Metafora

 

Gëzim Ajgeraj

KUSH INICOI, KUSH I SHËRBEU DHE KUJT I KONVENON NDASIA DHE STIGMATIZIMI I DIASPORËS

Ese

Pasqyra e një shoqërie që kthehet te vetja

Çdo shoqëri, në momentet e saj të kthimit, përballet me një pyetje themelore: A mund ta njohë veten kur ajo vetë del jashtë kufijve dhe kthehet?

Diaspora, në këtë kuptim, nuk është "tjetri" i largët, por vetë shoqëria e projektuar në kohë dhe hapësirë tjetër, një pjesë e vetes që u nis për të mbijetuar dhe u kthye për të dëshmuar.

Hegeli e kishte thënë se vetëdija e njeriut ndërtohet përmes njohjes së ndërsjellë me tjetrin; Pa këtë njohje, subjekti mbetet i paplotë, i kapur në një luftë të përhershme për vlerësim.

Kur një shoqëri refuzon të njohë kontributin e pjesës së vet që ka jetuar larg, ajo në fakt refuzon të njohë veten, pjesën e vet më të vuajtur, më sakrifikuese, atë që ka mbajtur gjallë familjet, fshatrat, madje edhe vetë shtetin në momentet më të vështira.

Kjo ese përpiqet të zbërthejë, me instrumente filozofike e psikologjike, fenomenin e ndasive artificiale mes njerëzve "brenda" dhe atyre "jashtë",  pyetjen se;  kush i nisi këto ndasi, kush u shërbeu atyre, dhe mbi të gjitha, kujt i konvenon që kjo helmatë sociale të vazhdojë të përhapet.

 

Filozofia e tjetrit: Kur vëllai bëhet i huaj

Emanuel Levinas shkroi se fytyra e tjetrit na thërret në përgjegjësi para se të na kthehet në armik apo në objekt gjykimi. Ndasia mes "atyre që qëndruan" dhe "atyre që u larguan" është, në thelb, një dhunë ndaj kësaj fytyre, një refuzim për ta parë tjetrin si vazhdim të vetes, dhe jo si kërcënim.

Sartri fliste për ferrin e krijuar kur shikimi i tjetrit na kthen në objekt, kur na gjykon pa na njohur historinë.

Diaspora shpesh përjeton pikërisht këtë: kthehet me shpresë, me kursime, me dëshirë për të kontribuar, dhe përballet me një shikim që e reduktuar në stereotip;  "ai që erdhi me lekë", "ai që s'e njeh më vendin", "ai që flet gjuhë tjetër".

Ky reduktim nuk është spontan; ai kërkon prodhim, përsëritje, përforcim. Dhe këtu fillon pyetja qendrore: kush e prodhoi këtë imazh, dhe pse?

 

Psikologjia e "ressentiment": Urrejtja si kompensim

Niçe përshkroi një mekanizëm psikologjik që e quajti ressentiment, një helm i brendshëm që lind kur dikush ndjehet i pafuqishëm përballë atij që admiron dhe në të njëjtën kohë e zilon.

Në vend që ta pranojë admirimin, ai e transformon në urrejtje morale: e keqja e imagjinuar te tjetri bëhet mburoja që mbron ego-n e lënduar.

Ky mekanizëm shpjegon shumë prej gjuhës që përdoret ndaj diasporës: akuza se "ata s'kanë vuajtur", se "ata gjykojnë pa e njohur realitetin", se "ata janë të huaj tashmë".

Këto akuza shpesh nuk vijnë nga njohja e vërtetë e jetës në mërgim, punës së rëndë, vetmisë, humbjes së gjuhës amtare te fëmijët, integrimit të dhimbshëm në shoqëri të huaja, por nga një nevojë psikologjike për të ulur atë që perceptohet si superior, qoftë ekonomikisht, qoftë në përvojë.

Frojdi do ta quante këtë projeksion: atributi i të metave të veta te tjetri, në mënyrë që vetja të mbetet e pastër.

Por pyetja filozofike shkon më thellë: a lind ky ressentiment vetvetiu, si emocion spontan i turmës, apo kultivohet, ushqehet, organizohet?

 

Kush i inicioi ndasitë? Mekanizmat e prodhimit të përçarjes

Historia e çdo populli me diasporë të madhe tregon se ndasitë rrallë lindin thjesht nga xhelozia individuale e rastësishme.

Ato shpesh gjejnë terren pjellor kur u shërbejnë interesave konkrete:

1. Interesi politik i pushtetit lokal. Diaspora, historikisht, ka qenë zë kritik, e vështirë për t'u kontrolluar, sepse jeton jashtë varësisë ekonomike dhe frikës klienteliste që lidh shpesh votuesin vendas me strukturat e pushtetit.

Një diasporë e vetëdijshme, e organizuar, kërkon llogari, sfidon narrativat zyrtare, financon zëra alternativë.

