e dendur të interpretimeve automatike dhe e lejon realitetin të dalë në pah ashtu siç është vetë, jo siç do të donim ta shihnim apo siç kemi mësuar ta shohim.

Le të vëmë re edhe fjalën 'kurrë' në thënien e jonë: 'kurrë në jetë s'do të kesh turbullirë'. Kjo është premtim absolut, dhe pikërisht kjo absolutshmëri e bën thënien njëherësh të fuqishme dhe të vështirë.

Sepse a mund të ekzistojë vërtet një gjendje kaq e qëndrueshme e syrit të kulluar sa të mos trazohet kurrë më?

Mendoj se leximi më i thellë i kësaj fjale nuk është premtim i një gjendje statike të përjetshme, po premtim i një aftësie: kush ka mësuar vërtet ta kullojë shikimin e vet, ka fituar aftësinë ta kullojë atë sërish, sa herë të trazohet. 'Kurrë s'do të kesh turbullirë' nuk do të thotë 'uji yt kurrë s'do të lëvizë', po 'kurrë s'do të mbetesh i mbytur në turbullirën e tij', sepse tashmë e njeh rrugën për t'u kthyer te qartësia. Kjo është dallimi mes njeriut që nuk bie kurrë dhe njeriut që di gjithmonë të ngrihet dhe mendoj se i dyti është shumë më i fortë se i pari.

Ka diçka thuajse terapeutike në vetë strukturën e kësaj thënieje: ajo nuk fajëson botën, po as nuk fajëson individin me ashpërsi; ajo ofron një dyer daljeje.

Nuk thotë 'bota është e keqe, prandaj vuani', as 'ju jeni fajtorë për vuajtjen tuaj', po thotë diçka më të butë e më të fuqishme njëherësh: keni brenda vetes çelësin e qartësisë.

Ky është, në fund të fundit, thelbi i çdo filozofie që meriton emrin: jo t'ju japë përgjigje të gatshme mbi botën e jashtme, po t'ju kthejë vështrimin nga brenda, aty ku ndodhet burimi i vërtetë i çdo pikëpamjeje mbi jashtë.

Sytë tanë nuk janë vetëm dritare drejt botës; janë edhe pasqyrë e shpirtit tonë. Dhe kur mësojmë t'i pastrojmë, zbulojmë se bota, ajo e njëjta botë që na dukej dje kaq e errët, sot na shfaqet, papritur, e mbushur me dritë që ka qenë gjithmonë aty, duke pritur vetëm që ne ta shohim.

Përfundimisht, thënia e jonë na lë me një detyrë të thjeshtë në formulim, por të pafundme në ushtrim: të kthehemi çdo ditë te uji ynë i brendshëm dhe ta shohim me sinqeritet, pa turp e pa nxitim, çfarë balte mban ende pezull dhe çfarë ka rënë tashmë në fund.

Nuk është detyrë që kryhet një herë e mbyllet; është besëlidhje e përditshme me vetveten. Sepse realiteti, në fund të fundit, nuk na kërkon asgjë përveç syve tanë të vërtetë, jo syve që duam të kishim, jo syve që na kanë mësuar frika e dhimbja, po syve që jemi vërtet, kur guxojmë t'i lëmë të kulluar.

Dhe kur ai moment vjen, qoftë edhe për një çast të vetëm, e kuptojmë se turbullira nuk ishte kurrë armiku ynë i pashmangshëm, po thjesht dëshmi se ende nuk kishim guxuar të shihnim.

2026