Metafora

 

Gëzim Ajgeraj

MBI HESHTJEN QË FLET

Nëse do të kërkonim në poezinë e sotme nocionin hermetik, në poezi rrallë ose fare pak do ta gjenim, jo për faktin se nuk lëvrohet si stil, po se kërkon gjenialitetin filozofik të mendimit për ta lëvruar si stil

Kur poezia bëhet alkimi e mendimit, dhe fjala - enë e mbyllur e së vërtetës

Hyrje: fjala si portë e mbyllur

Ka një lloj drite që nuk ndriçon, por mbulon. Kështu është edhe hermetizmi në poezi, jo errësirë që fsheh mungesën e kuptimit, po dritë aq e dendur sa syri i zakonshëm nuk mund ta durojë menjëherë.

Kur lexojmë sot vargjet që mbushin faqet e revistave letrare, na duket shpesh sikur po ecim nëpër dhoma të ndriçuara tepër mirë, ku çdo send e ka emrin e vet të ngjitur përsipër, ku asgjë nuk kërkon prej nesh të ndalemi, të pyesim, të zbresim.

Poezia hermetike, përkundrazi, është si një shtëpi e vjetër me shumë dhoma të mbyllura: disa çelësa janë humbur qëllimisht, sepse poeti e di që pas atyre dyerve nuk qëndron zbrazëtia, po diçka shumë e ngjeshur për t'u thënë me një fjalë të vetme.

Titulli që na vë përpara këtë reflektim nuk është thjesht një vërejtje letrare; është një diagnozë e kohës. Të thuash se hermetizmi rrallë gjendet sot jo sepse nuk lëvrohet si stil, po sepse kërkon gjenialitet filozofik për t'u lëvruar, do të thotë të pranosh diçka të vështirë: se errësira e vërtetë poetike nuk është teknikë, është qenie.

Mund të mësohet sintaksa e ndërprerë, elipsa, metafora e çuditshme, teknikat e stilit hermetik janë të kopjueshme. Ajo që nuk kopjohet është shtresa filozofike që i jep atyre teknikave arsye të qenit, thellësia e mendimit që i shtrëngon fjalët derisa ato bëhen kristal e jo mjegull.

Kjo ese kërkon të hyjë pikërisht në atë hendek, midis stilit dhe qenies, midis errësirës së imituar dhe errësirës së jetuar, duke ndërthurur filozofinë, psikologjinë dhe metaforën, siç e kërkon vetë natyra e temës.

Vlen të theksohet që nga fillimi se kjo ese nuk kërkon t'i japë hermetizmit një përkufizim të mbyllur, sepse vetë natyra e tij kundërshton çdo përkufizim të plotë, po t'i jepnim një formulë të thjeshtë, do të kishim vrarë pikërisht atë që e bën hermetik.

Përkundrazi, do të përpiqemi ta rrethojmë nga disa këndvështrime; filozofik, psikologjik, historik, në mënyrë që, në fund, lexuesi vetë të ndërtojë brenda vetes një ndjenjë të gjallë të asaj çka mbetet, në thelb, e pathënshme.

Origjina e fjalës: Hermesi dhe shpirti i të fshehtës

Vetë emri „hermetik” na vjen nga Hermesi, zoti i kufijve, i udhëtimeve dhe i mesazheve, ai që lëviz midis botëve pa i përkitur plotësisht asnjërës. Në traditën aleksandrine, Hermes Trismegistus u bë simbol i një dijeje që nuk jepej lirisht, po fshihej pas simboleve, në mënyrë që vetëm ai që kishte përgatitur shpirtin të mund ta zbulonte kuptimin. Kjo die,  se e vërteta e thellë nuk mund t'i lirohet çdokujt pa përgatitje,  nuk është arrogancë, siç mendohet shpesh sot, po një njohje e ndershme e faktit që disa të vërteta shkatërrohen po t'i thuash tepër shpejt, tepër drejtpërdrejt.

Alkimia, vajza e ligjshme e hermetizmit, na jep metaforën më të fuqishme për këtë proces: ena e mbyllur (vas hermeticum) brenda së cilës substanca duhet të përmbahet, të nxehet, të shndërrohet larg syve, para se të dalë si ar.

