Metafora

 

Gëzim Ajgeraj

KOMBI SI TRUP I VETËM

 

Reflektime mbi ndarjen dhe bashkimin e një populli

 

PSE PO STIGMATIZOHET MËRGATA SHQIPTARE NË KOSOVË?

 

Smirë, urrejtje, apo helm i huaj i mbjellë mes vëllezërve  

(një ese për shpirtin e një kombi që kërkon veten)

 

Një komb që harron duart që e ndërtuan, ndërton mbi rërë, jo mbi gur.

 

Trupi i një kombi

Imagjinoje kombin si një trup të vetëm, të gjallë, që merr frymë me dy mushkëri: njërën brenda kufijve, tjetrën përtej tyre. Kur njëra mushkëri lëndohet, e gjithë trupi mbetet pa ajër, edhe nëse dhimbja duket se ndodh vetëm në një anë.

Kosova dhe mërgata janë pikërisht kjo: dy mushkëri të një trupi që rreh me një zemër të vetme, edhe atëherë kur gjeografia i ka ndarë, edhe atëherë kur pasaportat kanë ngjyra të ndryshme, edhe atëherë kur njëra flet shqip me theks të huaj dhe tjetra e sheh atë theks si diçka të çuditshme, pothuajse të huaj.

Por trupi njerëzor, kur është i shëndoshë, nuk e urren dorën sepse ka prekur dhé të huaj; përkundrazi, e falënderon atë dorë sepse ka sjellë bukë në tryezë.

Pyetja që na shqetëson sot nuk është thjesht sociologjike apo ekonomike, është pyetje filozofike për natyrën e mirënjohjes, të kujtesës dhe të identitetit.

Pse një pjesë e shoqërisë sonë, në vend që ta përqafojë dorën që ka ndërtuar, e shikon atë dorë me bisht të syrit, me dyshim, ndonjëherë edhe me përbuzje të heshtur?

Filozofia e lashtë na mëson se çdo fenomen shoqëror ka një shkak të dyfishtë: një shkak të dukshëm, material, dhe një shkak të fshehur, shpirtëror.

Shkaku i dukshëm i stigmatizimit të mërgatës mund të duket i thjeshtë, dallime kulturore, gjuhësore, ekonomike.

Por shkaku i fshehur është më i thellë: është lufta e brendshme e një populli me vetë kujtesën e vet, me atë çka ka qenë dhe atë çka po bëhet.

Mërgata si themel i heshtur

Nuk ka shtëpi në Kosovë që të mos ketë një dritare të hapur nga larg. Nuk ka fshat, nuk ka qytet, nuk ka rrugë të asfaltuar apo shkollë të ndërtuar që të mos mbajë, diku në themelet e veta, djersën e dikujt që e ka fituar bukën në një fabrikë të largët, në një ndërtimtari të huaj, në një natë pune të dyfishtë vetëm për t'ia dërguar familjes në atdhe atë që vetë s'e shpenzoi kurrë.

Mërgata nuk është një shtojcë e Kosovës, ajo është pjesë e strukturës së saj kockore. Në vitet më të errëta, kur institucionet ranë, kur shkollat u mbyllën, kur populli u nda mes rezistencës dhe mbijetesës, ishte mërgata ajo që mbajti gjallë shpresën me para të dërguara, me arsim të financuar në heshtje, me solidaritet politik ndërkombëtar që u ndërtua këmbë e këmbë nëpër sheshet e Evropës dhe Amerikës.

Kjo nuk është legjendë; është histori e dokumentuar, e jetuar, e ndjerë në lëkurën e një brezi të tërë.

“Ai që harron gurin e parë të shtëpisë, një ditë habitet pse muri i tij dridhet.”

 

Prandaj kur themi se Kosova është edhe e mërgatës, nuk po flasim thjesht për pronësi ligjore mbi tokë apo shtëpi. Po flasim për diçka më të thellë: për pronësinë shpirtërore që buron nga sakrifica.

Ata që kanë djersitur për këtë vend, që kanë mbajtur emrin e tij në zemër teksa flisnin gjuhë të huaja, që i kanë rritur fëmijët e tyre larg, por me dashuri për një vend që as nuk e njihnin mirë, ata kanë të drejtën morale, jo vetëm juridike, të quhen bij e bija të kësaj toke, pa kushte, pa kërkesë për leje.

