Metafora

 

Gëzim Ajgeraj

SYTË E KULLUAR DHE QETËSIA E BOTËS

Nëse realitetin e sheh me sy të kulluar,

kurrë në jetë s'do të kesh turbullirë!

Gëzim Ajgeraj

Ka një dallim të hollë, por vendimtar, mes të parit dhe të shikuarit. Të parit është akt fiziologjik, mekanizëm i thjeshtë i dritës që bie mbi retinë; të shikuarit është akt shpirtëror, është marrëdhënie.

Kur NE e themi; po ta shohësh realitetin me sy të kulluar, kurrë në jetë nuk do të kesh turbullirë, nuk po flasim për optikën e syrit, por për etikën e vështrimit. Turbullira, në këtë kuptim, nuk është cilësi e botës që shohim, por gjendje e syrit që sheh.

Ky është thelbi filozofik i thënies: bota nuk është turbulluar kurrë, ne jemi ata që e turbullojmë atë me lotët, me zemërimin, me frikën dhe me dëshirat tona të pashuara.

Metafora e ujit është aq e vjetër sa vetë mendimi njerëzor, por asnjëherë nuk ka pushuar së qeni e vërtetë. Një liqen malor, kur është i qetë, pasqyron qiellin me një besnikëri që na duket pothuajse hyjnore: retë, majat, dritën e diellit, gjithçka shfaqet aty ashtu siç është, pa shtrembërim, pa zbukurim, pa gënjeshtër. Por mjafton një gur i vogël, një gisht që prek sipërfaqen, një erë e papritur, që uji të trazohet, dhe pasqyrimi zhduket në valë e në baltë të ngritur nga fundi.

Ajo që na duket atëherë 'realitet i turbulluar' nuk është realiteti i qiellit që ka ndryshuar; është vetëm uji ynë i brendshëm që nuk mund të pushtojë më dritën ashtu siç është.

Sytë e kulluar të thënjes sonë, janë pikërisht ky liqen kur është në qetësinë e tij origjinale, kur balta e ndjenjave të papërpunuara ka rënë në fund dhe drita mund të kalojë përmes tij pa u thyer.

Stoikët e lashtë e kishin kuptuar këtë të vërtetë me një qartësi që sot na duket pothuajse moderne. Epikteti thoshte se njerëzit nuk shqetësohen nga vetë ngjarjet, po nga mendimet që kanë për ngjarjet.

Ky dallim mes gjësendit dhe gjykimit tonë mbi të, është pikërisht ajo që NE rikthehemi në gjuhën e shikimit.

Nuk është realiteti ai që na godet me turbullirë; është interpretimi ynë, filtri ynë emocional, historia jonë personale e dhimbjeve të pashëruara, që e kthen çdo pamje në një pasqyrë të thyer.

Marku Aureli, në ditarët e tij të natës, shkruante vazhdimisht kujtesa për veten se çdo gjë që e sheh syri, nëse nuk lejon që të prekë brendinë me gjykim të nxituar, mbetet e pastër ashtu siç është.

Kjo është disiplinë, jo dhunti e lindur; syri i kulluar nuk vjen vetiu, ai kultivohet, dita-ditës, si një muskul i heshtjes së brendshme.

Në psikologji, ky fenomen ka emër;  projeksion. Është mekanizmi përmes të cilit ne hedhim mbi botën jashtë vetes atë që s'guxojmë ta shohim brenda vetes.

Njeriu që mban inat, e sheh botën si armiqësore. Njeriu që mban frikë të pashqyrtuar, e sheh çdo hije si kërcënim. Njeriu që mban faj të pashlyer, e lexon çdo vështrim tjetër si gjykim.

Karl Gustav Jungu e quajti këtë 'hijen',  pjesën e vetes që refuzojmë ta pranojmë, dhe që, e papranuar, del jashtë nesh e veshur me fytyrën e të tjerëve, të botës, të fatit.

