Metafora

FESTAT DHE AHENGJET NË GOJËN E VAJZAVE TË  VËRRINIT

Nga: Gëzim Ajgeraj

 

Ndryshimet  historiko shoqërore na obligojnë që ti qasemi një teme të tillë në lëmin e folklorit popullorë, e në veçanti në një lëmi jo fortë të dokumentuar në kronikat e letrave tona shqipe, për çfarë do të sjellim në këtë shënim. Ndryshimet që kanë ndodhur si dhe ato që po ndodhin , kanë ndikuar dhe po ndikojnë që në traditat kulturore të popullit tonë, të gërshetohen edhe rrymimet e kohëve dhe periudhave të caktuara nëpër traditat tona, të cilat janë ruajtur në zemrën e popullit, por që një pjesë e tyre me kohën edhe po zhduken fare. Prandaj duke qenë të bindur se një pjesë të kësaj kulture popullore e ka ruajtur edhe kënga e dalë nga goja e nënave tona duke u bartë nëpër gjeneratat e reja, kemi këtu parasysh vajzat, ne do të shkëpusim shumë këngë nga folklori i vajzave të Vërrinit (regjion afër Prizrenit), të cilat edhe sot e kësaj dite këndohen në: lindje, festa, ahengje, fejesa, dasma etj. Duke qenë të bindur se tema do të sjellë diçka nga kultura e jonë që do ti mundësojë edhe ardhmërisë një studim më të thellë në këtë drejtim, me përkushtim kemi bërë mbledhjen e tyre dhe paraqitjen në gjuhën origjinale e cila përdoret në këtë regjion nga goja e vajzave.

 

GRUPI I VAJZAVE

 

Zakonisht këngët ne festa, ahengje, dasma, gëzime familjare etj, këndohen në grupe vajzash, të lagjes, farefisit, fshatit etj,duke e përshtatur zërin dhe metodën e vallëzimit. Pra ato përbëjnë një korë muzikorë të larmishëm në stilin e zërave dhe kombinacionin e tyre duke e nxjerrë një tonë shumë të këndshëm për veshin e dëgjuesit, njëkohësisht duke e paraqitur një larmi kulturore që rrallë popuj mundë ta kenë në botë. Të habitë përshtatshmëria e zërave edhe në ato momente kur grupi përbëhet nga vajzat e fshatrave të ndryshëm, por që koordinimi i zërave bëhet shumë shpejtë pa kurrfarë pregaditje paraprake, e që kjo të bënë të kuptosh se kjo kulturë jeton në shpirtin e vajzave dhe buron nga ai. Veshjet e vajzave janë shumë të larmishme dhe ato paraqesin një kulturë në kombinacionin e veshjeve dhe ngjyrave që krijojnë një estetik të shkëlqyeshme të grupit të vajzave. Këngët zakonisht këndohen nga grupi i vajzave, që për vegël përcjellëse e përdorin defin (një instrument i ndërtuar nga një rreth druri, që për mbulojë e mbanë një lëkurë dhie e terur mirë dhe e tërhequr për skajet e rrethit. Ndërsa këngëve u prinë njëra nga vajzat e cila dinë këngë më tepër. Herë herë ato këndojnë në një rreth në pozitën e qëndrimit në vend, e nga një herë edhe vallëzojnë. Vallet udhëhiqen nga njëra prej vajzave që e njeh më bukur vallëzimin, e tjerat kapen pas sajë dorë për dorë apo në mesë. Defin e interpreton ajo që i prinë valles, njëkohësisht u prinë edhe këngëve, të cilat pastaj e shoqërojnë edhe vajzat tjera mbrapa.

                               

VESHJET

 

Kostumet e vajzave në Vërri kanë pësuar ndryshime të mëdha me kohën dhe modernitetin e sajë e në veçanti në këto vitet e fundit duke qenë faktor kryesorë kurbeti dhe migrimi i madh i Vërrinasve. Veshja më herët njihet veshja tradicionale shqiptare, gjatë kohës së sundimit osman bëhet një gërshetim në kulturën e veshjeve tona , duke pasur ndikim të fortë edhe feja në këtë drejtim, ndërsa meshkujt prej kohësh e kanë ruajtur veshjen kombëtare shqiptare. Por me rrjedhën e viteve dhe me ndryshimin e kohërave edhe veshjet u transformuan në forma të ndryshme, kuptohet këtu ndikojnë edhe zhvillimet ekonomike të shoqërisë në ndryshimin e veshjeve. E veçantë e veshjeve është se pjesërisht ruhen motive nga kultura jonë e lashtë (duke aluduar në dimija, kostume plakash, bofshe ose përparse, jelekë, këmisha të bardha, shami, çorapë prej leshi të dhenve etj). Pjesërisht këto veshje mundë ti gjen  edhe sot në Vërri. Pra veshja e sotme e vajzave Vërrinase është e larmishme  duke përfunduar deri në veshjet moderne evropiane.

