Metafora

 

Gëzim Ajgeraj

MEDITIM MBI KOHËN, HUMBJEN DHE KUJDESIN NDAJ VETES

Si ta krehësh kohën, kur ajo të qeth ty?

Për pasqyrën që nuk gënjen, flokun që zbardh dhe artin e të jetuarit mes gishtave të një krehëri të padukshëm

"Koha nuk pushon kurrë të rrjedhë, ashtu si lumi nuk kthehet pas mbi vetveten." – parafrazim i mendimit heraklitian mbi rrjedhën universale

 

Paradoksi i krehërit

 

Ka një imazh që na ndjek që në fëmijëri, aq të thjeshtë sa harrohet, aq të thellë sa kurrë nuk zgjidhet plotësisht: dora që kalon krehërin nëpër flokë, në një përpjekje të vogël për t'i vënë rregull diçkaje që vetë nuk e kontrollon plotësisht. Flokët rriten pa na pyetur, ashtu si ditët. Ne i krehim çdo mëngjes, jo sepse i ndalim së rrituri, por sepse duam t'u japim një formë, një kuptim të përkohshëm, përpara se rritja e tyre e vazhdueshme të na e prishë sërish atë rregull.

Koha bën të njëjtën gjë me ne, vetëm se e bën në drejtim të kundërt. Ne mendojmë se e krehim kohën, e planifikojmë, e ndajmë në orë, në ditë, në projekte, në kalendarë të mbushur me qëllime, ndërsa në të vërtetë është ajo që na kreh ne.

Çdo ditë që kalon, një gisht i saj i padukshëm na kalon nëpër flokë, dhe ngadalë, pa u vënë re, i bën ata të bardhë. Titulli i kësaj eseje mban në vetvete një pyetje ekzistenciale; si mund të jesh subjekt i një veprimi, kur në të njëjtën kohë je edhe objekti i tij? Si ta krehësh kohën, kur je ti ai që qethet prej saj?

Kjo është një nga ato pyetje që nuk kanë përgjigje të plotë, por vetëm përgjigje të pjesshme, të cilat njeriu i mban gjatë gjithë jetës si gurë në xhepin e mëndafshtë të mendimit, duke i kthyer herë pas here mes gishtërinjve, për t'u kujtuar se pesha e tyre ende ekziston.

 

Koha si qethës i heshtur

 

Filozofia e lashtë e sheh kohën si një forcë që nuk pyet, nuk pret, nuk kthehet. Herakliti nga Efesi, ai që tha se nuk mund të futesh dy herë në të njëjtin lumë, na kujton se çdo çast është një ujë i ri që rrjedh mbi ne, ndërsa vetë ne, edhe pse mendojmë se jemi po ai person, jemi tashmë të tjetërsuar nga çasti i mëparshëm. Nëse lumi nuk pushon së rrjedhuri, atëherë as krehëri i kohës nuk pushon së kaluari nëpër ne.

Por krehëri, ndryshe nga uji, lë gjurmë të prekshme. Çdo fije floku që zbardhet është një dëshmi fizike e kalimit të kohës nëpër trup. Këtu qëndron dallimi mes kohës së jashtme, asaj që matet me sahat, dhe kohës së brendshme, asaj që ndihet në lëkurë, në kockat që lodhen, në sytë që lodhen nga drita.

Filozofi francez Henri Bergson e quajti këtë "kohë e jetuar" (durée), duke e dalluar nga koha e ftohtë, gjeometrike, që numërohet në minuta. Koha e jetuar nuk matet, ajo ndihet, dhe ndjesia e saj mund të jetë krejt e ndryshme nga numri i ditëve që kanë kaluar në kalendar.

Ky është edhe arsyeja pse dikush në të tridhjetat mund të ndihet më i lodhur, më i "krehur" nga jeta, se sa dikush në të shtatëdhjetat që ende ruan një shkathtësi të brendshme. Krehëri i kohës nuk vepron në mënyrë të barabartë mbi të gjithë; ai godet me forcë të ndryshme, sipas peshës që secili mbart mbi supe, peshës së dhimbjeve, të humbjeve, të pritjeve të paplotësuara.

 

Metafora e pasqyrës

 

Nuk mund të flitet për krehjen pa u ndalur te pasqyra, sepse është pikërisht aty ku njeriu e sheh për herë të parë veprën e kohës mbi vete. Pasqyra nuk gënjen, thonë, por në të vërtetë ajo as nuk thotë të vërtetën e plotë, ajo tregon vetëm sipërfaqen, formën e jashtme të një procesi që ndodh më thellë, në shtresat e padukshme të kujtesës dhe të përvojës.