Turbullira e realitetit, pra, shpesh nuk është gjë tjetër veçse hija jonë e paintegruar, e projektuar mbi pasqyrën e madhe të jetës.

Të kesh sy të kulluar do të thotë të kesh bërë atë punë të vështirë e të heshtur të pranimit të vetvetes, në mënyrë që të mos kesh më nevojë t'ia ngarkosh botës peshën e asaj që refuzon të mbash vetë.

Platoni, në alegorinë e shpellës, na tregon njerëz të lidhur që gjithë jetën shohin vetëm hije mbi mur dhe i besojnë ato realitet të plotë.

Kur një prej tyre çlirohet dhe del jashtë, drita e diellit fillimisht e verbon; i duhet kohë të mësojë të shohë sërish, këtë herë jo hijet, po vetë gjërat. Kjo ngjitje e mundimshme drejt dritës është pikërisht rrugëtimi drejt syve të kulluar.

Shumica prej nesh jetojmë të lidhur, jo me zinxhirë prej hekuri, po me zinxhirë prej zakonesh, paragjykimesh, frikash të trashëguara. Shohim hijet e prindërve tanë mbi murin e marrëdhënieve tona; shohim hijet e dështimeve të vjetra mbi çdo mundësi të re; shohim hijet e fjalëve që na kanë plagosur dikur mbi buzët e atyre që na duan sot.

Çlirimi nga shpella nuk është akt i njëhershëm, është stërvitje e vazhdueshme e syrit që të mësojë përsëri të durojë dritën e vërtetë, pa e ngatërruar atë me hijet e së shkuarës.

Herakliti na kujton se nuk hyjmë kurrë dy herë në të njëjtin lumë, sepse edhe lumi ndryshon, edhe ne ndryshojmë. Kjo është e vërtetë edhe për shikimin: realiteti nuk është një gjendje statike që presim ta 'kapim' njëherë e përgjithmonë me sy të kulluar dhe pastaj ta ruajmë të pastër përjetësisht.

Kulluarja e shikimit është proces, jo pikësynim i arritur. Çdo ditë sjell balta e vet të reja: një lajm i keq, një fjalë e pamatur, një humbje e vogël.

Syri i kulluar nuk është syri që kurrë nuk trazohet, po syri që ka mësuar t'i lejojë baltës të bjerë sërish në fund, të mos e mbajë të pezulluar në ujë me përtypjen e pafund të mendimit ankthioz.

Turbullira e vazhdueshme, ajo që na bën të mos shohim kurrë qartë, lind pikërisht nga refuzimi ynë ta lëmë kohën të bëjë punën e vet, ne e trazojmë vazhdimisht ujin me dorën tonë, duke rikthyer vazhdimisht dhimbjen, duke mos i lejuar kurrë asaj të qetësohet.

Filozofia budiste e ka njohur këtë të vërtetë me një terminologji të veten, por me po të njëjtën thelb: mendja e turbulluar sheh botën përmes dëshirës dhe aversionit, ndërsa mendja e qetë, e çliruar nga grepat e dëshirës, sheh gjërat 'siç janë' - tathātā, siç thonë tekstet e lashta.

Është pikërisht ajo çka NE e quajm 'sy të kulluar': shikimi që nuk kërkon nga bota të jetë tjetërsoj nga siç është, që nuk e mat çdo pamje sipas asaj çka do të donte ta shihte, po e pranon atë në thjeshtësinë e saj të plotë.

Vuajtja, në këtë traditë, nuk buron nga vetë realiteti, po nga lufta jonë kundër tij, nga këmbëngulja për ta detyruar realitetin të përshtatet me dëshirën.

Kjo luftë e brendshme është pikërisht turbullira për të cilën flet thënia: uji nuk mund të qetësohet kurrë përderisa ne vazhdojmë ta rrahim me grushta të padukshëm zemërimi e mosndjekjeje.

