Gëzim Ajgeraj

KËNGA E KOSËS DHE E RRUFESË

 

Studim historiko-filozofik mbi një dëshmi të harruar të letërsisë evropiane

 

Kënga Luftarake Ilire e vitit 1888, e ruajtur në “Les Rives Illyriennes” të Abbé Pierre Bauron (Paris, Retaux-Bray, 1888 (Paris, Retaux-Bray, 1888): histori, simbol e kujtesë

 

Abbé Pierre Bauron, Les Rives Illyriennes

(Paris, Retaux-Bray, 1888)

Parathënie; Kur një gur i vjetër flet

Ka fjalë që nuk vdesin, sepse nuk kanë qenë kurrë plotësisht të gjalla në kuptimin e zakonshëm të kohës: ato jetojnë në një kohë tjetër, të përkulur, të ngjeshur, si guri që mban në brendësi gjurmën e një përroi të tharë prej mijëra vjetësh. Një këngë e tillë është edhe “kënga luftarake ilire”, e mbetur, si prej rastësie apo prej fati, në faqen e treqindepesëdhjetë të një libri francez të vitit 1888. Nuk e dimë saktësisht kur u lind kjo këngë si e tillë, në atë formë të prerë e të dendur që e njohim sot; e dimë vetëm se dikush e gjeti, e shkroi dhe e mbylli midis kapakëve të një libri udhëtimi, ashtu siç mbyllet një bimë e thatë midis faqeve të një libri, për ta ruajtur nga koha dhe njëkohësisht për ta dënuar me heshtje derisa dikush ta hapë sërish librin.

Kjo ese nuk kërkon vetëm të tregojë historinë e një libri apo të një autori; kërkon të hyjë brenda vetë këngës, të ndjejë peshën e fjalëve të saj, të kuptojë pse kosa dhe shpata, pse rrufeja dhe gjarpëri, pse era e veriut dhe barku i tokës u bënë figura të domosdoshme për një popull që donte t’i thoshte botës: jemi këtu, kemi qenë gjithmonë këtu, dhe do të mbetemi. Filozofikisht, çdo këngë lufte është një përpjekje për ta kthyer frikën në formë, kaosin në ritëm, vdekjen e mundshme në kuptim. Kënga ilire e vitit 1888 nuk bën përjashtim: ajo është një meditim mbi kufirin midis jetës dhe vdekjes, midis tokës dhe qiellit, midis atij që mbron shtëpinë e tij dhe atij që vjen ta shkelë atë.

E sjellim këtu, pra, jo thjesht si dokument arkivi, po si pyetje të hapur drejt kohës sonë: çfarë mbetet nga trimëria kur bëhet fjalë, çfarë mbetet nga fjala kur bëhet histori, dhe çfarë i mbetet historisë kur, njëqind e sa vjet më vonë, ne e lexojmë sërish atë me sytë e shekullit XXI?

Shekulli XIX dhe sytë e huaj mbi Ballkanin

Për ta kuptuar drejt këtë këngë, duhet së pari të kthehemi te koha kur ajo u shkrua në letër, jo domosdoshmërisht koha kur u krijua si këngë popullore, e cila mund të jetë shumë më e vjetër, po koha kur dikush e pa të arsyeshme ta shkruante, ta përkthente e ta botonte. Shekulli XIX ishte shekulli i madh i udhëtarëve europianë drejt Lindjes dhe drejt Ballkanit: diplomatë, priftërinj, gjeografë, arkeologë amatorë e shkrimtarë nisen nga Parisi, Londra apo Vjena për të “zbuluar” anët e Adriatikut, Ballkanin e brendshëm, malet e Shqipërisë e të Malit të Zi, duke i parë ato njëkohësisht si mbetje të lashtësisë klasike dhe si “Evropë tjetër”, e mbetur ende jashtë kohës moderne.

Kjo periudhë përkon, në planin historik të popujve të Ballkanit perëndimor, me kohën e zgjimeve kombëtare: te sllavët e jugut lëvizja e ashtuquajtur “ilire” (ilirizmi kroat i Ljudevit Gajt, në vitet 1830–1840) kërkoi të bashkonte popujt sllavë të jugut nën emrin e lashtë “ilir”; te shqiptarët, në anën tjetër, po lindte dhe po forcohej ideja se ata ishin pasardhësit e drejtpërdrejtë e të pandërprerë të ilirëve të lashtë, ide që gjeti shprehjen e vet politike më të fortë në Lidhjen e Prizrenit (1878) dhe në gjithë atë që historiografia e quan Rilindja Kombëtare Shqiptare. Në këtë kontekst, çdo dëshmi, çdo emërtim “ilir” që gjendej te bregdeti Adriatik, merrte peshë të dyfishtë: ishte njëherësh objekt kurioziteti shkencor për të huajin dhe themel legjitimiteti historik për popujt vendas.

Udhëtari perëndimor i asaj kohe nuk shkonte kurrë me sy “bosh”: ai mbante me vete gjithë traditën klasike greko-romake, referencat te Iliria e lashtë e autorëve antikë, dhe kërkonte, me ose pa vetëdije, ta identifikonte çdo gjë të re me diçka që e njihte tashmë prej librave. Kështu, kur një klerik francez zbret në brigjet e Istrisë, Dalmacisë e Malit të Zi dhe voziton drejt jugut, ai nuk sheh thjesht male e fshatra: ai sheh, ose beson se sheh, gjurmët e gjalla të një populli që librat e shkollës ia kishin mësuar si “ilirët”, paraardhësit gjysmë-legjendarë të Ballkanit të lashtë.

Abbé Pierre Bauron: klerik, udhëtar, penë e një bote që zhdukej

Për vetë personin e Pierre Bauronit dokumentacioni që na ka mbetur sot është modest: e njohim kryesisht përmes veprës së tij dhe përmes mënyrës si e paraqesin burimet e kohës; “l’abbé P. Bauron”, pra një klerik katolik francez, autor i një libri udhëtimi mbi bregdetin lindor të Adriatikut. Bibliografitë e mëvonshme e citojnë thjesht si “P. Bauron”, autor i “Les Rives Illyriennes” (Paris, 1888), krahas veprave të tjera mbi Dalmacinë të shekullit XIX, si ato të T. G. Jackson-it apo Sir A. A. Paton-it. Është e ndershme të pranohet se biografia e hollësishme e Bauronit; vendlindja e saktë, arsimimi, funksioni i tij i saktë kishtar, apo motivet e thella personale të udhëtimit, nuk gjendet lehtësisht në burimet e sotme të hapura; ajo që di siguri është vepra që ai la pas, dhe kjo vepër flet vetë, me zërin e vet, edhe kur autori i saj mbetet, pjesërisht, në hije.

Ajo çka mund të thuhet me besim, duke u mbështetur te vetë libri, është karakteri i udhëtimit: një përshkim përgjatë “brigjeve ilire”; Istria, Dalmacia, Mali i Zi,  territor që në gjeografinë klasike lidhej me emrin e lashtë të Ilirisë, dhe që në shekullin XIX ishte ende, në pjesë të mëdha, territor austro-hungarez ose otoman, larg syve të zakonshëm të botës perëndimore. Një klerik që ndërmerr një udhëtim të tillë e bën atë zakonisht me një farë dyfishtësie qëllimi: kurioziteti shkencor e letrar i shekullit, i përzier me atë ndjeshmëri të veçantë shpirtërore që klerikët e shekullit XIX e quanin “detyrë ndaj së vërtetës”; domethënë, të dëshmoje me shkrim atë që sytë kishin parë, para se koha ta fshinte.