 

 

LINDJA E FËMIJËS

 

Lindja e fëmijës për kullat tona gjithmonë ka qenë një gëzim i veçantë, sepse prej aty fillon trashëgimia e qiftit dhe jeta ka kuptim  siç thonë vërrinasit. Në veçanti lindja e djalit në këto treva gjithmonë ka qenë më e privilegjuar, sepse ai do të jetë shtyllë e shtëpisë dhe shpresë e një pleqërie të ardhme i cili do të kujdeset për prindërit e vetë, njëherëshdo të jetë trashëgimtarë i gjithë asaj pasurie të cilën e posedojnë prindërit. Këto këngë fillojnë qysh para lindjes, në fazën e shtatëzanisë, pastaj pas lindjes duke vazhduar në festa e ahengje tjera. Por ne këtu do të ndalemi pakë edhe në festën e cila organizohet pas lindjes, të  cilën e festojnë gratë e afërta të familjes, fisit, miqësis së ngushtë, vajzat e lagjes etj,e që mblidhen një ditë të caktuar për ta gëzuar lindjen e fëmijës, e kjo ditë në vërri quhet: dita e babinës, ose dita e përgimit.

Ni oxhak po qet tim, për Valbonën po bajmë përgim

Synin e zi, ore V....... synin e zi, na për ty po bajmë gosti

Na kofsh me jetë, ti ore V....... na kofsh me jetë, na për ty po bajm ziafet

Na ka lind V...... në vakt të iqinis, na jan gëzue drunat e shpis

Po shtohet Kosova për çdo dakik, se po i lindin trima çdo ditë

Me gëzim kishim knue mu pas kan liria, se fmit tanë po na i vret serbia

 

NINULLAT

 

Ato zakonishtë këndohen vetëm, pranë djepit dhe zakonishtë nga nëna, por shpeshë kur ato këndohen nga motra, xhyshja apo dikush tjetër vetëm bëhet përshtatja e tyre, mvarsishtë nga kush këndohen ato.

Nina nana birin nër hije të mollës, mu bafsh ore bir luftar i Kosovës                           

Nina nana birin në djep të ri, tëta rriti  nana luftar për liri

Pe përkundi Durimin nuk pe lodhi dorën, se po e rriti trim për Kosovën

Ore D....... fli me nanën ti, u rritsh ore bir jetofsh në liri

Ore D...... rritu ma shpet, po të rriten Kosovë trimat në djep

Në djep të hekrit, nina D....... në djep të hekrit ne të na baet plak i miletit

 

SYNETI

 

Edhe festa e synetit në vërri bëhet në shumë frma, mvarsishtë nga pasuria e individit dhe rëndësia që i kushton asajë. Ka raste kur ajo i afrohet një dasme të vërtet, janë ato arsyet kur një familje një kohë të gjatë nuk ka pasur gëzime në atë shtëpi, raste tjera kryhen në mënyra më të pa zëshme (pa ndonjë ceremoni të veqantë) etj, por kryesishtë ato festohen, pastaj kryen vizita nga të afërmit duke shkuar paralelishtë edhe urimet e dhurata për fëmijën.

Peshku i detit, ore Durim peshku i detit, gji po ti veshim petkat e synetit

Kur të vjen gjerati, mos u tut D...... kur të vjen gjerati, se e kije loken e të rri te shtrati

Për hajr syneti ore D....... për hajr syneti, të prift hajri edhe shëneti

Dorën e leht, na e past berberi dorën e leht, na baft D..... tepërpjet

 

FEJESA

 

Me rastin e fejesës së djalit, në vërri kjo ngjarje festohet duke organizuar ceremoni të veqantë në një ditë të caktuar ku mblidhen të gjithë të afërmit, rrethi i ngushtë etj, ndërsa vajzat që nga dita e fejesës e deri në ditën e ceremonisë mblidhen çdo mbrëmje dhe këndojnë në shtëpin e djalit që është fejuar.

Këngët për ditën e fejesës janë këto:

Kur të ka lidhë nana në djep për Valonin të ka ba nijet

Nana në beshik kur të ka lidh nana në beshik, për V....... të ka porosit

E lishoj kovën edhe Valbona i lishoj kovën duël V....... ja dha dorën                            

E lishoj lesën edhe kjo V........ e lishoj lesën, duël V........ ja dha besën,

ja dha besën me besa besë, jam e jotja deri të vdes.