Poeti hermetik i sotëm, po qe se ekziston vërtet - punon në të njëjtën mënyrë: nuk e derdh përvojën e tij drejtpërdrejt mbi letër, po e mban të mbyllur brenda vargut derisa ajo të pësojë shndërrim, derisa dhimbja personale të bëhet formulë universale, e koduar, por jo e zbrazët.

„Natyra e do të fshihet."  - Heraklit

 

Kjo fjali e lashtë e Heraklitit mund të lexohet si epigraf i gjithë traditës hermetike. Nuk thotë se natyra apo e vërteta, mungon; thotë se ajo ka prirje drejt fshehjes, se çdo zbulim i vërtetë kërkon një akt të kundërt, një çmontim të asaj që fshihet. Poezia hermetike e trashëgon këtë lëvizje të dyfishtë: fsheh për të treguar, errëson për të thelluar shikimin.

Pse kërkon gjenialitet filozofik, jo vetëm mjeshtëri stilistike

Këtu qëndron thelbi i çështjes që trajton titulli. Çdo student i shkollës së letërsisë mund të mësojë se si ndërtohet një metaforë e errët, si ndërpritet sintaksa, si hiqen lidhëzat, si lihet vargu i çalë e i papërfunduar për të dhënë përshtypjen e thellësisë.

Këto janë mjete teknike, të transmetueshme, të imitueshme. Por vetë fakti që dikush mund t'i imitojë nuk do të thotë se ka arritur hermetizmin, mund të ketë arritur vetëm errësirën, e cila nuk është e njëjta gjë.

Dallimi midis të errëtit të vërtetë dhe të errëtit të rremë është pikërisht filozofik. Poeti që zotëron një mendim filozofik të thellë e di se ç'është ajo që po fsheh, ka një qartësi të brendshme aq të fuqishme sa mund t'ia lejojë vetes ta errësojë sipërfaqen, sepse e di se substanca poshtë saj është e fortë. Poeti që imiton stilin pa atë thellësi, përkundrazi, e errëson sepse nuk ka gjë tjetër ta mbulojë me të: errësira i shërben si perde para një dhome bosh.

Filozofia, në këtë kuptim, nuk i shërben poezisë si zbukurim intelektual, po si skelet i padukshëm.

Kur Wittgenstein-i shkroi se ajo për të cilën nuk mund të flasim duhet ta kalojmë në heshtje, nuk po jepte një recetë stilistike, po po përcaktonte kufijtë e vetë mundësisë së të thënit.

Poeti hermetik i vërtetë e njeh atë kufi jo nga teoria, po nga përvoja e drejtpërdrejtë e pafuqisë së gjuhës përballë asaj që përjeton; dhe pikërisht nga ky konflikt, midis pafundësisë së përvojës dhe fundësisë së fjalës, lind nevoja e vet formës hermetike, si kompromis i ndershëm midis heshtjes së plotë dhe fjalës së kotë.

„Kufijtë e gjuhës sime janë kufijtë e botës sime."  - Ludwig Wittgenstein

 

Pikërisht sepse kufijtë e gjuhës janë edhe kufij të botës, poeti hermetik nuk e sheh formën e errët si dekor, po si hartë e ndershme e vetë kufirit njerëzor përballë të pashprehshmes.

Psikologjia e krijuesit; arketipi dhe e pandërgjegjshmja

Nëse filozofia i jep hermetizmit skeletin, psikologjia i jep mishin. Karl Gustav Jungu shkroi gjatë për simbolin si gjuhë e vetme e aftë të përcjellë atë që e pandërgjegjshmja di, por vetëdija racionale nuk mund ta shprehë drejtpërdrejt. Simboli, sipas tij, nuk është kod që zgjidhet me çelës, është urë e gjallë midis dy botëve psikike, dhe pikërisht kjo natyrë e dyfishtë e bën aq të afërt me poezinë hermetike.

Poeti që shkruan hermetikisht, po të jetë i sinqertë me veten, nuk zgjedh errësirën si strategji marketingu letrar, po sepse arketipet dhe përvojat që përpiqet të shprehë vijnë nga një shtresë e psikikës që vetë racionaliteti i zakonshëm nuk mund ta rrafshojë në fjali të thjeshta.