Por të mos e keqkuptojmë këtë qetësi si indiferencë a si mungesë ndjeshmërie. Sytë e kulluar nuk janë sy të ftohtë; janë sy të pastruar nga shtrembërimi, jo nga ndjenja. Dashuria e vërtetë, në fakt, kërkon pikërisht një shikim të kulluar: të duash dikë ashtu siç është, jo siç do ta doje të ishte, kërkon që ta shohësh pa u ndikuar nga frika jote e braktisjes apo nga nevoja jote për konfirmim.

Shumë marrëdhënie mbyten jo prej mungesës së dashurisë, po prej turbullirës me të cilën secili i sheh tjetrin, përmes syve të plagosur nga marrëdhënie të mëparshme, përmes frikës që lind gabimisht si xhelozi, përmes dyshimit që lind gabimisht si mbrojtje.

Kur dy njerëz arrijnë të shohin njëri-tjetrin me sy të kulluar, atëherë edhe konfliktet e tyre bëhen të kthjellëta: nuk grinden më me hijet e së shkuarës, po flasin me realitetin e pranishëm.

Ekziston edhe një dimension shoqëror i kësaj thënieje, që s'duhet lënë pas dore. Shoqëritë, ashtu si individët, kanë 'sy' kolektivë përmes të cilëve interpretojnë realitetin: media, narrativa historike, mite kombëtare, paragjykime të trashëguara brez pas brezi.

Kur këta sy kolektivë janë të turbulluar nga propaganda, nga urrejtja e mbjellë me qëllim, nga frika e ngulitur historikisht, atëherë e gjithë shoqëria fillon të shohë armiq aty ku s'ka armiq, rrezik aty ku s'ka rrezik, tradhti aty ku s'ka tradhti.

Populli shqiptar, i shpërndarë nëpër shekuj mes pushtimeve, ndarjeve dhe mërgimeve, e njeh mirë këtë lloj turbullire kolektive: shpesh e kemi parë veten përmes syve të tjetrit, jo përmes syve tanë të kulluar, dhe kjo na ka bërë të dyshojmë madje edhe për vetveten.

Kthimi te sytë e kulluar, në këtë kontekst, është edhe akt kombëtar: të shohësh historinë tënde jo përmes dhimbjes së pashëruar, po përmes vërtetësisë së saj të plotë, me dritë e me hije njëherësh, pa e zmadhuar dhe pa e mohuar asnjërën.

Psikologjia bashkëkohore e traumës na ndihmon të kuptojmë më mirë mekanizmin fiziologjik të kësaj turbullire. Kur një njeri ka përjetuar dhimbje të thellë; braktisje, dhunë, tradhti, truri i tij mëson të skanojë vazhdimisht botën për shenja të rrezikut të ngjashëm.

Kjo gjendje, e njohur si hipervigjilencë, e bën syrin të shohë kërcënim edhe atje ku s'ka; e bën zemrën të mbyllet edhe përballë dashurisë së sinqertë; e bën mendjen të interpretojë çdo heshtje si refuzim, çdo vonesë si braktisje.

Kjo nuk është dobësi morale, është plagë që kërkon shërim, jo dënim. Puna e shërimit, ajo që terapistët e quajnë integrim i traumës,  është, në thelb, pikërisht puna e kulluarjes së shikimit: t'i mësosh trupit dhe mendjes se rreziku i djeshëm nuk është domosdoshmërisht rreziku i sotëm, që reagimi automatik i së kaluarës mund të lëshohet ngadalë, në mënyrë që syri të mund të shohë përsëri të tashmen ashtu siç është, e jo si përsëritje e pandërprerë e së shkuarës.

Spinoza, në 'Etikën' e tij, flet për ndjenjat si për ide të papërsosura, si njohuri të errëta që lindin kur mendja nuk arrin të kuptojë shkakun e vërtetë të gjendjes së saj. Ai beson se liria e njeriut nuk qëndron në mungesën e ndjenjave, po në kthimin e tyre prej pasive në aktive, përmes njohjes së qartë të shkaqeve.