Smira si hija e njeriut

Por njeriu, sado i mençur të jetë, mbetet krijesë me hije. Dhe njëra nga hijet më të vjetra të shpirtit njerëzor quhet smirë. Smira nuk lind nga urrejtja e vërtetë, por nga krahasimi, nga ai moment i imtë kur syri im sheh diçka që unë s'e kam, dhe në vend që të gëzohem për fatin e tjetrit, ndiej një gërvishtje të brendshme, një pakënaqësi që s'gjen fjalë të drejta për t'u shprehur, prandaj vishet me maskën e gjykimit moral.

Psikologjia sociale e sotme e ka studiuar gjerësisht këtë mekanizëm dhe e quan 'krahasim social', tendencën e njeriut për ta matur vetveten jo me kritere absolute, por duke u krahasuar vazhdimisht me të tjerët.

Kur dikush kthehet nga mërgimi me një shtëpi më të madhe, me një makinë më të re, me një mënyrë të të folurit paksa të ndryshme, syri i krahasimit nuk sheh më një vëlla që ka vuajtur larg shtëpisë; sheh një konkurrent, një kujtesë të pakëndshme të asaj çka vetë s'ke arritur.

Këtu qëndron një nga paradokset më të hidhura të shpirtit njerëzor: sa më afër të jetë dikush me ne; gjaku, gjuha, fshati, aq më lehtë lind smira ndaj tij, sepse afërsia e bën krahasimin të pashmangshëm.

Nuk kemi smirë ndaj një miliarderi në Zvicër që s'e njohim kurrë; kemi smirë ndaj kushëririt që u kthye nga Gjermania me një shtëpi më të bukur se jona. Filozofët e lashtë e quanin këtë 'ligjin e afërsisë së zilisë', sa më afër zemra, aq më e mprehtë thika e krahasimit.

“Zilia nuk lind te i huaji; ajo lind te vëllai, sepse vetëm vëllait mund t'i krahasosh fatin.”

 

Por smira, sado njerëzore të jetë, nuk duhet ngatërruar me urrejtjen e vërtetë.

Urrejtja kërkon një armik, një kundërshtar që duhet mundur; smira, përkundrazi, kërkon vetëm një pasqyrë. Ai që has smirë ndaj mërgimtarit nuk e urren atë si person, e urren, në fakt, atë pjesë të vetes që ndjehet e pambushur, të pashpërblyer, të lënë pas dore nga fati apo nga rrethanat.

Prandaj shpesh kjo ndjenjë vishet me fjalë të forta morale, 'ata s'kanë të drejtë të flasin', 'ata harruan vuajtjen tonë',  pikërisht sepse morali është maska më e denjë që mund t'i vishet një dhimbjeje që në thelb është shumë më e thjeshtë, shumë më njerëzore: dëshira për të qenë i parë, i vlerësuar, i barabartë.

Filozofia stoike na këshillonte të mos e lidhim vlerën tonë me krahasimin me të tjerët, sepse fati i çdo njeriu është i vetin, i papërsëritshëm, i papërmasueshëm me fatin e askujt tjetër.

Po ashtu, edhe një komb i mençur duhet të mësojë të mos e matë vlerën e vet duke krahasuar gjymtyrët e tij me njëra-tjetrën, por duke i parë të gjitha si shprehje të ndryshme të së njëjtës fuqi jetësore, njëra që qëndroi e u përball me gurët, tjetra që u largua e u përball me dallgët.

Të dyja rrugët kërkuan guxim; asnjëra nuk qe shëtitje pa çmim.

Krimbi në mollë

Por do të ishte naivitet filozofik ta shpjegonim gjithçka vetëm me smirën individuale. Ka diçka më të organizuar, më sistematike, në mënyrën se si disa narrativa përhapen sot nëpër shoqërinë tonë, narrativa që e paraqesin mërgatën si 'të huaj', si 'ata që s'e njohin realitetin', si grup i privilegjuar që 'nuk ka të drejtë të flasë' për çështjet e vendit.

 Këto narrativa nuk lindin gjithmonë vetvetiu; shpesh gjejnë ushqim në rryma që kanë interes ta ndajnë kombin, ta dobësojnë solidaritetin e tij, ta bëjnë atë më të lehtë për t'u manipuluar.