Ankthi ekzistencial, humbja e identitetit, ndjenja e të qenit njëkohësisht i pranishëm dhe i huaj në botë, këto nuk janë tema që lejohen nga sintaksa e drejtpërdrejtë; ato kërkojnë formë të thyer, sepse vetë përvoja që përfaqësojnë është e thyer.

Këtu shfaqet edhe rreziku më i madh psikologjik i imitimit: kush shkruan errët pa e jetuar atë ndarje të brendshme, nuk po performon një gjendje shpirtërore, po po e stilizon atë nga jashtë, si kostum.

Lexuesi i vëmendshëm, dhe këtu qëndron edhe një lloj drejtësie e brendshme e artit, e ndjen dallimin pothuajse instinktivisht, ashtu siç ndjejmë dallimin midis lotit të vërtetë dhe atij të aktrimit.

„Ai që shikon jashtë, ëndërron; ai që shikon brenda, zgjohet."  - Carl Gustav Jung

 

Poezia hermetike e vërtetë kërkon pikërisht atë zgjim të brendshëm; nuk mund të shkruhet nga dikush që vetëm ëndërron formën, pa e njohur territorin psikik nga i cili ajo formë duhet të lindë me domosdoshmëri, jo me dëshirë.

Metafora si enë alkimike e mendimit

Nëse do të kërkonim një figurë të vetme që përmbledh procesin hermetik, do të ishte pikërisht metafora e enës, jo enë që ruan një lëng të gatshëm, po enë brenda së cilës substanca vazhdon të gatuhet.

Metafora e mirë hermetike nuk zëvendëson thjesht një fjalë me tjetrën për efekt bukurie; ajo mban brenda vetes tension, si një farë e mbyllur që ende s'ka çelur, por që përmban tashmë të gjithë formën e pemës që do të bëhet.

Kështu duhet kuptuar edhe vargu i errët: jo si enigmë për t'u zgjidhur njëherë e mirë, si fjalëkryq, po si organizëm i gjallë që vazhdon të japë kuptime të reja në çdo lexim, sipas gjendjes shpirtërore të lexuesit. Nëse një metaforë shterret pas leximit të parë, ajo ka qenë vetëm mjegull; nëse vazhdon të thellohet me çdo rikthim, atëherë ka qenë vërtet hermetike, në kuptimin e saj më fisnik, jo e mbyllur për t'u fshehur, po e mbyllur për të mbrojtur farën e brendshme derisa lexuesi vetë të jetë gati ta lëshojë të lulëzojë brenda tij.

Gaston Bachelard, në studimet e tij mbi imagjinatën poetike, e sheh imazhin poetik si diçka që nuk shpjegohet, po që ripërjetohet, një lloj shkëndije që ndez një zjarr të ngjashëm në shpirtin e lexuesit me atë që kishte ndezur poeti.

Kjo është arsyeja pse metafora e mirë hermetike nuk kërkon interpretim akademik për t'u „shpjeguar”, po kërkon dorëzim, një gatishmëri të lexuesit për t'u zhytur pa e ditur paraprakisht se çfarë do të gjejë.

Pse poezia e sotme e shmang hermetizmin

Këtu vjen pyetja e pashmangshme: përse pikërisht sot, kur mjetet teknike janë kaq të përhapura, kur çdokush mund të mësojë nga interneti se si të thyejë sintaksën ose të ndërtojë metafora surrealiste, hermetizmi i vërtetë gjendet kaq rrallë?

Përgjigja e parë ka të bëjë me shpejtësinë e epokës. Jetojmë në një kohë që i frikësohet vonesës së kuptimit, çdo tekst; poema përfshirë pritet të japë efektin e tij menjëherë, brenda pak sekondave lexues-vëmendje, siç kërkon logjika e rrjeteve sociale. Poezia hermetike, përkundrazi, është nga natyra e saj poezi e vonesës: kuptimi vjen me kohën, jo në çast.