Kur e kuptojmë pse jemi të trazuar, kur e shohim me qartësi rrënjën e frikës apo të zemërimit tonë, ajo trazirë fillon të shpërbëhet, jo sepse e kemi shtypur, po sepse e kemi kuptuar.

Kjo është, në thelb, edhe rruga drejt syve të kulluar që përshkruajm NE: jo mohim i turbullirës, po njohje e plotë e saj, deri në atë pikë ku njohja vetë e shpërbën balten e ngritur dhe e kthen ujin te qetësia e tij natyrore.

Ka edhe një kthesë të bukur ironike në këtë thënie: ajo që na duket zakonisht kërkim i jashtëm; ndryshimi i botës, i rrethanave, i njerëzve rreth nesh, zbulohet si kërkim i brendshëm. Sa shpesh themi 'do të isha më i qetë sikur botë të ishte më e drejtë', 'sikur njerëzit të ishin më të sinqertë', 'sikur fati të mos më kishte goditur kaq shumë herë'.

Por NE e kthejmë buzëqeshjen drejt vetes: jo se bota duhet ndryshuar që të kemi qartësi, po syri. Kjo nuk është thirrje për pasivitet apo për të pranuar padrejtësinë pa reaguar; përkundrazi, vetëm syri i kulluar mund të dallojë vërtet padrejtësinë e vërtetë nga padrejtësia e imagjinuar, mund të veprojë me forcë e drejtësi pikërisht sepse nuk është më i verbuar nga zemërimi i papërpunuar.

Veprimi që lind nga një sy i turbulluar shpesh është veprim i verbër, që godet edhe atje ku s'duhet, që shkatërron edhe atë çka duhej ruajtur. Veprimi që lind nga syri i kulluar është i saktë, sepse sheh vërtet çka ka përpara.

Niçe, në një nga aforizmat e tij më të njohura, thotë se ai që lufton me përbindësha duhet të ketë kujdes të mos bëhet vetë përbindësh, sepse, kur shikon gjatë në humnerë, humnera shikon edhe ajo brenda teje.

Kjo është një paralajmërim i thellë kundër turbullirës që lind pikërisht nga kontakti i zgjatur me errësirën pa mbrojtjen e syrit të kulluar.

Kush jeton gjatë në mjedis armiqësor, rrezikon të bëhet vetë armiqësor, jo sepse e ka zgjedhur, po sepse turbullira e jashtme ka depërtuar në ujin e tij të brendshëm.

Prandaj kultivimi i syve të kulluar nuk është vetëm ushtrim shpirtëror personal, po edhe mburojë: kush e ruan qartësinë e vet të brendshme, mund të endet edhe në errësirën më të thellë pa u kthyer vetë në errësirë.

Mendoj shpesh për fëmijët, se si ata na japin, pa e ditur, mësimin më të pastër të kësaj thënieje. Një fëmijë i vogël sheh një re dhe e sheh vetëm si re; sheh një njeri të huaj dhe, para se t'i mësohet frika, e sheh si mundësi lojë, jo si kërcënim.

Sytë e fëmijës janë ende të pakontaminuar nga historitë e shumta që rriturit u kanë vënë përsipër gjërave. Rritja, fatkeqësisht, shpesh nënkupton pikërisht të kundërtën e kulluarjes: mësojmë të mos shohim më renë, po parashikimin e shiut që do të na prishë planet; mësojmë të mos shohim më njeriun, po kategorinë në të cilën e kemi vendosur atë.

Filozofia e vërtetë, në këtë kuptim, nuk është grumbullim njohurish të reja, po një lloj ç`mësimi,  shqarje e shtresave të gabuara që na kanë veshur syrin me vite, në mënyrë që të rikthehemi diku pranë asaj pastërtie fillestare, tani të pasuruar me përvojë, jo të varfëruar prej saj.