Metafora e mollës me krimb është e vjetër, por asnjëherë nuk ka qenë kaq e vlefshme sa sot: një komb i bashkuar, si molla e shëndoshë, është i vështirë për t'u përtypur nga çdo ndikim i jashtëm që synon ta zbusë vullnetin e tij kombëtar.

Por i mjafton një krimb i vogël, një farë dyshimi, një gjeneralizim i pandershëm, një lajm i shtrembëruar që qarkullon me shpejtësi nëpër rrjete sociale, që molla, brenda pak kohësh, të kalbet nga brenda, ndërsa nga jashtë duket ende e kuqe dhe e shëndetshme.

A po ndodh kjo me shoqërinë tonë? Nuk mund ta pohojmë me siguri absolute, sepse konspiracioni i qartë e i dokumentuar është i vështirë të vërtetohet, dhe do të ishte e padrejtë të akuzojmë pa prova.

Por mund ta pyesim veten me ndershmëri filozofike: kujt i shërben një komb i përçarë mes 'atyre që qëndruan' dhe 'atyre që ikën'?

Kujt i shërben nëse harrojmë se ikja shpesh nuk ishte zgjedhje, por shpëtim; dhe qëndrimi shpesh nuk ishte heroizëm i vetëdijshëm, por thjesht mungesë mundësie për të ikur?

Përgjigja e ndershme është se përçarja nuk i shërben kurrë popullit që përçahet, i shërben gjithmonë dikujt tjetër, që fiton nga dobësia jonë e brendshme.

“Kur dy vëllezër hahen për një copë bukë, i treti ha të gjithë bukën.”

Pasqyra e pabarazisë

Ekonomia dhe psikologjia shtrëngojnë duart në këtë pikë. Kosova e sotme është një vend me pabarazi të dukshme: papunësi e lartë, paga të ulëta, ndërsa përballë saj shohim shtëpi të reja, dyqane të hapura, biznese që lulëzojnë me kapital të sjellë nga jashtë.

Kjo pamje, e parë me sy të lodhur nga vështirësia e përditshme, mund të krijojë një ndjenjë padrejtësie, jo domosdo racionale, por thellësisht njerëzore: 'Unë mbeta këtu, u përpoqa, dhe s'kam asgjë; ai iku, dhe tani ka gjithçka.'

Kjo ndjenjë, sado e kuptueshme psikologjikisht, fsheh brenda vetes një gabim logjik të rrezikshëm: harron çmimin që ka paguar ai që iku.

Harron netët pa gjumë në një dhomë të vetme me pesë të tjerë, harron gjuhën e huaj që s'e kuptonte kurrë plotësisht, harron fëmijët që u rritën larg gjyshërve, harron përbuzjen e ndonjëherë racizmin që përjetoi në dheun e huaj, harron vetminë e një jete ndërtuar larg prej gjithçkaje që e donte.

Vuajtja e mërgimit nuk matet me para të dërguara në shtëpi; matet me atë çka mërgimtari humbi përgjithmonë, kohën, rininë, praninë pranë të dashurve.

Ka edhe një pasqyrë tjetër, po aq të vërtetë, që meriton vëmendjen tonë: ata që qëndruan në Kosovë nuk e patën gjithashtu të lehtë. Përballën luftën nga afër, jo nga larg përmes ekranit të televizorit; përballën varfërinë e përditshme, jo si kujtim, por si realitet të pandërprerë; përballën një sistem të brishtë institucional, korrupsion, pasiguri për të ardhmen, pa mundësinë për t'u larguar kur gjërat u bënë të padurueshme.

Të dyja këto vuajtje janë të vërteta, të dyja meritojnë respekt, dhe asnjëra nuk e zvogëlon tjetrën. Gabimi filozofik më i madh që mund të bëjmë është të krijojmë një hierarki të dhimbjes, sikur vuajtja të ishte konkurs me fitues e humbës.

Dhimbja nuk ka renditje; ka vetëm forma të ndryshme të të njëjtit realitet njerëzor, jetën e vështirësuar nga rrethana që askush nuk i zgjodhi vetë.