Kur dikush shikohet në pasqyrë dhe krehet, ai nuk po sheh thjesht flokët e tij; po sheh një hartë. Çdo fije e bardhë është një shënues gjeografik i një ngjarjeje, një natë pa gjumë, një lajm i keq, një dashuri e humbur, një fëmijë që u rrit shpejt.

Psikologjia e njohjes së vetvetes (self-recognition) na tregon se pasqyra nuk është thjesht një pajisje optike, por një skenë ku ndodh negociata e vazhdueshme mes asaj që ishim dhe asaj që jemi bërë. Është aty ku identiteti ballafaqohet me ndryshimin, dhe shpesh del i tronditur nga ky ballafaqim.

Karl Gustav Jungu e quante këtë proces "individuim" - rrugëtimi drejt njohjes së plotë të vetvetes, i cili nuk ndodh kurrë pa dhimbje, sepse kërkon pranimin e çdo pjese të vetes, përfshirë ato pjesë që koha ka errësuar apo zbardhur.

Krehja para pasqyrës, pra, është një rit i vogël psikologjik: një moment ditor ballafaqimi me veten, ku dora, në mënyrë të pandërgjegjshme, provon të rikthejë rregull në një fytyrë që ndryshon çdo ditë pak nga pak.

 

Psikologjia e kohës së perceptuar

 

Studimet mbi perceptimin e kohës tregojnë një paradoks të çuditshëm: sa më shumë vjetër bëhemi, aq më shpejt na duket se kalon koha. Kjo shpjegohet pjesërisht me faktin se një vit, për një fëmijë pesëvjeçar, përbën një të pestën e jetës së tij të përjetuar, ndërsa për një njeri pesëdhjetëvjeçar, i njëjti vit është vetëm një e pesëdhjeta. Proporcioni ndryshon, dhe me të ndryshon edhe ndjesia subjektive e rrjedhës kohore.

Por ka edhe një shpjegim tjetër, më të thellë, psikologjik: rutina e vret kohën. Kur çdo ditë i ngjan ditës së kaluar, truri nuk regjistron ngjarje të reja për t'i kujtuar, dhe kështu javë të tëra shkrihen në një kujtim të vetëm të paqartë. Përkundrazi, kur jetojmë përvoja të reja, një udhëtim, një dashuri, një humbje, një zbulim, koha zgjatet në kujtesë, edhe pse në sahat ka kaluar po aq shpejt.

Këtu qëndron një nga sekretet e para të "krehjes" së kohës: nëse duam ta ndjejmë atë më të gjatë, më domethënëse, duhet ta mbushim me përvoja të vetëdijshme, jo ta lëmë të rrjedhë e pavëmendshme nëpër gishtat tanë si ujë. Krehja e vërtetë nuk është kontroll mbi kohën, është vëmendje ndaj saj.

 

Zëri i Senekës dhe filozofia stoike

 

Filozofi romak Seneka shkroi një nga traktatet më të fuqishme mbi kohën, ku vërente se njerëzit ankohen se jeta është e shkurtër, ndërsa në të vërtetë e humbasin atë vetë, duke e shpenzuar në gjëra që nuk kanë vlerë të vërtetë. Sipas mendimit stoik, koha është pasuria jonë e vetme e vërtetë, sepse gjithçka tjetër - paratë, pozicioni, madje edhe trupi, mund të na merret ose të na kthehet, ndërsa koha e humbur nuk kthehet kurrë.

Stoikët e shihnin krehjen e kohës si një disiplinë të brendshme: aftësinë për të dalluar mes asaj që varet prej nesh dhe asaj që nuk varet.

Marku Aureli, në ditarët e tij filozofikë, shkruante shpesh për vdekshmërinë, jo si burim ankthi, por si kujtesë që na shtyn të jetojmë me më shumë ndershmëri dhe qëllim. "Kujto vdekjen," thoshin latinët, memento mori, jo si kërcënim, por si krehër që na ndihmon të vëmë në rregull përparësitë tona përpara se koha vetë të na i shpërndajë ato.

Kështu, krehja e kohës, në kuptimin stoik, nuk është përpjekje për ta ndalur atë, por për t'iu përshtatur me qetësi rrjedhës së saj, duke ruajtur brenda vetes atë që vlen: virtytin, mendimin e qartë, dashurinë e sinqertë për njerëzit që na rrethojnë.

 

Niçe dhe kthimi i përjetshëm

 

Friedrich Niçe solli një ide që tronditi filozofinë e kohës: kthimin e përjetshëm (die ewige Wiederkehr) - mendimin eksperimental se çdo çast i jetës sonë do të përsëritej pafundësisht, saktësisht siç ka ndodhur.