Për çdo qark që përfiton nga pasiviteti i votuesit, një diasporë kritike është destabilizuese.

Prandaj, delegjitimimi i saj; "s'e njohin realitetin", "s'kanë të drejtë të flasin",  bëhet mjet mbrojtjeje.

2. Media si instrument, jo si pasqyrë neutrale. Media nuk është kurrë krejtësisht e pafajshme kur përcjell gjuhë përçarëse; ajo zgjedh titujt, thekson konfliktin sepse konflikti tërheq vëmendje, dhe shpesh; me apo pa vetëdije, riprodhon narrativa që u shërbejnë sponsorëve, pronarëve apo qarqeve politike me të cilat lidhet.

Kur mediat zgjedhin sistematikisht të theksojnë rastet e diasporës "arrogante" apo "të shkëputur", në vend që të tregojnë kontributin e heshtur;  remitancat që mbajnë familje të tëra, investimet, ndërtimin e shkollave e spitaleve, ato bëhen bashkëpunëtore, të vetëdijshme ose jo, të një narrative që dobëson kohezionin kombëtar.

3. Ndikimet e huaja dhe interesi gjeopolitik. Në rajone me histori konfliktesh identitare, dobësimi i lidhjes mes diasporës dhe atdheut mund t'i shërbejë edhe qarqeve të jashtme që përfitojnë nga një komb i përçarë, ekonomikisht i varfëruar nga humbja e investimeve të diasporës, dhe psikologjikisht i lodhur nga konfliktet e brendshme.

Një popull i ndarë kundër vetvetes është më i lehtë për t'u ndikuar se një popull i bashkuar me burimet e veta të plota; njerëzore, financiare dhe intelektuale.

Duhet thënë me kujdes filozofik: këto janë hipoteza që shumë analistë e vëzhgues të diasporës i kanë ngritur, jo fakte të vërtetuara në çdo rast konkret.

Por logjika e interesit; cui bono, "kujt i shërben",  mbetet pyetja më e ndershme filozofike që mund t'i bëhet çdo fenomeni social që duket irracional në sipërfaqe, por i qëndrueshëm në kohë.

 

Mosmirënjohja si tragjedi morale

Aristoteli e vendoste mirënjohjen (eukharistia) si themel të drejtësisë shoqërore: ai që merr pa njohur dhënësin, shkel një ligj të padukshëm por thelbësor të bashkëjetesës.

Diaspora ka dhënë;  jo thjesht para, por kohë jete, shëndet, energji rinie, larguar nga fëmijët e vet për të mbajtur gjallë familjet e mbetura.

Ka dhënë remitanca që në shumë periudha kanë qenë shtylla kurrizore e ekonomive të vendeve të origjinës, më e qëndrueshme se investimet e huaja apo ndihmat ndërkombëtare.

Mosmirënjohja ndaj kësaj dhurate nuk është thjesht pasjellje; ajo është, siç do ta quante

Kanti, shkelje e një detyrimi moral universal, sepse mirënjohja nuk është ndjenjë opsionale, por kusht i vetë mundësisë për bashkësi njerëzore.

Një shoqëri që harron kush e ka mbajtur në këmbë në kohët e vështira, rrezikon të humbasë jo vetëm diasporën, por edhe veten morale.

 

Metafora e pasqyrës; Gjithçka kthehet me të njëjtin tager

Ekziston një ligj i lashtë, thuajse universal në traditat filozofike e fetare; nga karma indiane te "çka mbjell do korrësh" i traditës hebraike-krishtere, nga ligji i kundërpeshës te stoikët deri te "kthimi i përjetshëm" i Niçes; që sugjeron se çdo veprim, sidomos ai i motivuar nga urrejtja apo zilia, kthehet mbi vetë atë që e krijon.

Ai që mbjell përçarje, mbjell vetminë e vet të ardhshme. Ai që fyen kontributorin, humbet kontributin.

Ai që stigmatizon dorën që ndihmon, mbetet vetë pa dorë kur t'i duhet ndihmë.

Kjo pasqyrë nuk njeh anësi politike. Qoftë qark, individ apo institucion mediatik që beson se i shërben "kombit" duke e mbrojtur atë nga një diasporë e "huajsuar", qoftë ai që e bën këtë duke iu bindur; vetëdijshëm - interesave të huaja, të dy përfundojnë në të njëjtën gjendje psikologjike: Një shoqëri të vetmuar, të varfëruar nga burimet njerëzore që dëboi me gjuhën e vet, dhe një brez të ri që mëson se atdheu nuk fal, nuk njeh, nuk pret.

Është psikologjikisht domethënëse që ata që krijojnë ndasi shpesh e bëjnë këtë nga një vend brendshëm i pasigurisë, jo force.

Zilia, siç e përshkruan psikologjia bashkëkohore, nuk lind nga superioriteti, por nga frika e krahasimit të pafavorshëm.