Psikologët e quajnë këtë 'gabimin e atribuimit' - tendencën për t'i atribuar suksesin e tjetrit fatit apo padrejtësisë, dhe jo sakrificës së tij. Kur e bëjmë këtë, e zhveshim mërgimtarin nga historia e tij e vërtetë dhe e kthejmë në një simbol të thjeshtë e të padrejtë: 'ai që e pati të lehtë'. Por askush që ka jetuar larg shtëpisë, larg gjuhës, larg varreve të prindërve, s'e ka pasur vërtet të lehtë.

A është e drejtë stigmatizimi?

Nëse e shtrojmë pyetjen drejtpërdrejt, me gjithë ndershmërinë që kërkon filozofia morale: jo, stigmatizimi i mërgatës nuk është i drejtë. Drejtësia, në kuptimin e saj më të thjeshtë e më të lashtë, kërkon që secilit t'i jepet ajo që i takon sipas kontributit dhe sakrificës së tij.

Mërgata ka kontribuar me dekada, financiarisht, politikisht, emocionalisht, madje edhe me gjak, sepse shumë prej atyre që luftuan për këtë vend erdhën pikërisht nga mërgata, lanë punët e tyre në Evropë e gjetkë dhe u kthyen për t'u bashkuar me popullin e tyre në kohën më të vështirë.

Të stigmatizosh dikë që ka dhënë kaq shumë, thjesht sepse jeton diku tjetër apo flet me theks të ndryshëm, është një formë e padrejtësisë që filozofia e quan 'padrejtësi epistemike',  kur dikujt i mohohet e drejta për t'u dëgjuar, për t'u konsideruar pjesë e plotë e bashkësisë, jo për shkak të asaj çka ka bërë, por për shkak të një etikete të jashtme që i është ngjitur pa të drejtë.

Por drejtësia ka edhe një anë tjetër, që duhet thënë me po aq ndershmëri: edhe mërgata duhet ta kuptojë realitetin e atyre që mbetën. Jo çdo kritikë nga brenda është smirë; disa herë është dhimbje e vërtetë, e ligjshme, e atyre që përballen çdo ditë me vështirësi që mërgimtari, nga larg, nuk mund t'i ndjejë plotësisht.

Drejtësia e vërtetë nuk kërkon që njëra palë të heshtë përpara tjetrës, por që të dyja të dëgjojnë njëra-tjetrën me përulësi, duke kuptuar se secila ka paguar një çmim, ndonëse të ndryshëm.

“Drejtësia nuk është t'i japësh secilit njësoj, por t'i japësh secilit atë që meriton, dhe mirënjohja i takon të gjithëve që kanë dhënë.”

Fjala si helm ose si ilaç

Gjuha që përdorim për të përshkruar tjetrin krijon realitetin në të cilin jetojmë. Kur mërgatës i vëmë epitete si 'ata që na braktisën' ose 'ata që s'na kuptojnë më', po ndërtojmë një mur me tulla fjalësh.

Dhe muri, sapo ngrihet, bëhet i vështirë për t'u shembur, sepse çdo brez i ri e trashëgon atë si të vërtetë të gatshme, pa e vënë kurrë në pyetje origjinën e tij.

Filozofia e gjuhës na mëson se fjalët nuk janë vetëm pasqyrë e mendimit, por edhe farë e tij. Nëse një fëmijë rritet duke dëgjuar se 'mërgimtarët janë të ndryshëm nga ne', ai fëmijë do ta shohë kushëririn e tij të mërgimit me sy të huaj, edhe nëse gjaku i tyre është i njëjti, edhe nëse gjyshërit e tyre kanë ngrënë të njëjtën bukë në të njëjtën tryezë. Kështu, ndarja që fillon si një ndjenjë e paqartë, bëhet me kalimin e brezave kufi social i ngurtësuar.

Por e njëjta fuqi e fjalës mund të veprojë në drejtim të kundërt. Nëse fillojmë t'i quajmë mërgimtarët 'gjymtyrët tona të largëta', 'duart që na ndihmuan të ngrihemi', 'zëri ynë në botë', atëherë fjala bëhet urë, jo mur.

Përgjegjësia jonë, si shoqëri, nuk është vetëm ta ndalojmë gjuhën e urrejtjes, por ta zëvendësojmë me gjuhë të mirënjohjes, jo si propagandë e detyruar, por si e vërtetë e thjeshtë historike që meriton të thuhet me zë të lartë.