Kjo ide, sado e çuditshme të duket, funksionon si një pyetje etike e fuqishme: a do ta jetoje këtë çast në atë mënyrë që të dëshiroje ta përjetoje edhe njëherë, dhe akoma njëherë, në pafundësi?

Nëse e marrim seriozisht këtë pyetje, krehja e kohës merr një kuptim tjetër: nuk bëhet fjalë më për të shpëtuar nga koha apo për ta luftuar plakjen, por për të jetuar çdo çast me një intensitet dhe ndershmëri të tillë që të mos na vijë keq për të, edhe sikur të na kthehej pafundësisht. Krehja bëhet, në këtë kuptim, akt krijues, jo thjesht mirëmbajtje, por dhënie kuptimi.

 

Heidegger dhe qenia drejt vdekjes

 

Martin Heidegger shkroi se njeriu është një "qenie drejt vdekjes" (Sein-zum-Tode), dhe se vetëdija autentike për fundshmërinë tonë është ajo që na jep mundësinë të jetojmë me vërtetësi, në vend që të fshihemi pas rutinës dhe konformitetit të përditshmërisë.

Ai që harron vdekshmërinë e vet, thotë Heidegger, bie në atë që ai e quan "das Man" - anonimitetin e turmës, jetën e jetuar sipas pritjeve të të tjerëve, jo sipas kuptimit të vet.

Krehja e kohës, pra, kërkon më parë një akt trimërie: pranimin që flokët do të zbardhen, që trupi do të plaket, që një ditë krehëri do të bjerë nga dora për herë të fundit. Vetëm duke e pranuar këtë fund, njeriu mund të jetojë me më shumë vetëdije çastin e tanishëm, në vend që ta shpenzojë atë duke iu shmangur pyetjes më të thellë të ekzistencës.

 

Rutina si rezistencë dhe si ritual

 

Ka diçka prekëse te rituali i përditshëm i krehjes së flokëve – një gjest kaq i vogël, kaq mekanik, e megjithatë kaq domethënës. Në psikologji, ritualet e vogla të përditshmërisë shërbejnë si ankorime: ato na kujtojnë se, pavarësisht kaosit të jashtëm, ekziston një hapësirë e vogël ku ne vendosim rregullin. Krehja e flokëve në mëngjes nuk ndryshon botën, por ndryshon mënyrën si ne hyjmë në të – të përgatitur, të vetëdijshëm, të prirë të përballemi me ditën.

Kjo është edhe përgjigjja e parë praktike ndaj pyetjes së titullit: ne nuk mund ta ndalim kohën nga krehja e jonë, por mund të krijojmë ritualet tona të vogla, momentet e vetëdijshme, në të cilat ne, të paktën për një çast, marrim përsipër kontrollin mbi formën e ditës sonë. Rituali bëhet kështu një formë e vogël rezistence – jo kundër kohës si e tillë, por kundër harresës, kundër jetesës së pavëmendshme.

 

Plaka dhe pranimi: floku që zbardh

 

Ka një moment në jetën e çdo njeriu kur, duke u krehur para pasqyrës, sheh fijen e parë të bardhë. Ai moment mbart brenda vetes një psikologji të tërë: habi, mohim, pranim të ngadaltë.

Disa e fshehin atë fije me bojë, sikur të fshehin dëshminë; të tjerë e lënë të shfaqet, si medalje e një lufte të jetuar. As njëra rrugë nuk është më e vërtetë se tjetra – të dyja janë përgjigje njerëzore ndaj një të vërtete të pashmangshme.

Por ka një urtësi të veçantë tek ata që arrijnë të shohin flokun e bardhë jo si humbje, por si dëshmi. Filozofja e moshës së vjetër, Simone de Beauvoir, në reflektimet e saj mbi pleqërinë, shkruante se shoqëria e trajton plakjen si një dështim, ndërkohë që ajo është, në thelb, thjesht vazhdim i së njëjtës histori njerëzore, e mbushur me kuptim po aq sa rinia.

Të pranosh flokun e bardhë nuk do të thotë të dorëzohesh para kohës, por të pranosh se ke ecur nëpër jetë, dhe se çdo hap ka lënë gjurmën e vet.

Krehja, në këtë kuptim, bëhet akt dashurie ndaj vetvetes: një kujdes i vogël ndaj trupit që na ka mbajtur, ndaj kokës që ka menduar, dëshiruar, dhimbur, dashuruar. Të krehësh flokët e zbardhur nuk është ndryshe nga të krehësh historinë tënde, me kujdes, me durim, pa nxitim për ta fshehur atë çfarë je bërë.