Simbolikisht, figura e murgut apo priftit-udhëtar është edhe vetë një metaforë e bukur: ai lëviz midis dy botëve, midis së shenjtës dhe së përditshmes, midis Perëndimit katolik dhe një Lindjeje ballkanike ende të mbushur me gjurmë të lashtësisë paraardhëse. Kur ai ndal të dëgjojë një këngë lufte të një populli “tjetër”, dhe vendos ta shkruajë e ta ruajë atë, ai kryen, pa e ditur ndoshta, një akt që historia e vlerëson shumë më tepër se ç’e vlerësoi vetë ai në atë çast: e shndërron gojën e kalueshme të popullit në shkronjë të pandryshueshme, e shpëton fjalën nga harrimi që përndryshe do ta kishte gëlltitur pa lënë gjurmë.

 “Les Rives Illyriennes”: Harta e një bote në prag zhdukjeje

Libri “Les Rives Illyriennes: Istrie, Dalmatie, Monténégro” u botua në Paris nga shtëpia botuese Retaux-Bray në vitin 1888, me një vëllim prej rreth katërqind e dyzet e dy faqesh. Retaux-Bray ishte një shtëpi botuese pariziene e specializuar veçanërisht në literaturë fetare e udhëtimesh me frymë katolike, gjë që përforcon idenë se libri iu drejtua fillimisht një publiku francez të interesuar për të mësuar mbi popuj e vende “ekzotike”, por brenda kornizës morale e kulturore të krishterimit perëndimor.

Struktura e veprës; një udhëtim linear përgjatë bregdetit, nga Istria, nëpër Dalmaci, drejt Malit të Zi, e vendos atë brenda një zhanri shumë të njohur të shekullit XIX: “récit de voyage”, tregimi i udhëtimit, që përzien përshkrimin gjeografik me vrojtimin etnografik, anekdotën historike me përsiatjen personale. Autorë të tillë shkruanin njëkohësisht si gjeografë amatorë, si etnografë të parakohshëm dhe si tregimtarë, duke lënë pas vetes libra që sot lexohen njëherësh si burim historik dhe si dëshmi e mendësisë evropiane të asaj kohe ndaj Ballkanit.

Është domethënëse vetë zgjedhja e titullit: “brigjet ilire”, e jo, të themi, “brigjet dalmate” apo “brigjet sllave”. Kjo zgjedhje e afron veprën e Bauronit me atë prirje të gjerë evropiane për ta parë Ballkanin adriatik nën dritën e lashtësisë klasike, Iliria e Straboit e e Titus Livit, dhe jo vetëm nën atë të gjeopolitikës bashkëkohore austro-otomane. Në faqen 350 të kësaj vepre, brenda këtij konteksti udhëtimi e kurioziteti të përzier me nostalgji klasike, gjendet kënga që na intereson: një “këngë e rrallë luftarake ilire”, siç e cilëson edhe historiografia shqiptare bashkëkohore që e ka rizbuluar dhe rikonfirmuar ekzistencën e saj brenda kësaj vepre.

Vlen të theksohet se vetë libri nuk e prezanton këngën si krijim autorial të Bauronit: ai e regjistron atë, sipas gjase, si diçka që e ka dëgjuar, mbledhur apo marrë nga burime vendase gjatë udhëtimit të tij, pra si dëshmi e drejtpërdrejtë e traditës gojore, e sjellë në letër nga një dorë e huaj. Ky detaj s’është i vogël: shumë nga këngët tona popullore na kanë ardhur pikërisht kështu, përmes syrit dhe veshit të një të huaji që, pa dashje, u bë arkivist i një kujtese që vetë populli, në atë kohë, mund ta kishte lënë të fluturonte pa u shkruar.

Faqja 350: gjetja e këngës

Historiani e kulturës shqiptare e ka rizbuluar këtë faqe relativisht vonë në kohët moderne, e ka nxjerrë në dritë e e ka bërë të njohur për publikun e gjerë përmes shkrimeve në median shqiptare, një proces tipik i asaj që mund ta quajmë “arkeologji tekstuale”: gërmim jo në dhé, po në fletë të harruara librash të vjetër, për të nxjerrë në sipërfaqe fragmente identiteti që rrezikonin të mbeteshin përgjithmonë të fjetura nëpër bibliotekat e mëdha perëndimore, Gallica e Bibliotekës Kombëtare Franceze, apo arkivat digjitale të universiteteve verilindore amerikane, ku sot ruhen kopje të skanuara të veprës origjinale.

Vetë fakti që kjo këngë na vjen përmes një ndërmjetësi të trefishtë; folësi popullor origjinal, murgu francez që e dëgjoi e e shkroi (ndoshta në frëngjisht, ndoshta duke përkthyer një version që i qe dhënë), dhe studiuesi bashkëkohor që e rizbuloi e e solli sërish në shqip, e bën atë njëfarë game të çuditshme përkthimesh e ripërkthimesh nëpër shekuj, si një zë që udhëton nga një gojë në një dorë, nga një dorë në një faqe libri, nga një faqe libri e harruar në sytë e një lexuesi modern. Në këtë kuptim, vetë historia e transmetimit të këngës është po aq domethënëse sa vetë përmbajtja e saj: ajo na tregon se kujtesa kombëtare nuk udhëton gjithmonë drejtpërdrejt, brez pas brezi, brenda gjirit të vetë popullit, shpesh ajo humbet, largohet, kalon nëpër duar të huaja, dhe na kthehet sërish, si të huaj e vetja njëherësh.

Teksti i këngës

Sipas versionit shqip të ruajtur e të përhapur nga studiuesit dhe gazetaria kulturore shqiptare (burimi kryesor: shkrimi “Viti 1888 / Kënga e rrallë luftarake ilire në librin francez”, i sjellë fillimisht nga bota kulturore shqiptare e diasporës), kënga paraqitet, me refrenin e saj karakteristik, kështu:

Vëllezër, përpara, përpara, luftëtarë,

Këmbësoria e djem mbi kuajt tuaj të fortë!

Të mprehim kosat, të mprehim shpatat!

Të shporrim armikun nga këto toka!

Që secili prej nesh t’i këndojë një këngë

Atdheut të heronjve!

 

Me kosë të vrasim këtë grabitës,

Mjaft arrogant për të sunduar racën e shtëpitë tona!

Oh! Le të rrëzohen duke u çarë prej qindra rrufeshë

Këta të pabesë që shkelin të drejtat tona!

Që secili… (Refren)

 

Nëse bisha çel kthetrat e saj,

Iliri me grusht e shtrin për tokë;

Nëse gjarpëri krenar e ngren kokën ndaj tij,

Iliri, këmbëzbathur, e shkel.

Që secili… (Refren)

 

Kur era e veriut, e tërbuar,

Copëton lisin e vjetër,

Zemra shtendoset në gjoksin tonë!

Ne jemi Ilirët, vëllezër të dashur!

Që secili… (Refren)

 

Kur dridhen skajet e botës,

Kur shkëndijat e rrufesë vallëzojnë në qiell,

Dhe kur toka hap barkun e saj,

Iliri i lumtur këndon këngën e luftës.

Që secili… (Refren)

 

Iliri, të huajin e sulmon me thikë,

Vetëm kur duhet të mbrojë vëllain e tij!

Kurrë frika nuk ia ul kokën,

Dhe sikur bota të copëtohet, ai mbetet gjakftohtë!

Që secili prej nesh t’i këndojë një këngë!

Atdheut të heronjve!

 

Ky është, pra, korpusi mbi të cilin do të ndërtojmë tërë analizën tonë filozofike e simbolike në vijim.