Ka një dallim të imët, por vendimtar, mes kritikës dhe stigmatizimit, dhe ky dallim qëndron pikërisht te gjuha. Kritika e ndershme flet për veprime konkrete: 'ky investim s'u bë me kujdes', 'ky sjellje ishte arrogante'.

Stigmatizimi, përkundrazi, flet për qenie: 'mërgimtarët janë të tillë', 'ata janë kështu', duke e shndërruar një vëzhgim të veçantë në etiketë të përgjithshme, të ngjitur mbi një grup të tërë njerëzish që s'kanë asnjë tipar tjetër të përbashkët veç faktit se kanë jetuar jashtë vendit. Ky kalim, nga veprimi te qenia, nga individi te grupi, është pikërisht mekanizmi psikologjik mbi të cilin ndërtohet çdo paragjykim, kudo në botë, ndaj çdo grupi njerëzish. Ta njohësh këtë mekanizëm është hapi i parë për ta çmontuar.

Rrjetet sociale, toka ku mbillet fara

Nuk mund ta shmangim faktin që shumica e stigmatizimit modern nuk lind më nëpër kafene apo oda, por nëpër ekranet e telefonave. Rrjetet sociale kanë një veti të çuditshme: e shpërblejnë ekstremin, jo ekuilibrin.

Një koment i thjeshtë, i drejtë, i matur, humbet në heshtje; një koment plot inat, plot gjeneralizim, plot akuzë, merr mijëra pëlqime, sepse zgjon emocion, dhe emocioni është karburanti i vërtetë i algoritmeve.

Kështu, zëri i disa individëve të zemëruar, që flasin nga një përvojë personale e keqe, zmadhohet artificialisht dhe krijon iluzionin se 'kështu mendon i gjithë populli'.

Në realitet, shumica dërrmuese e njerëzve në Kosovë e vlerëson mërgatën, e pret me krahë hapur në verë kur kthehet, e falënderon në heshtje për paratë që kanë ndërtuar shtëpi e kanë financuar dasma, studime, spitale. Por heshtja e shumicës së matur nuk bën zhurmë, ndërsa britma e pakicës së zemëruar dëgjohet kudo.

Këtu mund të hyjë edhe dyshimi që ngre pyetja: a ka rryma të huaja, apo edhe të brendshme me interesa të errëta, që e ushqejnë me vetëdije këtë ndarje?

Historia e popujve na mëson se përçarja e brendshme ka qenë gjithmonë arma më e lirë dhe më efikase kundër çdo kombi që dikush dëshiron ta dobësojë, sepse nuk kërkon ushtri, kërkon vetëm dyshim të mbjellë me durim. Nëse kjo po ndodh sot, përgjegjësia jonë e parë nuk është të gjejmë fajtorin e jashtëm, por të forcojmë imunitetin e brendshëm, solidaritetin, njohurinë historike, kujtesën e drejtë, në mënyrë që asnjë farë e keqe të mos gjejë tokë pjellore te ne.

“Populli që di historinë e vet, është i vështirë për t'u gënjyer nga historia që i tregojnë të tjerët.”

Drejt shërimit, filozofia e bashkimit

Çdo diagnozë e ndershme kërkon edhe një recetë. Nëse smira, pabarazia, gjuha e ashpër dhe manipulimi i jashtëm janë burimet e stigmatizimit, atëherë ilaçi duhet të veprojë në po ato drejtime, por në kah të kundërt.

Së pari, kërkohet një ndryshim i vogël, por thelbësor, në sytë tanë: të mësojmë ta shohim suksesin e mërgimtarit jo si kërcënim ndaj identitetit tonë, por si zgjatim i tij. Kur dikush nga mërgata ndërton një shtëpi të bukur në fshatin e vet, ai s'po thotë 'unë jam më i mirë se ju'; po thotë 'unë s'e harrova kurrë vendin tim, edhe pse isha larg'.

Së dyti, edhe mërgata mban përgjegjësi në këtë proces shërimi: të kthehet jo vetëm me para, por me përulësi, duke dëgjuar vështirësitë e atyre që qëndruan, pa i nënvlerësuar kurrë, pa krahasime të pamatura, pa fjalë që lëndojnë pa dashje.

Dialogu i vërtetë kërkon që të dyja palët të heqin dorë nga poza e viktimës absolute dhe të pranojnë se secili ka vuajtur në mënyrën e vet.