 

Kujtesa si krehër i kundërt

 

Nëse koha na kreh përpara, duke na shtyrë drejt plakjes, kujtesa vepron si një krehër i kundërt, që na lejon të kthehemi mbrapsht, të rregullojmë kuptimin e asaj që ka ndodhur.

Çdo herë që kujtojmë, ne rikonstruktojmë, jo thjesht rikthejmë, ngjarjen e kaluar, duke i dhënë asaj një formë të re, në dritën e asaj çfarë kemi mësuar që atëherë.

Kjo është arsyeja pse dy njerëz mund të kujtojnë të njëjtin event në mënyra krejt të ndryshme: kujtesa nuk është një arkiv i ngrirë, por një proces i gjallë krijimi.

Psikologjia kognitive e ka konfirmuar shpesh këtë: çdo rikujtim modifikon paksa kujtimin origjinal. Në një farë mënyre, ne jemi vazhdimisht duke "krehur" të kaluarën tonë, duke i dhënë asaj kuptime të reja, duke fshirë disa fije, duke nxjerrë në pah të tjera.

Kjo aftësi njerëzore për ta rikrehur të kaluarën është ndoshta forma më e fuqishme e lirisë sonë përballë kohës: edhe nëse nuk mund të ndalojmë krehërin që na plakë, mund të vendosim si ta interpretojmë atë që na ka ndodhur, çfarë kuptimi t'i japim humbjeve, dhimbjeve, gëzimeve.

 

Krijimi si formë krehje

 

Arti, shkrimi, muzika, çdo formë krijimi njerëzor, mund të shihen si përpjekje për ta krehur kohën në një kuptim tjetër: për t'i dhënë asaj formë të qëndrueshme, që i mbijeton çastit të kalimtar. Kur një artist krijon, ai po e "ngrin" një copëz kohe në një formë që mund të përjetohet përsëri e përsëri, nga njerëz të tjerë, në kohë të tjera.

Këtu qëndron edhe një nga paradokset më të bukura të ekzistencës njerëzore: edhe pse jemi qenie të fundme, të krehura pashmangshmërisht nga koha, ne kemi aftësinë të krijojmë gjëra që e kapërcejnë atë fundshmëri.

Një poezi, një melodi, një mendim i shkruar mirë, këto janë forma të krehjes së kundërt, sfida të vogla, por të vërteta, ndaj harresës.

 

Dashuria si krehje e ndërsjellë

 

Ndoshta forma më e thellë e "krehjes" së kohës nuk ndodh në vetmi, para pasqyrës, por në marrëdhënie me tjetrin. Kur dy njerëz e duan njëri-tjetrin, ata bëhen krehër i njëri-tjetrit: ndihmojnë njëri-tjetrin të vënë rregull në kaosin e brendshëm, të kuptojnë veten përmes shikimit të tjetrit.

Dashuria është, në një farë mënyre, akti më i çmuar i krehjes së ndërsjellë, kujdesi i vazhdueshëm për të mbajtur formë atë çfarë jemi, edhe kur koha përpiqet ta shpërndajë.

Në këtë dritë, edhe kujdesi për një prind që plaket, krehja e flokëve të një fëmije, apo thjesht prania e qetë pranë dikujt që vuan, bëhen forma konkrete të një filozofie të jetuar: rezistencë e butë kundër vetmisë që koha përpiqet të imponojë mbi ne.

 

Kohët e ndryshme brenda një jete

 

Nuk ka vetëm një kohë që na kreh, ka shumë. Ka kohën biologjike të trupit, që ecën me ritmin e vet të pashmangshëm, e matshme në qeliza, në nyje, në zemër. Ka kohën shoqërore, atë të kalendarit të përbashkët, të festave, të stinëve që na kujtojnë se jetojmë brenda një riti kolektiv.

Dhe ka kohën personale, atë të kujtimeve, të pritjeve, të dashurive, e cila shpesh ecën me hap krejt të ndryshëm nga dy të parat.

Është pikërisht në këtë shumësi kohësh që lind pjesa më e vështirë e ekzistencës njerëzore: përpjekja për t'i pajtuar këto ritme të ndryshme brenda një trupi të vetëm, brenda një jete të vetme.

Dikush mund të ndihet i ri në shpirt, ndërkohë që trupi tregon shenja lodhjeje; dikush tjetër mund të ketë trup të fortë, por shpirt të lodhur nga pesha e kujtimeve. Krehja e kohës kërkon, pra, jo vetëm kujdes ndaj një ritmi të vetëm, por një farë diplomacie të brendshme mes shumë kohëve që bashkëjetojnë tek i njëjti njeri.