Anatomia e një kënge; analizë filozofike e simboleve

Çdo këngë lufte e vërtetë;  jo propagandistike, po e lindur nga gjiri i një populli që mbron veten, ndërton botën e vet përmes një gjeometrie të thjeshtë por të fuqishme kontrastesh: brenda dhe jashtë, e vetja dhe e huaja, toka dhe qielli, njeriu dhe kafsha, drita dhe stuhia. Kënga jonë ilire i respekton me përpikëri të gjitha këto kontraste, duke ndërtuar, varg pas vargu, një kozmologji të vogël të rezistencës.

Kosa dhe shpata: nga bujku te luftëtari

Vargu i parë vendimtar i këngës, “Të mprehim kosat, të mprehim shpatat!”,  nuk është thjesht një thirrje për armatim: është një deklaratë antropologjike. Kosa është vegla e bujkut, e atij që lëron tokën në kohë paqeje; shpata është vegla e luftëtarit, e atij që e mbron atë tokë kur paqja shkelet. Duke i vendosur të dyja krah për krah, në po atë varg, në po atë veprim (“të mprehim”), kënga na thotë diçka thelbësore për vetëkuptimin e popullit që e këndon: ai nuk e sheh veten as thjesht si komb luftëtarësh të përhershëm, as thjesht si komb paqësor pa mbrojtje, por si një popull që e kthen veglën e jetës së përditshme në vegël mbrojtjeje, atëherë kur nevoja e kërkon, dhe që pastaj, natyrshëm, do ta kthejë sërish shpatën në kosë, sapo lufta të mbarojë.

Kjo është, në thelb, filozofia e “luftës së drejtë” ashtu siç e kanë kuptuar shumica e popujve të vegjël gjatë historisë: jo lufta si zgjedhje, po lufta si përgjigje. Vetë kënga e thotë këtë haptas në strofat e fundit: “Iliri, të huajin e sulmon me thikë, / Vetëm kur duhet të mbrojë vëllain e tij.” Kjo frazë, e vendosur pikërisht në pjesën përmbyllëse, funksionon si një lloj “morali” i fshehur i tërë tekstit: dhuna këtu nuk lartësohet për vete, po justifikohet vetëm si akt mbrojtjeje vëllazërore.

Bisha dhe gjarpëri: armiku si forcë kaotike e amorfe

Armiku në këtë këngë nuk paraqitet kurrë me emër historik konkret, nuk përmendet perandori, mbret, ushtri e caktuar. Ai paraqitet gjithmonë përmes figurave arketipale: “bisha” që çel kthetrat, “gjarpëri krenar” që ngre kokën. Kjo zgjedhje poetike ka pasoja filozofike të thella. Duke mos e emërtuar armikun historikisht, kënga e bën atë të përjetshëm dhe universal: nuk flet vetëm për një pushtues të caktuar të shekullit XV apo XIX, po për çdo forcë që, në çdo kohë, vjen të “sundojë racën dhe shtëpitë tona”.

Gjarpëri, në veçanti, është një nga simbolet më të lashta e më ambivalente të historisë njerëzore; herë simbol urtësie (siç e trajtojnë traditat mesdhetare të lashta), herë simbol tradhtie dhe rreziku (siç e trajton tradita biblike, prej kopshtit të Edenit). Këtu, gjarpëri “krenar” që “ngre kokën” është qartazi figura e dytë: armiku arrogant, që besohet i pathyeshëm, por që “Iliri, këmbëzbathur, e shkel”. Detaji “këmbëzbathur” është, në vetvete, një hiperbolë e fuqishme metaforike: as edhe mungesa e këpucëve, pra e mjeteve më elementare të mbrojtjes trupore, nuk e pengon Ilirin të triumfojë mbi kërcënimin. Varfëria materiale kthehet kështu në shenjë force morale: sa më pak të kesh, aq më shumë ke për të mbrojtur me trupin tënd të lirë, të papenguar.

Era e veriut dhe lisi i vjetër: natyra si pasqyrë e shpirtit kolektiv

Strofa e tretë sjell një nga figurat më të bukura e më filozofike të gjithë këngës: “Kur era e veriut, e tërbuar, / Copëton lisin e vjetër, / Zemra shtendoset në gjoksin tonë!” Këtu kemi një lëvizje të papritur simbolike: era e egër dhe lisi i vjetër që thyhet nën të nuk përfaqësojnë popullin; përkundrazi, ato janë skena e jashtme, natyrore, e cila prodhon një reagim të brendshëm, shpirtëror. Populli nuk identifikohet me lisin që thyhet, po me zemrën që, përballë kësaj pamje shkatërrimi, “shtendoset”, pra fryhet, forcohet, bëhet më e madhe.

Kjo është një lëvizje tipike e mendimit stoik, edhe pse folësi ynë s’ka lexuar ndoshta kurrë Epiktetin apo Mark Aurelin: përballë stuhive të botës, të cilat njeriu s’i kontrollon dot (era, rrufeja, shkatërrimi i natyrshëm), i vetmi territor që mbetet plotësisht nën kontrollin tënd është zemra jote, qëndrimi yt i brendshëm. Kur bota e jashtme bëhet kaotike, populli ilir nuk kërkon të qetësojë stuhinë, kërkon të bëhet vetë aq i fortë sa stuhia të mos e rrëzojë, ashtu siç bëhet lisi. Në një farë kuptimi, kënga na thotë: “Ne jemi Ilirët” pikërisht sepse mund ta durojmë erën që të tjerët s’e durojnë dot.

Rrufeja dhe barku i tokës: apokalipsi si festë

Strofa e katërt shkon edhe më larg në përmasë kozmike: “Kur dridhen skajet e botës, / Kur shkëndijat e rrufesë vallëzojnë në qiell, / Dhe kur toka hap barkun e saj, / Iliri i lumtur këndon këngën e luftës.” Këtu përshkruhet, në thelb, një skenë pothuajse apokaliptike; bota që dridhet skaj më skaj, toka që “hap barkun” (imazh që kujton njëkohësisht tërmetin, varrin, po edhe lindjen, sepse barku është vendi prej nga vjen jeta). Përgjigja e Ilirit ndaj kësaj skene të tmerrshme nuk është frika, po  çuditshëm, e bukur, lumturia dhe kënga.

Kjo është ndoshta figura më filozofike e gjithë tekstit: aftësia për ta shndërruar terrorin ekzistencial (fundi i botës, hapja e varrit, tërmeti kozmik) në rast festimi, në moment këndimi. Është e njëjta strukturë psikologjike që gjejmë te shumë tradita fisnike e luftarake të botës, nga Sagat skandinave te Valhalla-n e luftëtarëve që festojnë përballë fundit, e deri te vetë ideja e “vdekjes së bukur” (kalos thanatos) e traditës helene: kur i shikon në sy forcat më të mëdha e më të pakontrollueshme të universit dhe, në vend që të tkurresh, këndon;  atëherë ke arritur formën më të lartë të lirisë njerëzore, lirinë përballë vdekjes vetë.

Vëllai, frika dhe gjakftohtësia: etika e mbrojtjes

Strofa e fundit mbyll rrethin filozofik të këngës duke e kthyer vëmendjen nga kozmosi te njeriu konkret: “Iliri, të huajin e sulmon me thikë, / Vetëm kur duhet të mbrojë vëllain e tij! / Kurrë frika nuk ia ul kokën, / Dhe sikur bota të copëtohet, ai mbetet gjakftohtë!” Fjala “vëlla” këtu nuk kufizohet domosdoshmërisht te lidhja e gjakut, në traditën ballkanike të kohës, “vëllazëria” shpesh shkonte përtej familjes së ngushtë, drejt fisit, drejt fshatit, drejt gjithë bashkësisë kombëtare. Mbrojtja e vëllait bëhet kështu mbrojtje e gjithë komunitetit njerëzor që të jep identitet.