Së treti, si shoqëri, kemi nevojë të rikthejmë kujtesën historike si mburojë kundër ndarjes: t'ua tregojmë fëmijëve tanë, në shkolla e në shtëpi, historinë e vërtetë të mërgatës,  jo si kapitull anësor, por si pjesë qendrore e historisë sonë kombëtare. Vetëm kështu kujtesa bëhet imunitet, dhe imuniteti bëhet bashkim.

Së katërti, ka nevojë për hapësira të reja takimi mes dy anëve të po atij kombi, jo vetëm gjatë verës, kur mërgimtarët kthehen për pushime dhe takimi bëhet festë e shpejtë familjare, por gjatë gjithë vitit, në forma të përbashkëta pune, kulture, arsimi.

Sa herë që dy njerëz punojnë krah për krah drejt një qëllimi të përbashkët, paragjykimi tërhiqet vetvetiu, sepse përballë tij qëndron tani një person konkret, me emër, me histori, jo më një kategori abstrakte. Bashkimi nuk ndërtohet me fjalime, ndërtohet me kohë të kaluar bashkë, me projekte të përbashkëta, me dhimbje e gëzime të ndara.

“Bashkimi nuk është mungesë dallimesh, është vendimi për t'i mbajtur dallimet brenda së njëjtës shtëpi.”

Përmbyllje;  kombi si lumë, jo si kufij

Në fund të kësaj rrugëtimi filozofik, kthehemi te metafora me të cilën filluam: kombi si trup i vetëm. Por ndoshta metafora më e saktë për shqiptarët sot është lumi, jo trupi. Një lumë që buron nga një burim i vetëm, por që rrjedh nëpër shumë shtretër, disa brenda kufijve, disa përtej tyre, disa deri në oqeane të largëta.

Uji i çdo shtrati mbetet i njëjti ujë, i lindur nga i njëjti mal. Nuk ka rëndësi sa larg rrjedh një degë e lumit, ajo mbetet pjesë e po atij sistemi jetësor, dhe kur bashkohet përsëri me trungun kryesor, e forcon atë, nuk e dobëson.

Stigmatizimi i mërgatës, kudo që të gjendet burimi i tij,  smirë njerëzore, pabarazi ekonomike, manipulim i jashtëm apo thjesht keqkuptim i trashëguar,  është në thelb një formë e harresës.

Dhe harresa, na mëson filozofia, është forma më e butë, por edhe më e rrezikshme e vetëshkatërrimit, sepse nuk vjen nga jashtë, vjen nga brenda, e ngadaltë, e padukshme, derisa një ditë zbulojmë se kemi harruar kush jemi vërtet.

Kosova nuk mund të jetë e plotë pa mërgatën, ashtu siç një trup nuk mund të jetë i shëndoshë duke urryer gjysmën e vet. Ata që ikën dhe ata që qëndruan, janë të dy gurë të së njëjtës themel, ujë i së njëjtit burim, dritë e së njëjtit diell.

Detyra jonë, si brez që jeton këtë kohë, nuk është të gjejmë se kush ka vuajtur më shumë, por të kujtojmë, me përulësi dhe mirënjohje, se vuajtja e njërit ka qenë gjithmonë në shërbim të lirisë së të dyve.

Le ta mbyllim atëherë atje ku e nisëm, por me sy pak më të hapur: kombi nuk matet me kufij shtetërorë, matet me kujtesë të përbashkët dhe me përgjegjësi të ndarë. Kosova, si tokë, si shtëpi, si emër, i takon në mënyrë të barabartë atij që e mbrojti duke qëndruar dhe atij që e mbrojti duke ndërtuar ura drejt saj nga larg.

Askush s'ka të drejtë ta konfiskojë identitetin kombëtar vetëm për vete, ashtu siç askush s'ka të drejtë ta mohojë atij tjetrit. E vetmja armë që na duhet kundër çdo krimbi, të huaj apo të brendshëm, që kërkon të na ndajë, është një gjë e vetme, e thjeshtë, por e fuqishme: mirënjohja e ndërsjellë, e thënë hapur, pa turp, pa kushte.

Në fund, çdo lumë kërkon detin; dhe çdo shqiptar, kudo që të jetë, kërkon shtëpinë.

 

2026