Vlen të ndalemi edhe te vetë kuptimi i fjalës 'kulluar', se gjuha shqipe na jep këtu një pasuri që s'duhet nënvlerësuar. Diçka 'kullohet' kur i hiqet e tepërta, kur kalon nëpër një sitë a nëpër një enë të hollë që mban vetëm thelbin dhe lëshon jashtë atë çka nuk i takon.

Ashtu si dhia kulloset në mal e mbetet vetëm mishi i saj, ashtu si vera kulloset e mbetet e kthjellët, ashtu edhe syri kullohet kur ka lëshuar jashtë vetes atë çka nuk i takonte: paragjykimin e trashëguar, frikën e mësuar, zilinë e fshehur, urrejtjen e ushqyer heshtazi.

Ky proces nuk është shtim, po heqje; nuk është mbledhje njohurish të reja, po pastrim i shtresave të tepërta që janë grumbulluar mbi shikimin tonë origjinal. Kjo është arsyeja pse fëmijët e vegjël, siç thamë, kanë sy më të kulluar se ne: jo sepse dinë më shumë, po sepse akoma s'kanë pasur kohë të grumbullojnë tepricën që na turbullon ne të rriturve.

Mjeshtrit e mistikës, në të gjitha traditat, e kanë njohur këtë udhëtim si udhëtim rrethor: fillon me pastërtinë e pandërgjegjshme të fëmijërisë, kalon nëpër errësirën e domosdoshme të njohjes së botës, të dhimbjes, të humbjes, dhe përfundon,  nëse arrihet fare në një pastërti të re, të ndërgjegjshme, të fituar me mund.

Kjo pastërti e dytë është më e fortë se e para, sepse nuk është injorancë e lumtur, po njohuri e plotë që ka zgjedhur, me vetëdije, të mos lejojë që turbullira e njohur ta pushtojë shikimin.

Kjo është, mendoj, ajo çka NE do ta quanim 'sy të kulluar' në kuptimin e tij më të plotë: jo mungesa e njohjes së errësirës, po fitorja e vazhdueshme mbi të, çdo ditë e rifituar.

Ekziston edhe rreziku i një keqinterpretimi të thënies, që meriton vëmendje: dikush mund ta lexojë atë si premtim se, po të jesh 'i mirë' apo 'i pastër', jeta nuk do të të sjellë kurrë vuajtje.

Kjo nuk është ajo çka themi NE. Turbullira e së cilës flet ai nuk është dhimbja vetë, dhimbja është pjesë e pashmangshme e çdo jete njerëzore, humbja, sëmundja, vdekja e afërmve, pabarazitë e botës.

Turbullira është shtresa shtesë e vuajtjes që i shtojmë dhimbjes natyrale kur nuk e shohim atë me sy të kulluar: kur e mbajmë inatin ndaj fatit, kur e kthejmë dhimbjen në identitet të përhershëm, kur refuzojmë ta lëmë ujin të pastrohet dhe vazhdojmë ta trazojmë vetë, me duart tona, brez pas brezi.

Buda vetë e bënte këtë dallim mes 'shigjetës së parë';  dhimbjes së pashmangshme dhe 'shigjetës së dytë';  vuajtjes që shtojmë vetë përmes rezistencës sonë ndaj asaj dhimbjeje. Sytë e kulluar nuk na shpëtojnë nga shigjeta e parë, po na shpëtojnë nga e dyta.

Në një kuptim tjetër, po aq të thellë, kjo thënie flet edhe për natyrën e vetë të vërtetës. Filozofia perëndimore, që nga Parmenidi e këndej, ka bërë dallimin mes asaj çka duket (doxa) dhe asaj çka është vërtet (aletheia).