Fjala e fundit, “gjakftohtë”, e mbyll tërë tekstin me një notë stoike, të ftohtë e të qëndrueshme: jo zemërim i verbër, jo dëshpërim, po qetësi e vendosur përballë shkatërrimit universal (“sikur bota të copëtohet”). Kjo është, në fund të fundit, mesazhi më i thellë filozofik i këngës: trimëria e vërtetë nuk është mungesa e frikës, po prania e qetësisë pikërisht atje ku frika do të ishte e justifikueshme.

Çfarë përfaqësonte kënga në kohën e vet

Viti 1888, kur kjo këngë u shkrua në faqet e Bauronit, ndodhet vetëm dhjetë vjet pas ngjarjes më të rëndësishme politike të shekullit për shqiptarët: Lidhjes së Prizrenit (1878), e cila u përpoq të mbronte tërësinë territoriale shqiptare përballë vendimeve të Kongresit të Berlinit dhe të shteteve fqinje në zgjerim e sipër. Ishte koha e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, periudha kur intelektualë, klerikë e atdhetarë shqiptarë po ndërtonin, hap pas hapi, alfabetin, gjuhën e shkruar, historinë kombëtare dhe, mbi të gjitha, idenë se shqiptarët ishin trashëgimtarët e drejtpërdrejtë të ilirëve të lashtë; një ide që u bë shtylla qendrore e legjitimimit historik të kombit në formim.

Në këtë kontekst, një këngë siç është kjo, e mbledhur qoftë edhe nga një dorë e huaj, merr vlerë të jashtëzakonshme: ajo dëshmon, në formë të shkruar e të datuar, se vetë populli, me gojën e vet, e quante veten “Ilirë” dhe këndonte për veten si të tillë, para se historianët e universiteteve europiane ta “zbulonin” apo ta “vërtetonin” shkencërisht këtë vazhdimësi. Kënga funksionon kështu si provë e brendshme, e vetë-perceptimit popullor, jo vetëm si teori akademike e importuar nga jashtë.

Përveç kësaj, vetë përmbajtja e këngës; theksi te mbrojtja dhe jo te sulmi, te “drejtësia” e reagimit dhe jo te dhuna e pashkakuar, përkon në mënyrë të habitshme me vetë-imazhin që shqiptarët e kohës donin ta paraqisnin te bota perëndimore: një popull i vjetër, trim, por paqësor me fqinjët, që reagon vetëm kur i cenohet nderi, toka apo liria. Kjo linjë argumentimi ishte thelbësore për diplomacinë shqiptare të fundshekullit XIX, e cila kërkonte të bindte fuqitë e mëdha evropiane se shqiptarët meritonin njohje si komb më vete, jo thjesht ndarje territoresh mes fqinjëve.

Çfarë përfaqësonte kënga për autorin francez

Për Bauronin, klerikun-udhëtar, kjo këngë ishte, ka shumë të ngjarë, një kuriozitet etnografik i çmuar; një “gjetje” letrare që i jepte librit të tij thellësi shtesë, e vërtetonte tezën e tij (apo tezën e përgjithshme të kohës) se popujt e bregdetit ilir ruanin akoma, të gjalla e të pandryshuara, gjurmët e një lashtësie të largët. Për një lexues francez të fundshekullit XIX, e mësuar me kulturën klasike greko-romake që nga bankat e shkollës, të lexoje se “ilirët” ende ekzistonin, ende luftonin, ende këndonin këngë lufte identike në frymë me ato të epikave homerike, ishte një ndjesi e ngjashme me atë të një arkeologu që gjen, të gjallë ende, një qenie që mendonte se ekzistonte vetëm në libra.

Në këtë kuptim, Bauron simbolizon, pa e kërkuar domosdoshmërisht vetë në mënyrë të vetëdijshme, dy gjëra njëherësh: së pari, atë sy perëndimor të shekullit XIX që e shihte Ballkanin nëpërmjet syzeve të lashtësisë klasike, jo si të tashmen e tij të vërtetë, po si “antikitet të gjallë”; dhe së dyti, paradoksalisht, edhe rolin e padashur, por të çmuar, të arkivistit të rastësishëm, atij që, thjesht duke shkruar atë që dëgjoi, ia dhuroi historisë një dokument që vetë kultura shqiptare, në ato kushte historike të vështira (nën administrim otoman, pa shtet, pa institucione arkivore vetjake të fuqishme), mund ta kishte humbur përgjithmonë.

Ka diçka thellësisht njerëzore, madje edhe pak tragjike, në këtë rol të dyfishtë: udhëtari i huaj që sheh diçka të bukur e të rrallë te populli tjetër, dhe që, thjesht duke e shkruar, bëhet; pa e ditur,  një nga rojet e kujtesës së atij populli. Kjo është, ndoshta, forma më e sinqertë e respektit ndërkulturor që mund të ekzistonte në shekullin e kolonializmit e të orientalizmit: jo domosdoshmërisht barazi politike apo njohje shtetërore, po të paktën vëmendje e vërtetë, aq sa për ta ruajtur fjalën e tjetrit prej harresës.

Vlera e këngës dje dhe sot

Dje, në 1888 e në dekadat përreth, vlera e kësaj kënge ishte kryesisht politike-identitare: ajo shërbente si tullë e vogël, po e fortë, në ndërtesën e madhe të argumentit se shqiptarët ishin komb i lashtë, me rrënjë ilire, të denjë për vetadministrim e, më vonë, për pavarësi (e cila do të vinte më në fund më 1912). Në kontekstin e asaj kohe, çdo dokument, çdo dëshmi e huaj që e vërtetonte “ilirësinë” e gjallë të popullit, kishte peshë diplomatike e propagandistike të konsiderueshme, ndoshta shumë më të madhe se ç’do ta kishte sot një dokument i ngjashëm.

Sot, vlera e kësaj kënge ka ndryshuar natyrë, po jo intensitet: nga vlerë kryesisht politike, ajo është kthyer në vlerë kulturore, filologjike dhe filozofike. Sot e lexojmë këtë këngë jo aq për të vërtetuar një tezë shkencore mbi origjinën etnike (çështje që historianët dhe arkeologët e trajtojnë sot me metoda shumë më rigoroze e shumë më të kujdesshme se sa retorika patriotike e shekullit XIX), po për të kuptuar mendësinë, gjuhën simbolike dhe botëkuptimin e një populli në një moment të caktuar historik — për të kuptuar si e përjetonte veten ai popull, si e shpjegonte luftën, fatin, natyrën, frikën dhe trimërinë.

Në një botë të sotme ku popujt e vegjël rrezikojnë vazhdimisht të humbasin zërin e tyre nën peshën e narrativave të mëdha globale, dokumente të tilla,  modeste në gjatësi, të mëdha në domethënie, bëhen thesare të vërteta të pakalueshme. Ato na kujtojnë se çdo komb, sado i vogël qoftë numerikisht, ka pasur, e ka ende, aftësinë të krijojë poezi që flet për kushte universale njerëzore: frikën, trimërinë, dashurinë për tokën, ndjenjën e vëllazërisë. Ruajtja, studimi dhe përhapja e këtyre dëshmive, siç bëhet edhe sot nëpërmjet punës së palodhur të studiuesve, gazetarëve kulturorë e bibliotekave kombëtare; është, në vetvete, një akt qytetar dhe filozofik: akti i të thënit se kujtesa jonë kolektive nuk lihet të fluturojë e të humbasë.