Paul Ricoeur, filozof i kohës dhe i tregimit, shkroi se identiteti ynë nuk është gjë tjetër veçse historia që tregojmë për veten, një histori që lidh momentet e shpërndara të jetës në një fill kuptimi.

Ky fill - kjo "krehje" e brendshme e ngjarjeve në një narrativë koherente, është ndoshta forma më e thellë e krehjes së kohës: jo kontrolli mbi vetë kohën, por aftësia për t'i dhënë kuptim asaj që na ka ndodhur, duke e vendosur çdo copëz përvoje në një histori që ka fillim, mes dhe - ende të pashkruar - fund.

 

Pritja si formë e veçantë kohe

 

Ekziston edhe një lloj kohe që rrallë përmendet në filozofinë klasike, por që çdo njeri e njeh mirë: koha e pritjes.

Pritja për një lajm, për një person, për një përgjigje, për fundin e një dhimbjeje, kjo kohë ndihet gjithmonë më e gjatë se ajo e sahatit, sepse vëmendja jonë kthehet vazhdimisht drejt asaj që mungon, në vend që të mbetet në atë që është e pranishme.

Psikologjia ekzistenciale e sheh pritjen si një gjendje të veçantë të vetëdijes, ku njeriu jeton njëkohësisht në të tashmen dhe në një të ardhme të imagjinuar, pa mundur të jetë plotësisht as në njërën, as në tjetrën.

Kjo është, mund të thuhet, forma më e dhimbshme e krehjes së kohës: kur dora e saj na kalon nëpër flokë ndërsa ne jemi me mendje diku tjetër, duke pritur një çast që ende s'ka ardhur.

Të mësuarit për të jetuar në të tashmen, pa u shpërndarë tërësisht drejt pritjes, është një nga disiplinat më të vështira, por edhe më të domosdoshme, të një jete të pajtuar me kohën. Kjo nuk do të thotë të mos shpresosh, por të mos e braktisësh çastin e tanishëm në emër të një të ardhmeje që ende nuk ekziston.

 

Fëmija, krehëri dhe transmetimi

 

Ka një imazh që mban brenda vetes një dritë të veçantë: prindi që kreh flokët e fëmijës së vet, në mëngjes, para shkollës. Në atë gjest të thjeshtë fshihet një nga format më të bukura të marrëdhënies njerëzore me kohën: kujdesi që kalon nga një brez në tjetrin, dora që dikur ishte krehur nga dikush tjetër, tani kreh vetë një kokë tjetër të vogël.

Kjo formë transmetimi na tregon se krehja e kohës nuk është vetëm një akt individual, i mbyllur brenda kufijve të një jete të vetme. Ajo është edhe një zinxhir – çdo brez merr përsipër, për një kohë, detyrën e vënies në rregull, përpara se ta kalojë atë tek tjetri.

Kështu, edhe pse koha na qeth secilin individualisht, ne i japim vazhdimësi jetës duke krehur ata që vijnë pas nesh, duke u transmetuar atyre jo vetëm kujdesin praktik, por edhe vlerat, urtësinë, mënyrën si të përballen, një ditë, me krehërin e tyre.

 

Për fund; pajtimi me krehërin

 

Pyetja "si ta krehësh kohën, kur ajo të qeth ty?" nuk kërkon një përgjigje përfundimtare, por një qëndrim: një mënyrë të jetuari që pranon fundshmërinë pa u dorëzuar para saj, që gjen kuptim në rutinë pa u bërë skllav i saj, që sheh flokun e bardhë jo si humbje por si dëshmi udhëtimi.

Të krehësh kohën do të thotë, në fund të fundit, të vendosësh vëmendje aty ku dikur kishte vetëm rrjedhë të pandërgjegjshme.

Do të thotë ta shohësh çdo ditë si një fije që mund të vësh në vend, jo për ta ndalur kohën, por për t'i dhënë asaj një formë që mban emrin tënd.

Dhe kur, një ditë, dora jote të mos mund ta mbajë më krehërin, do të kesh lënë pas diçka që tjetërkush do ta krehë me kujdes kujtimin tënd, të mbetur në kujtesën e atyre që i deshe.

Sepse, siç thoshin të lashtët, koha e merr gjithçka, por asaj s'ia merr dot kuptimin që ne ia dhamë çasteve tona, sa herë që zgjodhëm të jetojmë me vetëdije, në vend që të lejonim që dita të na kalonte thjesht nëpër duar, si rëra që nuk mbahet dot.

2026