Përgjigja e dytë, më e thellë, ka të bëjë me vetë krizën e mendimit filozofik bashkëkohor. Nëse hermetizmi kërkon një filozofi të brendshme të thellë për t'u mbështetur, atëherë mungesa e tij nuk është vetëm mungesë stili, po simptomë e një kulture që ka humbur pjesërisht aftësinë  apo dëshirën për të menduar thellë, në heshtje, larg nga performanca e menjëhershme e mendimit shpjegues.

Shumë vjen si informacion i gatshëm, jo si e vërtetë e fituar me mund; dhe kur mendimi vetë nuk kalon më nëpër atë proces alkimik të përpunimit të ngadaltë, edhe poezia që lind prej tij mbetet e sheshtë, edhe kur përpiqet të duket e errët.

„Ne jetojmë në epokën e komunikimit, por jo të kuptimit."  - George Steiner

 

Steiner-i, kur reflektonte mbi rrezikun e gjuhës së shpejtë e të tejmbushur me informacion, na paralajmëronte pikërisht për këtë hendek: sa më shumë flasim, aq më pak themi diçka që meriton heshtje pas saj. Poezia hermetike, në thelb, është akti i rebelimit ndaj kësaj logjike të tepricës, një kthim tek fjala e rrallë, e peshuar, pothuajse fetare në kursimin e saj.

Errësira e rreme kundrejt errësirës së vërtetë

Duhet thënë me ndershmëri se jo çdo gjë e paqartë është hermetike, ashtu siç jo çdo gjë e thjeshtë është e cekët. Ekziston një errësirë dembele, që lind nga mungesa e punës, poeti nuk gjen fjalën e saktë, kështu përdor dhjetë fjalë të errëta që të mbulojnë atë mungesë.

Dhe ekziston errësira e sinqertë, ajo që lind kur poeti ka parë shumë qartë diçka, aq qartë sa gjuha e zakonshme thjeshtëzuese e prish atë vizion po ta shprehë drejtpërdrejt, dhe kështu detyrohet të gjejë formë të re, të koduar, për ta ruajtur besnikërinë ndaj përjetimit.

Ky dallim kërkon nga lexuesi dhe kritiku një veshë të stërvitur, thuajse psikanalitik; a po fsheh poeti diçka sepse ka frikë prej saj, apo sepse e respekton aq shumë sa nuk pranon ta banalizojë?

Errësira nga frika tkurret, kërkon justifikim, ikën nga çdo pyetje e drejtpërdrejtë. Errësira nga respekti, përkundrazi, qëndron e qetë, gati të pranojë çdo pyetje, sepse e di se substanca e saj nuk humbet edhe po të shpohet pak nga interpretimi.

Gjenialiteti filozofik për të cilin flet titulli ynë qëndron pikërisht këtu — në aftësinë për të dalluar, brenda vetes së poetit, midis këtyre dy llojeve të heshtjes, dhe për t'i mbetur besnik vetëm asaj që buron nga respekti e jo nga frika.

Trashëgimia dhe zëri shqiptar; heshtja si formë rezistence

Në traditën tonë letrare, heshtja e koduar nuk ka qenë kurrë vetëm çështje estetike; shpesh ka qenë edhe çështje mbijetese.

Poetët që kanë shkruar nën diktatura apo nën censurë kanë mësuar një lloj hermetizmi të detyruar, ku metafora bëhej mburojë e vetë mendimit, e nevojshme jo vetëm si art, po si mjet për të thënë të vërtetën pa u dënuar për të.

Ky lloj hermetizmi historik, i lindur nga domosdoshmëria, ndryshon nga hermetizmi filozofik i lirë për të cilin flasim këtu, por i ndan me të një gjë thelbësore: bindjen se disa të vërteta duhen thënë tërthorazi, sepse thëna drejtpërdrejt ose humbasin peshën, ose bëhen të pathëna fare.

Sot, kur censura politike nuk e detyron më poetin drejt errësirës, mungesa e saj bëhet edhe më domethënëse: nëse dikur heshtja ishte imponuar nga jashtë, sot mungesa e saj tregon një lloj humbjeje të brendshme, humbjen e nevojës për t'u mbrojtur nga banaliteti, mungesën e ndjenjës se disa gjëra janë tepër të shenjta për t'u thënë me zë të lartë.