Përmbyllje; Kënga si far mbi shekuj

Le ta mbyllim këtë udhëtim aty ku e nisëm: te metafora e gurit që flet, e farës që fle nën dhe derisa dikush ta ujisë. Kënga luftarake ilire e vitit 1888 është pikërisht një farë e tillë: e mbjellë, ndoshta pa dashje, nga një klerik francez që udhëtonte përgjatë brigjeve të Adriatikut me sy plot kurioziteti klasik; e mbetur nën dhe, në faqen 350 të një libri gjysmë të harruar, për dekada e dekada; dhe e rizbuluar, e ujitur sërish nga studiues e gazetarë të shekullit XXI, që e sollën para syve tanë, e sotëm, aq të largët në kohë e aq afër në shpirt me atë të stërgjyshërve tanë të largët.

Filozofikisht, historia e kësaj kënge na mëson diçka të thellë mbi vetë natyrën e kujtesës kombëtare: ajo rrallëherë udhëton në një vijë të drejtë e të pastër, brez pas brezi, brenda gjirit të vetë popullit që e krijoi. Shpesh ajo bredh, humbet, kalon nëpër duar të huaja, fjetet për vite të tëra në gjuhë e në vende të tjera nga ato ku lindi, dhe na kthehet, kur na kthehet, e ndryshuar pak, e përkthyer, e ripërkthyer, po njëkohësisht, çuditërisht akoma e vërtetë, akoma e jona.

Vargjet për kosën e shpatën, për bishën e gjarpërin, për erën e veriut e lisin e thyer, për rrufenë që vallëzon dhe barkun e tokës që hapet, për vëllain që mbrohet me gjakftohtësi përballë fundit të botës, këto vargje nuk flasin vetëm për një luftë të caktuar, të harruar tashmë në hollësitë e saj historike. Ato flasin, siç flet çdo poezi e vërtetë, për diçka që s’ka kohë: për guximin e njeriut të vogël përballë forcave të mëdha, për zemrën që shtendoset kur bota përreth thyhet, dhe për atë lloj kënge që mund ta këndosh edhe atëherë kur qielli po çahet mbi kokën tënde, sepse e di se, sido që të vijnë punët, mbetesh, në thelb, Iliri: këmbëzbathur ndoshta, po kurrë i pathyer në shpirt.

Aneks; Iliria si kujtesë e gjatë e Adriatikut

Vlen të ndalemi edhe një çast te vetë emri “Iliri”, i cili përshkon çdo varg të kësaj kënge si një fill i padukshëm por i pathyeshëm. Për botën antike greko-romake, Iliria ishte një hapësirë e gjerë e bregdetit lindor të Adriatikut, e banuar nga fise të shumta, luftarake e krenare, të përmendura tek Straboni, Apiani apo Titus Livi. Për Evropën e shekullit XIX, ky emër ishte kthyer në një lloj etiketë të dyfishtë: nga njëra anë, term shkencor gjeografie e historie klasike; nga ana tjetër, simbol romantik i një “race” të lashtë e të pathyer, që kishte mbijetuar, gjoja e pandryshuar, mes maleve të Ballkanit.

Kur populli që e këndonte këtë këngë e quante veten “Ilirë”, ai s’po bënte thjesht një referencë akademike te librat e historisë; po pohonte, me forcën e vetë gjuhës së këngës, një vazhdimësi të gjallë, të ndjerë nga brenda, jo të imponuar nga jashtë. Kjo është dallimi thelbësor midis “ilirizmit” si teori shkencore e jashtme dhe “ilirësisë” si ndjenjë e brendshme identiteti: e para diskutohet, verifikohet, rishikohet nga historianët brez pas brezi; e dyta këndohet, jetohet, transmetohet nga një zemër te tjetra, pavarësisht se çfarë thonë apo nuk thonë në atë çast librat shkencorë.

Në këtë kuptim të fundit, kënga e faqes 350 nuk kërkon të na bindë me argumente të holla filologjike apo arkeologjike, as nuk është vendi i saj ta bëjë këtë. Ajo na ofron diçka tjetër, ndoshta më të çmuar: dëshminë e drejtpërdrejtë të asaj çka njerëzit e thjeshtë të bregdetit ilir ndjenin për veten e tyre, në gjuhën e vet më të sinqertë, atë të këngës që këndohet përpara betejës, kur nuk ka kohë as vend për diplomaci apo për dyshim.

---------------------------------------------------------------------------

Shënim mbi burimet: teksti shqip i këngës i përdorur në këtë ese bazohet te versioni i botuar e i rikonfirmuar nga media kulturore shqiptare (nën titullin “Viti 1888 / Kënga e rrallë luftarake ilire në librin francez”), që e ka lokalizuar këngën në faqen 350 të veprës origjinale franceze “Les Rives Illyriennes: Istrie, Dalmatie, Monténégro” të Abbé P. Bauronit (Paris, Retaux-Bray, 1888). Të dhënat biografike mbi autorin janë të kufizuara në atë që dëshmohet nga vetë vepra dhe nga bibliografitë e kohës; hollësi të tjera biografike, të pakonfirmuara nga burime të sigurta, janë shmangur me qëllim në këtë studim.

 

Gezim Ajgeraj

AGIMI I GJYTETNIIS SI PROJEKT I SHPIRTIT KOMBËTAR

Studim letraro-filozofik mbi veprën e Át Shtjefën Gjeçovit
Át Shtjefën Gjeçovit : “Agimi i Gjytetniis”, Shtypshkronja: “Nikai”, Shkodër 1910

 

HYRJE - KUR NJË LIBËR BËHET NJË THIRRJE

“Agimi i Gjytetniis” i Át Shtjefën Gjeçovit nuk është thjesht një përmbledhje shkrimesh morale, didaktike e atdhetare. Në thelbin e vet, ai është një tekst i zgjimit. Fjala “agim” në titull nuk duhet lexuar vetëm si shenjë kronologjike, si fillim i një dite të re, por si metaforë e një vetëdijeje që del nga errësira e mosdijes, e përçarjes dhe e harresës.

Ndërsa “gjytetnija” shënjon qytetërimin, ajo te Gjeçovi nuk reduktohet në ndërtesa, institucione apo mjete të përparimit material. Qytetërimi është para së gjithash mënyra se si njeriu mëson të jetojë me tjetrin, me atdheun, me besimin, me gjuhën dhe me kujtesën.

Vepra u botua në Shkodër në vitin 1910 dhe përbëhet nga katër pjesë kryesore: “Shoqnija”, “Besimi e Atëdheu”, “Atdhedashtnija” dhe “Giuha”, të pasuara nga një “Shtim” që lidhet sidomos me çështje të fjalorit.

Burimet bibliografike e përshkruajnë si një vepër me përmbajtje morale e didaktike, të ndërtuar përmes thënieve, argumenteve dhe këshillave që synojnë edukimin e individit dhe ndërgjegjësimin kombëtar.

Që nga kjo pikë, libri mund të lexohet si një arkitekturë e mendimit: shoqëria është themeli, besimi dhe atdheu janë boshti etik, atdhedashuria është energjia morale, ndërsa gjuha është forma në të cilën një bashkësi e shpreh dhe e ruan qenien e vet. Kjo lidhje e bën veprën më të thellë se një tekst publicistik i kohës së vet.