Ai që urren suksesin e mërgimtarit, në thelb, po lufton me ndjenjën e vet të pamjaftueshmërisë. Dhe kjo luftë e brendshme, e pazgjidhur, kthehet gjithmonë kundër vetë atij që e mban.

Rikthimi si akt legjitim, jo si dhuratë e kërkuar

Kur dikush thotë "diaspora po kthehet në tokën e vet, në shtëpitë e veta, në pasuritë e veta", ai po artikulon një të vërtetë thelbësore filozofike: rikthimi nuk është favor që kërkohet nga shoqëria vendase, por ushtrim i një të drejte natyrore mbi hapësirën dhe identitetin që kurrë nuk është hequr dorë prej tij.

Loku i lindjes, prona, gjuha, varret e të parëve; këto nuk janë "privilegje" të kushtëzuara nga miratimi i atyre që mbetën; janë pjesë e identitetit që migrimi nuk e shfuqizon.

Filozofia e vendbanimit (nga Heidegger e këndej) na kujton se qenia njerëzore ndërtohet përmes marrëdhënies me vendin (Dasein si "qenie-në-botë"), dhe se largimi fizik nuk e shkëput domosdoshmërisht këtë lidhje ekzistenciale.

Ai që kthehet, në kuptimin më të thellë, nuk po "hyn" në një territor të huaj;  po vazhdon një histori që kurrë s'ka ndërprerë, edhe pse gjeografikisht ka qenë larg.

 

Zëra që kundërshtojnë - dhe pse duhen dëgjuar

Ndershmëria filozofike kërkon që kjo analizë të mos mbyllet në një narrativë të vetme, sado bindëse të duket. Ka edhe këndvështrime të tjera, po aq të vlefshme për t'u marrë parasysh:

Kompleksiteti social, jo konspiracioni. Shumë studiues të migrimit argumentojnë se tensionet mes diasporës dhe popullsisë vendase janë fenomen universal, i pranishëm në pothuajse çdo vend me emigrim masiv (Meksikë-SHBA, Filipine, Indi), dhe shpjegohet më mirë nga dallimet reale ekonomike, kulturore e të përvojës jetësore sesa nga një dizajn i qëllimshëm politik apo i huaj. Diferencat e stilit të jetesës, gjuhës, mentalitetit krijojnë fërkime organike që nuk kanë nevojë për "iniciues".

Diaspora nuk është homogjene, as gjithmonë e pafajshme. Disa zëra brenda vendit ngrenë shqetësime legjitime; për shembull, raste kur individë të diasporës kanë ndikuar në politikë pa jetuar pasojat e përditshme të vendimeve, ose kanë sjellë presione ekonomike (si rritje çmimesh pronash) që kanë vështirësuar jetën e banorëve vendas.

Këto tensione ekonomike janë reale dhe meritojnë dialog, jo vetëm fajësim të njërës palë.

Rreziku i teorive konspirative. Akuzat për "agjentura të huaja" pas çdo zëri kritik ndaj diasporës mund të bëhen vetë instrument përçarjeje, duke e mbyllur diskutimin legjitim dhe duke krijuar një klimë paranoje që dëmton demokracinë e brendshme aq sa dëmton edhe kohezionin me diasporën.

Këto këndvështrime nuk e zhvlerësojnë analizën e mësipërme, por e vendosin në kontekst: shumica e ndasive sociale janë rezultat i një përzierjeje mekanizmash; disa organikë, disa të nxitur, disa të përfituar nga interesa konkrete dhe jo domosdoshmërisht një plan i vetëm, i centralizuar.

 

Drejt një etike të kthimit dhe të pritjes

Filozofia, në thelb të vet, është përpjekje për të parë përtej sipërfaqes së emocionit të menjëhershëm drejt strukturës që e prodhon atë emocion.

Ndasia mes diasporës dhe atdheut, kur ekziston, rrallë është thjesht "natyrore"; ajo shpesh gjen ushqim te interesa konkrete; politike, mediatike, ndonjëherë edhe të jashtme, që përfitojnë nga një komb i ndarë kundër vetvetes.

Por përtej pyetjes "kush fajësohet", mbetet pyetja më e rëndësishme etike: Si ndërtohet një shoqëri që di të falënderojë, të njohë, dhe të mos e trajtojë kthimin si kërcënim, por si plotësim?

Sepse, siç thoshte një traditë e lashtë mençurie, shtëpia nuk është vetëm muri që mbetet në vend, është edhe dora që hapet kur dikush kthehet në prag.

Ndasia, sido që të jetë nisur, mbahet gjallë vetëm nga heshtja e atyre që e shohin dhe nuk flasin.

Dhe zgjidhja e saj, po ashtu, nuk vjen nga fuqia që e ka krijuar, por nga vullneti i përbashkët për ta mbyllur një vullnet që fillon me njohjen e thjeshtë, njerëzore, se ata që u larguan dhe ata që qëndruan janë, në fund të fundit, e njëjta shtëpi, e ndarë vetëm nga distanca, jo nga vlera.

   2026