Fjala greke për 'të vërtetën', aletheia, do të thotë fjalë për fjalë 'e pambuluar', 'e zbuluar nga harresa'.

Kjo etimologji vetë na jep një hartë: e vërteta nuk është diçka që krijojmë, po diçka që zbulojmë kur heqim mbulesat; parimet, frikat, dëshirat,  që na e fshehin.

Syri i kulluar është pikërisht syri i ç`mbuluar, syri që ka hequr perden e dendur të interpretimeve automatike dhe e lejon realitetin të dalë në pah ashtu siç është vetë, jo siç do të donim ta shihnim apo siç kemi mësuar ta shohim.

Le të vëmë re edhe fjalën 'kurrë' në thënien e jonë: 'kurrë në jetë s'do të kesh turbullirë'. Kjo është premtim absolut, dhe pikërisht kjo absolutshmëri e bën thënien njëherësh të fuqishme dhe të vështirë.

Sepse a mund të ekzistojë vërtet një gjendje kaq e qëndrueshme e syrit të kulluar sa të mos trazohet kurrë më?

Mendoj se leximi më i thellë i kësaj fjale nuk është premtim i një gjendje statike të përjetshme, po premtim i një aftësie: kush ka mësuar vërtet ta kullojë shikimin e vet, ka fituar aftësinë ta kullojë atë sërish, sa herë të trazohet. 'Kurrë s'do të kesh turbullirë' nuk do të thotë 'uji yt kurrë s'do të lëvizë', po 'kurrë s'do të mbetesh i mbytur në turbullirën e tij', sepse tashmë e njeh rrugën për t'u kthyer te qartësia. Kjo është dallimi mes njeriut që nuk bie kurrë dhe njeriut që di gjithmonë të ngrihet dhe mendoj se i dyti është shumë më i fortë se i pari.

Ka diçka thuajse terapeutike në vetë strukturën e kësaj thënieje: ajo nuk fajëson botën, po as nuk fajëson individin me ashpërsi; ajo ofron një dyer daljeje.

Nuk thotë 'bota është e keqe, prandaj vuani', as 'ju jeni fajtorë për vuajtjen tuaj', po thotë diçka më të butë e më të fuqishme njëherësh: keni brenda vetes çelësin e qartësisë.

Ky është, në fund të fundit, thelbi i çdo filozofie që meriton emrin: jo t'ju japë përgjigje të gatshme mbi botën e jashtme, po t'ju kthejë vështrimin nga brenda, aty ku ndodhet burimi i vërtetë i çdo pikëpamjeje mbi jashtë.

Sytë tanë nuk janë vetëm dritare drejt botës; janë edhe pasqyrë e shpirtit tonë. Dhe kur mësojmë t'i pastrojmë, zbulojmë se bota, ajo e njëjta botë që na dukej dje kaq e errët, sot na shfaqet, papritur, e mbushur me dritë që ka qenë gjithmonë aty, duke pritur vetëm që ne ta shohim.

Përfundimisht, thënia e jonë na lë me një detyrë të thjeshtë në formulim, por të pafundme në ushtrim: të kthehemi çdo ditë te uji ynë i brendshëm dhe ta shohim me sinqeritet, pa turp e pa nxitim, çfarë balte mban ende pezull dhe çfarë ka rënë tashmë në fund.

Nuk është detyrë që kryhet një herë e mbyllet; është besëlidhje e përditshme me vetveten. Sepse realiteti, në fund të fundit, nuk na kërkon asgjë përveç syve tanë të vërtetë, jo syve që duam të kishim, jo syve që na kanë mësuar frika e dhimbja, po syve që jemi vërtet, kur guxojmë t'i lëmë të kulluar.

Dhe kur ai moment vjen, qoftë edhe për një çast të vetëm, e kuptojmë se turbullira nuk ishte kurrë armiku ynë i pashmangshëm, po thjesht dëshmi se ende nuk kishim guxuar të shihnim.

2026