S`deshti dukat ni nana nuses sdeshti dukat, deshti vajzën me ba rahat

Mik ish kann, baba i nuses mik ish kann, me të parën fjalë vajzën na ka dhanë

Mik me lira, nuk jemi ba mik me lira, jemi ba mik me fjal të mira

Kur të na vjen shkusi i ri, tëti bajm shum sojgi

Kur të na vjen shkusi fushës, eshëmllëki i E..... nuses

Kret të lypën nuse sun ta gjetën shpin, dole A....... ja lujte shamin

 

CAKTIMI I VADES PËR MARTESË OSE KËPUTJA PUNË (MARRJA E PENIT)

 

Ekzistojnë disa terme për këtë ditë në Vërri, kjo bënë të kuptohet edhe nga vetë titulli dhe nëntitujt e kësaj dite. Caktimi i kohës së dasmës nga një herë bëhet një vit përpara, gjashtë muaj apo edhe më shkurtë, kjo nuk ka aqë rëndësi shumë, mvarsishtë nga kushtet e miqëve se kurë mundë të gjenden në shtëpi(sepse pjesa dërmese e Vërrinasve ndodhen në kurbet), ndaj gjithmonë planifikohet kur të jenë kyrbetqarët në shtëpi. Kjo ceremoni organizohet te babai i vajzës i cili u pregaditë pritjen e mikut, i cili vjenë me pesë- gjashtë burra tjerë më të afërm të fisit, ku merren veshë për të gjitha qështjet miqësore. Ndërsa ajo qka neve më tepër na intereson është kënga e vajzave, të cilat mblidhen në shtëpin e djalit dy a tri mbrëmje përpara dhe ditën e caktuar dhe gjatë gjithë kohës që burrat gjenden te miku, ato këndojnë e luajnë, pra është kjo një ditë që paralajmëronë një gëzim të afërt në familje.

Këngët janë këto:

 

Ori V...... del lidhe qenin, se të erdhi koha me ta marr peni

I morëm i shitëm ja dy sheka grun, i tham babës nuses ajde presim punë                           

Thoni babës nuses pare mos na ha, thoni për A...... le tët vjen gjynah

Mos i lyp moj nuse shtat par petka se po na shesish arën te reka

Mos e lyp moj nuse pesëshen me zingjir, se po na shesish arën në zidin

Mos na lyp moj nuse, sandokan, mos i korit babë edhe nanë

Mos na shkrui letër, e ori V....... mos na shkrui letër, se na e dim ti bina ma tepër

Plas tuj vajtue,ori nana nuses plas tuj vajtue, vadja e qikës tu ka caktue

Ore baba i nuses ha, sa të hash pare, sun e koritish derën e madhe

Mjeri ti gji je korit, derën tonë sun e ke fikë

Mjeri ti gji je marrue, se për ni muji kemi met pague

Baba i djalit po vjen tej kesh, paret e mikit si ka marr veshë

 

SHTATË DITË PARA DASMËS

 (Krisja e pushkës ose me qirue)

 

Zakonisht kjo ditë bëhet shtat ditë para dasmës, e që në Vërri quhet me qirue, quhet  kështu sepse atë ditë vajzat e lagjes së dhëndrit mblidhen dhe në një shoshë drithi të mbushur me grurë, ku përzihen edhe para të metalta, të cilat pastaj nxirren një nga një dhe ky grurë ruhet për ditën e dasmës, që  kur të kthehen krushqit  me nusen  hidhet mbi ta, e që aludohet që nusja po vjen me bereqet. Termi i dytë, krisja e pushkës: paralajmëron se dasma filloi, dhe prej asaj dite, dyert e shtëpisë së djalit janë të hapura për urime, ndërsa më të afërmet,motrat dhe të gjitha ato që shprehin dëshirën për me ardh më përpara nisin e vijnë, deri në ditën e fundit të dasmës, ku pastaj për çdo ditë dhe natë deri rreth mëngjesit këndojnë dhe luajnë vajzat e lagjes dhe mikeshat. Sipas një tradite të vjetër po atë ditë rreth pasdites, vajzat shkojnë për fier në ara, livadhe apo pyje ku gjendet kjo bimë, e cila dikur ka shërbye për ta shtruar në oborre, lama të shirjes së grurit, apo diku tjetër, varësisht ku është planifikuar vendosja e dasmorëve në ditë vere, sepse në kohë të mirë gjatë ditës deri në mbrëmjen e vonë miqtë rrinin ulur mbi fier të mbuluar me qilima. Edhe sot e kësaj dite nga vajzat kjo traditë ruhet.