Nga ana filozofike, Gjeçovi nis nga një pyetje që nuk e formulon gjithmonë në trajtë abstrakte: çfarë e bën një popull të jetë popull? Përgjigjja e tij nuk është vetëm gjaku, toka apo historia. Është vetëdija. Dhe vetëdija nuk lind pa dije, pa gjuhë, pa kujtesë dhe pa një etikë të marrëdhënies me tjetrin.

Prandaj “Agimi i Gjytetniis” duhet lexuar si një projekt i njeriut shqiptar për t’u ngritur nga gjendja e subjektit të historisë në subjekt të saj. Agimi këtu është metaforë e lindjes së përgjegjësisë.

 

SHOQNIJA - FILOZOFIA E JETËS SË PËRBASHKËT

Pjesa e parë, “Shoqnija”, vendos në qendër problemin e jetës së përbashkët. Ky është një fillim domethënës: para se të flitet për kombin, duhet të kuptohet njeriu që jeton me të tjerët. Në këtë pikë Gjeçovi i afrohet një ideje themelore të filozofisë politike: individi nuk është një ishull. Ai bëhet vetvetja në marrëdhënie.

Shoqëria, sipas frymës së veprës, nuk është vetëm grumbull njerëzish që banojnë në të njëjtën hapësirë. Ajo është një rend moral. Një bashkësi ekziston vërtet atëherë kur ndërmjet anëtarëve të saj krijohen besimi, përgjegjësia, respekti, puna, arsimi dhe ndjenja e së mirës së përbashkët. Kjo e bën “Shoqnijen” një lloj filozofie praktike: qytetërimi matet me cilësinë e marrëdhënieve njerëzore.

Këtu qëndron një nga dimensionet më moderne të Gjeçovit. Ai nuk e mendon përparimin vetëm si çështje teknike. Një shoqëri mund të ketë mjete, institucione dhe pasuri, por të mbetet e varfër shpirtërisht nëse mungon drejtësia.

Qytetërimi pa etikë është vetëm fasadë. Ndërtesa mund të ngrihet, por njeriu mund të mbetet i paarsimuar, i papërgjegjshëm dhe i huaj për tjetrin.

Në këtë kuptim, “Agimi i Gjytetniis” i afrohet një koncepti klasik të qytetërimit: polis-i nuk është thjesht qyteti fizik, por hapësira ku njeriu mëson të jetë qytetar. Qytetari është ai që e kupton se liria personale ka kufij aty ku fillon përgjegjësia ndaj të tjerëve.

Gjeçovi nuk shkruan si filozof akademik. Ai shkruan si edukator. Por pikërisht kjo e bën filozofinë e tij të prekshme. Mendimi nuk paraqitet si sistem terminologjik; ai shfaqet si këshillë, si qortim, si thirrje, si urtësi. Kjo formë e bën veprën të lidhet me traditën e letërsisë didaktike shqiptare.

Në një lexim bashkëkohor, “Shoqnija” mund të kuptohet si pyetja: a mund të ketë qytetërim pa karakter? Përgjigjja e Gjeçovit është e prerë: jo. Qytetërimi fillon nga njeriu, jo nga objekti. Ai lind në ndërgjegje përpara se të duket në institucion.

 

NJERIU DHE PËRGJEGJËSIA - ETIKA SI THEMEL I QYTETËRIMIT

Nëse “Shoqnija” përshkruan hapësirën e përbashkët, atëherë etika është ligji i padukshëm që e mban atë hapësirë në këmbë. Në mendimin e Gjeçovit, njeriu nuk përcaktohet vetëm nga ajo që di, por edhe nga ajo që bën me dijen. Kjo e zhvendos vëmendjen nga arsimi si informacion drejt arsimit si formim.

Ky dallim është i rëndësishëm. Një njeri mund të lexojë shumë dhe të mos jetë i qytetëruar. Mund të ketë dije dhe të mos ketë urtësi. Mund të flasë bukur dhe të mos ketë drejtësi. Gjeçovi e vendos qytetërimin në pikën ku dija bëhet sjellje. Në këtë kuptim, edukimi është transformim i karakterit.

Kjo filozofi e karakterit lidhet me traditën e mendimit klasik që e sheh virtytin si ushtrim. Njeriu bëhet i mirë përmes veprimit të mirë; bëhet i përgjegjshëm duke marrë përgjegjësi; bëhet i lirë duke mësuar të mos jetë rob i egoizmit të vet. “Agimi” është pikërisht ky kalim nga spontaniteti i papërpunuar drejt vetëdijes.

Në planin letrar, kjo i jep veprës një ritëm të veçantë. Ajo nuk synon vetëm të rrëfejë, por të ndikojë. Fjalët e Gjeçovit kanë karakter apostrofik: i drejtohen një “ti”-je kolektive.

Lexuesi nuk lihet jashtë tekstit; ai thirret brenda tij. Kjo e afron veprën me ligjërimin oratorik dhe me traditën e shkrimit rilindës.

Një tjetër dimension i rëndësishëm është marrëdhënia mes individit dhe së mirës së përbashkët. Gjeçovi e kupton se një shoqëri e dobët nuk shkatërrohet vetëm nga armiku i jashtëm. Ajo mund të dëmtohet edhe nga indiferenca e brendshme. Kur individi mendon vetëm për veten, bashkësia humbet kohezionin; kur secili e sheh veten si pjesë të një tërësie, lind forca kolektive.

Kështu, qytetërimi te Gjeçovi nuk është vetëm një arritje historike. Është një disiplinë morale. Ai kërkon punë mbi veten, mbi familjen, mbi shoqërinë dhe mbi ndërgjegjen. Prandaj vepra mbetet e lexueshme edhe sot: ajo pyet jo sa kemi përparuar, por çfarë lloj njerëzish kemi bërë nga përparimi.

 

BESIMI E ATDHEU - DY HORIZONTE TË NJË PËRGJEGJËSIE

Pjesa “Besimi e Atëdheu” është një nga nyjet më të rëndësishme të veprës, sepse bashkon dy horizonte që mund të duken të ndara: dimensionin shpirtëror dhe dimensionin kombëtar. Në mendimin e Gjeçovit, atdheu nuk është idhull dhe besimi nuk është arratisje nga bota. Të dyja vendosen brenda një etike të përgjegjësisë.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme nëse kemi parasysh kohën kur shkruhet vepra. Në prag të pavarësisë, çështja kombëtare nuk ishte një temë dekorative; ajo lidhej me mbijetesën kulturore dhe politike. Por Gjeçovi nuk e redukton kombin në konflikt politik. Ai e lidh atë me karakterin moral të njerëzve që e përbëjnë.

Në këtë këndvështrim, besimi funksionon si një burim i përgjegjësisë. Ai i jep njeriut një horizont përtej interesit të menjëhershëm. Atdheu, nga ana tjetër, i jep përgjegjësisë një trup konkret: vendin, njerëzit, gjuhën, kujtesën dhe trashëgiminë. Nëse besimi pa përgjegjësi shoqërore do të kthehej në izolim, atdhedashuria pa dimension etik do të rrezikonte të kthehej në pasion të verbër.

Gjeçovi e shmang këtë reduktim duke e parë dashurinë për atdheun si shërbim. Atdheu nuk duhet vetëm të lavdërohet; duhet të punohet për të. Kjo ide është thelbësore për të kuptuar titullin e veprës: agimi nuk vjen nga dëshira, por nga puna e vetëdijes.

Nga pikëpamja filozofike, këtu shfaqet një koncept i rëndësishëm: transcendenca dhe historia nuk janë domosdoshmërisht kundërshtare. Njeriu mund të ketë një horizont shpirtëror dhe, pikërisht për këtë arsye, të marrë më seriozisht detyrën e tij në botë.