Riparimi i mundshëm; kthimi tek mendimi para fjalës

Nëse pyesim se si mund të rimëkëmbet hermetizmi i vërtetë sot, përgjigja s'mund të jetë teknike, nuk mjafton t'u thuash poetëve „shkruani më errët”. Përgjigja duhet të fillojë më herët, në edukimin e vetë mendimit filozofik dhe në kthimin te disiplina e heshtjes së brendshme para se të vijë fjala e parë e poemës.

Novalis-i, romantiku gjerman, shkroi se poeti e kupton natyrën më mirë se filozofi shkencor, sepse ai e do atë pa e zbërthyer; ndoshta detyra e poetit hermetik të sotëm është pikërisht kjo, të mësojë sërish të duajë mendimin thellë, para se ta shndërrojë në varg.

„Poezia është e vërteta absolute reale. Kjo është thelbi i filozofisë sime."  - Novalis

 

Kjo lidhje e ngushtë midis poezisë dhe filozofisë, siç e shihte Novalis-i, nuk është shpikje moderniste, po themel i vetë traditës romantike gjermane, ku poeti dhe filozofi shpesh ishin i njëjti njeri.

Rimëkëmbja e hermetizmit kërkon pikërisht rimëkëmbjen e këtij bashkimi, jo poet që dekoron mendimin me figura, po poet që mendon vetë nëpërmjet figurave, siç mendonte lashtësia nëpërmjet miteve.

Për fund; kurajoja e heshtjes

Të shkruash hermetikisht sot, në kohën e shpjegimit të gjithçkaje, të titrave që na thonë përpara kohe se çfarë të mendojmë, është një akt kurajoje aq sa edhe zotësie.

Kërkon që poeti të pranojë të mos kuptohet menjëherë, të mos i jepet lexuesit gjithçka në pjatë, të besojë se e vërteta e ngjeshur brenda vargut do të gjejë, herët a vonë, shpirtin e duhur për ta çelur.

Por kjo kurajo, siç e treguam gjatë gjithë kësaj eseje, nuk mund të mbahet vetëm nga vullneti stilistik; ajo lind nga një themel i trefishtë;  filozofik, psikologjik dhe metaforik, që së bashku formojnë atë çka mund ta quajmë „gjenialitet i heshtjes”.

Pa filozofi, errësira mbetet zbrazëti e stilizuar; pa psikologji, mbetet performancë pa rrënjë; pa metaforë të gjallë, mbetet enigmë e vdekur.

Vetëm kur të tria bashkohen, poezia hermetike bëhet ajo çka duhet të jetë në thelb: jo mister që na largon nga kuptimi, po dritë e dendur që na afron ngadalë, hap pas hapi, drejt asaj që nuk mund të thuhet ndryshe pa e shkatërruar.

Ndoshta pikërisht kjo është arsyeja pse sot e gjejmë kaq rrallë: sepse kërkon nga poeti jo vetëm dhunti për fjalën, po edhe guxim për të menduar deri në fund, në atë pikë ku mendimi vetë fillon të heshtë, dhe nga ajo heshtje, vetëm nga ajo lind vargu që meriton të quhet vërtet hermetik.

„Ajo çka mund të mendohet, duhet të mendohet qartë. Ajo çka mund të thuhet, duhet të thuhet qartë. Për pjesën tjetër, na mbetet heshtja, por një heshtje e ngjeshur, jo bosh."  - sipas frymës së Wittgenstein-it dhe traditës hermetike

 

 

Shtojcë reflektuese; metafora e pemës dhe e rrënjës

 

Le të përfundojmë me një figurë të fundit, që mund të shërbejë si përmbledhje e gjithë kësaj rruge që kemi ecur.

Poezia e sotme, ajo që quhet shpesh „e qartë” apo „e drejtpërdrejtë”, i ngjan një peme që na tregon vetëm gjethet, të bukura, ngjyra të gjalla, lehtësisht të prekshme, por të shkëputura nga çdo lidhje me atë që i ushqen.