Disa nga këngët që këndohen këtë ditë janë këto:

Kur na krisi pushka e parë, babës djalit i koft për hajr

Te A...... u nis dasma, babës nuses ju ba plasja

Te A...... u nis loja, nanës nuses ju farkue goja

Shkrui me ni letër, ori V...... shkrui me ni letër, edhe ni jav ma shum stë kan metën

Mos bjer me pulat, ori V..... mos bjer me pulat, rri e qitjo qarapve lulat

Ajde mori shoqe për fiër të shkojmë, se edhe A...... po e martojmë

Nana e nuses kur ti nijën lodrat, tët i dalin ment,tët i përlan kodrat

Kur të na bajn lodrat me ardh, ori nana nuses mytu në bunar

Kur të na rrehin lodrat në kodër, au bane gati ori lira e vogël

Topi panamës, ori V..... topi panamës, mjera nana e jote për natën e kanës

Nana e nuses kur e njeu pushkën, i dolën mend e përlau fushën

Na për fiër gji po shkojmë, dasmën e A....... të ja heshojmë

Po ta fikim shpin, ori nana nuses po ta fikim shpin, po ta marrim rrushin po ta lamë hardhinë

Po ta fikim derën, ori nana e nuses po ta fikim derën, po ta marrim lulën, po ta lam ferrën

 

DITA E PETKAVE

 

Dy ditë para se të vjen nusja, dërgohen rrobat e nuses të blera nga familja e djalit për nusen dhe dhuratat për familjen e nuses. Katër ose pesë nga burrat e fisit shkojnë te familja e nuses, duke i marrë të gjitha ato rroba që janë blerë për nusen dhe dhuratat, e i qojnë te miku, e pas një dreke që ua jep miku, atac merren veshë për kohën e ardhjes së krushqve ditën e dasmës dhe për çështje tjera. Gjatë kësaj kohe vajzat që presin derisa të kthehen petkaxhinjtë, ato këndojnë, vallëzojnë dhe luajnë.

Një pjesë nga këto këngë janë:

Kur ti nisim petkaxhit malit, eshëmllëki i A....... djalit

Kur ti nisim petkagjit fushës, eshëmllëki i V....... nuses

Edhe mori nuse, fshiu mas dere, thui vjerrit a un erdhe

Ori nuse del te dera, del kqyri teshat, gji po ti bjer vjerra

Ori nana e nuses, ae bane nërpetën, se i zoti shpis nuk po vjen vetën

Ori nana e nuses, ae bane bakllavën, se i zoti shpis po ta bjer llavën

Del te dera shpis, ore baba i nuses del te dera shpis, del e pritja petkagjit e bis

Del te dera votrës, ore vllai nuses del te dera votrës, del e pritja petkagjit e motrës

Edhe mori nuse, lula e ferrës, a të pylqyën teshat e vjerrës

Baba i djalit, kur të hi në kurt, mos ja qit moj nuse, maramën e shkurt

Ori nana e nuses ori dilingje, gjeth ato pare për telegjie

 

KANAGJEGJJA

 (Dita e kanës)

 

Është dita e fundit e vajzëris së vajzës te babai. Kjo ditë në Vërri nisë një ditë para se vajza të shkonë nuse, ku i mblidhen shoqet e vajzërisë, të afërmit e familjes dhe farefisi.Atë ditë pra edhe shoqet e vajzërisë, duke vazhduar edhe natën deri vonë e edhe nesër, e këndojnë  shoqen e tyre, duke evokuar kujtimet e vajzërisë në këngë, duke e shprehë mërzinë që e kanë për largimin e shoqes nga rrethi i tyre, e deri te nxitja e shoqes, që ajo të ja merrë vajit.

Disa nga motivet e këtyre këngëve janë:

Kaj ori V....... hijen edhe hain, ku ke nejtë verës me vllain

E ori V..... gji të kum than dje, jelekin e burrit, vërvite qatje

Ulu oj V...... përmi  arkë, mlidhi shoqet me hangër darkë

Ulu oj V...... përmi qekmegje, mlidhi shoqet për kanagjegje

E ori V..... kalle llamën, edhe sonte rri me nanën

Ori nana e nuses kalle aletrikën, edhe sonte rri me qikën

Kur të ta ze gjumi vllain në qardak, nuk je oj V...... me que në shtrat

E ori V...... kai e plas, se vajzënia stë njek përmas

 

                                Vazhdon ne numrin 2, të revistës Vërrini