Kjo pjesë e librit duhet lexuar edhe në dritën e personalitetit të autorit. Gjeçovi ishte françeskan, shkrimtar, edukator, studiues i historisë, etnografisë e gjuhës dhe mbledhës i traditës popullore. Burime të ndryshme e përshkruajnë pikërisht këtë ndërthurje të veprimtarisë fetare, kulturore dhe kombëtare. citeturn0search3turn0search4

Prandaj “Besimi e Atëdheu” nuk është një ndërthurje rastësore. Është një formulë e mendimit të tij: njeriu duhet të jetojë me rrënjë në tokë dhe me horizont në shpirt.

 

ATDHEDASHTNIJA - NGA NDJENJA TE DETYRA

“Atdhedashtnija” është ndoshta fjala më e fuqishme e projektit moral të Gjeçovit. Por ajo nuk duhet kuptuar si emocion i thjeshtë. Nëse atdheu është një kujtesë e përbashkët, atdhedashuria është përgjegjësia për të mos e lënë atë kujtesë të shuhet.

Në këtë pjesë autori e kthen dashurinë për vendin në një kategori veprimi. Atdhedashuria nuk është vetëm të thuash se e do Shqipërinë; është të punosh, të mësosh, të ruash gjuhën, të edukosh brezin e ri, të mbrosh dinjitetin e bashkësisë dhe të mos e shesësh interesin e përbashkët për përfitim personal.

Ky koncept e afron Gjeçovin me etikën e detyrës. Atdheu nuk është vetëm ajo që kemi trashëguar; është ajo që duhet t’ua dorëzojmë të tjerëve. Kjo e ndryshon raportin me historinë. Historia nuk është muze. Është borxh.

Një nga metaforat më të bukura për ta kuptuar këtë është ajo e brezave. Çdo brez jeton mbi punën e atyre që kanë qenë para tij dhe, në të njëjtën kohë, ndërton kushtet në të cilat do të jetojnë ata që do të vijnë. Atdhedashuria, në këtë kuptim, është një marrëveshje mes të vdekurve, të gjallëve dhe të palindurve.

Në ligjërimin e Gjeçovit, thirrja drejtuar shqiptarit ka një karakter pothuaj profetik. Ai kërkon që lexuesi të dalë nga pasiviteti. Kjo është arsyeja pse fjala e tij shpesh tingëllon si zë i një ndërgjegjeje që nuk pranon indiferencën.

Burimet që trajtojnë veprën theksojnë se Gjeçovi e lidhte gjuhën, atdheun, mendimin, fjalën dhe jetën në një varg të vetëm. Kjo formulë është thelbësore: nëse gjuha është dobësuar, dobësohet mendimi; nëse dobësohet mendimi, dobësohet fjala; dhe kur dobësohet fjala, dëmtohet jeta e përbashkët.

Në këtë kuptim, “Atdhedashtnija” është jo vetëm kapitull patriotik, por kapitull mbi përgjegjësinë ontologjike: çfarë bëjmë me qenien që kemi trashëguar? Për Gjeçovin, përgjigjja është e qartë: duhet ta ruajmë duke e bërë të aftë të jetojë në të ardhmen.

 

KUJTESA - ATDHEU SI BASHKËBISEDIM ME TË PARËT

Një dimension i fuqishëm i “Agimit të Gjytetniis” është mënyra se si e shkuara nuk trajtohet si varrezë, por si prani. Gjeçovi e kërkon të shkuarën për të kuptuar të tashmen. Në këtë kuptim, kujtesa është një formë e përgjegjësisë.

Kujtesa kombëtare nuk është thjesht ruajtje datash. Ajo është aftësia për të kuptuar se kush kemi qenë, çfarë kemi humbur, çfarë kemi ruajtur dhe çfarë duhet të ndërtojmë. Prandaj puna e Gjeçovit si mbledhës i këngëve, gojëdhënave, zakoneve, fjalëve dhe traditave nuk mund të ndahet nga filozofia e “Agimit”.

Ai e di se një popull mund të zhduket edhe pa u zhdukur fizikisht, nëse humbet kujtesën e vet. Humbja e gjuhës, e emrave, e tregimeve dhe e mënyrave të të menduarit mund të krijojë një lloj harrese kulturore. Kjo është arsyeja pse mbledhja e trashëgimisë te Gjeçovi ka një dimension pothuaj etik: ajo është shpëtim nga asgjësimi i kujtesës.

Në këtë pikë vepra lidhet me konceptin filozofik të identitetit. Çfarë do të thotë të jesh i njëjti popull përgjatë kohës? Jo të mbetesh i pandryshuar. Identiteti nuk është gur; është vazhdimësi. Një kulturë jeton kur arrin të ndryshojë pa humbur kujtesën e vet.

Gjeçovi e kupton këtë paradoks. Ai nuk kërkon një kthim romantik në të kaluarën. Ai kërkon që e kaluara të bëhet burim për të tashmen. Kjo është arsyeja pse “agimi” është figurë më e saktë se “ringjallja”. Ringjallja do të nënkuptonte kthim; agimi nënkupton fillim.

Në këtë perspektivë, historia nuk është vetëm ajo që ka ndodhur. Është mënyra se si ne e kuptojmë atë që ka ndodhur. Kujtesa është një akt interpretimi. Populli që e interpreton drejt të shkuarën mund të ndërtojë një të ardhme më të vetëdijshme.

Kjo ide është veçanërisht e rëndësishme për Gjeçovin, sepse ai vepronte në disa fusha njëherësh: letërsi, etnografi, arkeologji, gjuhësi, edukim dhe kulturë. Burimet për jetën e tij e theksojnë këtë karakter poliedrik. citeturn0search4turn0search10

Kështu, kujtesa te Gjeçovi nuk është nostalgji. Është energji e së ardhmes.

 

GJUHA - SHTËPIA E PADUKSHME E NJË POPULLI

Pjesa “Giuha” përbën një nga kulmet e veprës. Burimet që e përshkruajnë librin e konsiderojnë këtë pjesë një himn për gjuhën shqipe dhe theksojnë se ajo është ndarë në dhjetë çështje, nën idenë se gjuha duhet të jetë shtylla e mësimit në Shqipëri.

Këtu Gjeçovi shkon nga patriotizmi te ontologjia. Gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi; ajo është vendi ku një bashkësi e ruan mënyrën e vet të të menduarit. Para se të jetë instrument, gjuha është botë.

Njeriu nuk jeton vetëm në hapësirë. Ai jeton edhe në fjalë. Përmes fjalës, ai emërton botën, dallon të mirën nga e keqja, ruan kujtesën, i jep emër dhimbjes, dashurisë, drejtësisë dhe shpresës. Një gjuhë e humbur nuk humb vetëm fjalë; humb mënyra të të parit.

Prandaj këmbëngulja e Gjeçovit për arsimin në gjuhën shqipe ka dimension politik, kulturor dhe filozofik. Shkolla është vendi ku gjuha nuk duhet vetëm të flitet, por të bëhet instrument i dijes. Nëse gjuha nuk është gjuhë e mendimit, ajo rrezikon të mbetet vetëm gjuhë e bisedës private.

Një nga idetë e rëndësishme që i atribuohet Gjeçovit në këtë pjesë është kërkesa për kapërcimin e ndarjeve dialektore në emër të një njësie më të gjerë të komunikimit. Ai vetë shkruante gegërisht, por shihte nevojën e një bashkimi gjuhësor ndërmjet gegëve dhe toskëve. Burimet e kohës e përmbledhin këtë si një ide për “njinija n’t’folun e njinija n’shkrim”.