Poezia hermetike, përkundrazi, na detyron të mendojmë edhe për rrënjën, edhe pse ajo mbetet e padukshme nën dhé; na kujton se çdo gjethe që shohim ka pas vetes një sistem të tërë ngjeshjeje, thithjeje, errësire të domosdoshme, pa të cilën vetë gjethja s'do të kishte ekzistuar.

Kjo metaforë e pemës nuk është zbukurim i rastësishëm; ajo vetë përmban filozofinë e gjithë esesë sonë. Ashtu si rrënja punon në errësirë të plotë, e padukshme, por absolutisht e domosdoshme për jetën e gjethes, ashtu edhe mendimi filozofik i vërtetë punon shpesh larg syrit, në heshtje, para se të dalë në sipërfaqe si varg.

Kush sheh vetëm gjethen dhe përpiqet ta imitojë formën e saj pa e kuptuar procesin nëntokësor që e ka prodhuar, do të prodhojë vetëm një gjethe artificiale, e bukur ndoshta, por pa jetë, pa lëng që rrjedh brenda saj.

E njëjta logjikë vlen edhe për lexuesin. Të lexosh poezi hermetike kërkon të pranosh se jo çdo gjë do të të zbulohet menjëherë, se pjesa më e madhe e kuptimit mbetet, me dashje, nën sipërfaqen e dukshme të tekstit, ashtu si rrënja mbetet nën dhé.

Lexuesi i durueshëm, ai që pranon të kthehet te i njëjti varg herë pas here, pa kërkuar shpjegim të menjëhershëm, është vetë ai që lejon rrënjën të vazhdojë të punojë brenda tij, derisa një ditë, papritur, kupton diçka që s'e kishte kuptuar më parë, jo sepse teksti ka ndryshuar, po sepse shpirti i tij më në fund ishte gati për të.

Psikologjia e lexuesit; pse na duhet ende hermetizmi

Deri tani kemi folur kryesisht për poetin, për procesin e tij të brendshëm, për filozofinë që e mundëson errësirën e tij të ndershme.

Por hermetizmi nuk është akt i njëanshëm; ai kërkon domosdoshmërisht një bashkëpunëtor, një lexues të gatshëm të hyjë në atë proces alkimik nga ana tjetër. Psikologjia e marrëdhënies lexues–poezi hermetike ngjan shumë me psikologjinë e ëndrrës: ashtu si ëndrra nuk na jep mesazhin e saj drejtpërdrejt, po na e vesh me imazhe simbolike që kërkojnë interpretim të kujdesshëm e personal, edhe poema hermetike na kërkon të bëhemi interpretues të vetes sonë, jo vetëm të tekstit.

Kjo është arsyeja psikologjike më e thellë pse na duhet ende, sot më shumë se kurrë, hermetizmi i vërtetë në poezi.

Në një botë ku gjithçka na shpjegohet paraprakisht, algoritmet na thonë çfarë të duam, titrat na thonë çfarë të mendojmë, ekranet na kursejnë çdo përpjekje interpretimi, poezia hermetike mbetet një nga hapësirat e fundit ku mendja njerëzore ftohet ende të punojë vetë, të projektojë, të zbulojë, të bëhet, për disa minuta, alkimiste e kuptimit të vet.

Kjo punë e brendshme, edhe kur është e vështirë, edhe kur na lë me pyetje pa përgjigje të plotë, është pikërisht ajo që na mban të gjallë psikologjikisht si qenie që mendojnë, e nuk pranojnë vetëm të konsumojnë mendime të gatshme.

„Njeriu është kafsha e vetme që duhet ta krijojë vetë kuptimin, sepse asnjë nuk ia jep gati."  - sipas frymës së ekzistencializmit të Sartre-it dhe Frankl-it

 

Dhe kështu mbyllim rrethin nga ku nisëm: hermetizmi i vërtetë në poezi nuk është stil për t'u zgjedhur nga një menu teknikash, po takim, i rrallë, i vështirë, por i mundshëm, midis një mendimi filozofik të thelluar deri në heshtje dhe një lexuesi të gatshëm ta ndajë atë heshtje, derisa prej saj, ngadalë, të lindë kuptimi që asnjë fjalë e drejtpërdrejtë nuk do të kishte mundur ta mbante.

2026