Kjo është një ide jashtëzakonisht e rëndësishme për filozofinë e tij të bashkimit. Gjuha, për të, nuk duhet të jetë kufi; duhet të jetë urë.

Në këtë kuptim, gjuha bëhet “shtëpia e padukshme” e kombit. Mund të ndryshojnë kufijtë, institucionet, regjimet dhe format e jetës, por një popull vazhdon të njohë veten në fjalët e veta. Prandaj ruajtja e gjuhës është ruajtje e vetvetes.

 

FJALA DHE MENDIMI - KUR GJUHA BËHET MORAL

Gjeçovi e lidh ngushtë fjalën me mendimin. Kjo është një nga idetë më filozofike të veprës. Nëse fjala është e paqartë, mendimi rrezikon të jetë i paqartë; nëse fjala është e varfër, edhe hapësira e shprehjes së mendimit ngushtohet.

Kjo nuk do të thotë se mendimi ekziston vetëm përmes gjuhës. Por do të thotë se një bashkësi nuk mund të ndërtojë kulturë të qëndrueshme pa një gjuhë që mund të bartë dije, argument, histori dhe imagjinatë.

Kjo është arsyeja pse Gjeçovi e lidh shkollën me gjuhën. Arsimi nuk është vetëm mësim i leximit; është krijim i aftësisë për të menduar. Gjuha e shkollës duhet të jetë një gjuhë që i jep fëmijës mundësinë të bëhet subjekt i dijes.

Në këtë pikë, vepra merr edhe një dimension emancipues. Një popull që mëson në gjuhën e vet fiton jo vetëm arsim, por vetëbesim kulturor. Ai nuk është më thjesht konsumues i dijes së huaj; bëhet prodhues i saj.

Gjeçovi e kupton gjithashtu rëndësinë e fjalorit. Në “Shtim”, vëmendja ndaj fjalëve nuk është punë e vogël filologjike. Fjala është pasuri. Një burim gjuhësor i pasur do të thotë një kujtesë më e gjerë dhe një aftësi më e madhe për të shprehur nuancat e jetës.

Kjo ide gjen një formulim shumë domethënës në një burim gjuhësor që citon Gjeçovin: “Fjalori asht visari i gjuhës, i dijes...”

Edhe nëse kjo fjali lexohet brenda kontekstit të kohës së saj, ajo mbetet filozofikisht e fuqishme: fjalët janë një arkiv i mendjes së një populli.

Prandaj puna e Gjeçovit me gjuhën nuk është vetëm patriotike. Është antropologjike. Ai pyet, në mënyrë të tërthortë: çfarë mund të mendojë një popull për veten nëse nuk i ka të gjitha mjetet gjuhësore për ta thënë veten?

Përgjigjja është se pa fjalë, kujtesa bëhet e heshtur; pa kujtesë, identiteti bëhet i brishtë; dhe pa identitet të vetëdijshëm, qytetërimi rrezikon të bëhet imitacion.

 

LETËRSIA SI PEDAGOGJI - ESTETIKA E THIRRJES

“Agimi i Gjytetniis” është vepër didaktike, por didaktizmi i saj nuk duhet kuptuar si kufizim i letërsisë. Përkundrazi, në kulturën shqiptare të fillimshekullit XX, letërsia shpesh merrte mbi vete detyrën që në shoqëri të tjera e kryenin institucionet e konsoliduara: edukimin publik, ndërgjegjësimin kombëtar dhe krijimin e një gjuhe të përbashkët kulturore.

Gjeçovi shkruan për të ndikuar. Kjo është arsyeja pse ligjërimi i tij është shpesh thirrës. Ai nuk kërkon një lexues pasiv. Ai kërkon një bashkëbisedues që duhet të përgjigjet me jetë.

Këtu qëndron një karakteristikë e rëndësishme letrare: libri nuk është vetëm tekst, por akt komunikimi. Autori ndërton një “ti” kolektiv - shqiptarin, qytetarin, të riun, njeriun që duhet të zgjohet. Në këtë mënyrë, faqja bëhet një lloj tribune.

Metafora e agimit e ndihmon këtë strategji. Agimi është momenti kur bota nuk është më natë, por ende nuk është ditë e plotë. Është çast kalimi. Kjo e përshkruan bukur gjendjen historike të kohës: një shoqëri që ende jeton nën kufizime të mëdha, por që e ndien afër mundësinë e një forme të re politike dhe kulturore.

Kjo e bën veprën një letërsi të pragut. Ajo qëndron ndërmjet traditës dhe modernitetit, ndërmjet besimit dhe politikës, ndërmjet gojores dhe shkrimit, ndërmjet dialektit dhe kërkimit për një gjuhë më të përbashkët.

Në planin estetik, vepra nuk synon bukurinë autonome. Bukuria e saj është në funksion të së vërtetës morale. Kjo nuk e zhduk vlerën letrare; përkundrazi, na ndihmon ta lexojmë sipas kodit të vet. Gjeçovi nuk është duke shkruar një roman psikologjik; ai po ndërton një tekst ndërgjegjeje.

Prandaj edhe aforizmi, thënia, këshilla dhe shembulli marrin rëndësi. Ato janë forma të shkurtra që synojnë të mbeten në kujtesë. Një ide e shkruar si formulë mund të bëhet më lehtë pjesë e ligjërimit të përditshëm.

Në këtë kuptim, letërsia e Gjeçovit është një pedagogji e shpirtit. Ajo kërkon të mësojë, por jo vetëm me mendje. Kërkon të prekë ndërgjegjen. Dhe aty fillon dimensioni i saj filozofik.

 

AGIMI SI METAFORË - NGA ERRËSIRA E HARRESËS TE DRITA E VETËDIJES

Titulli i veprës është çelësi i saj simbolik. “Agimi” nuk është vetëm një kohë e ditës. Është një mënyrë për të menduar historinë. Në natë, gjërat ekzistojnë por nuk dallohen qartë; në agim, format fillojnë të marrin emër. Vetëdija është një lloj drite.

Në këtë kuptim, Gjeçovi nuk shkruan vetëm për qytetërimin; ai shkruan për momentin kur një shoqëri fillon të shohë veten. Kjo është më shumë se modernizim. Është vetënjohje.

Agimi ka edhe një karakter të brishtë. Drita e parë nuk është ende diell. Ajo mund të humbasë nëse nata zgjatet. Kjo metaforë e bën veprën të dyfishtë: ajo është shpresë dhe paralajmërim. Një popull mund të ketë një mundësi historike, por mund ta humbasë atë nëse nuk ndërton institucione, arsim dhe karakter.

“Gjytetnija” është pra proces, jo gjendje. Nuk ka një moment kur mund të thuhet: tani jemi qytetëruar dhe gjithçka mbaroi. Qytetërimi kërkon përkujdesje të vazhdueshme. Ai është si një dritë që duhet mbajtur ndezur.

Kjo ide është filozofi e afërt me konceptin e kulturës si kujdes. Njeriu nuk lind i qytetëruar; ai formohet. Edhe shoqëria nuk është automatikisht qytetëruese; ajo duhet të krijojë kushtet e formimit.

Në këtë pikë, Gjeçovi është një mendimtar i tranzicionit. Ai e kupton se moderniteti nuk mund të importohet vetëm me forma të jashtme. Duhet të krijohet një modernitet i rrënjosur në gjuhë, histori dhe karakter.

Prandaj “agimi” nuk do të thotë të bëhesh dikush tjetër. Do të thotë të shohësh më qartë atë që je dhe ta zhvillosh atë që mund të bëhesh.

Kjo është arsyeja pse libri mund të lexohet edhe sot si një tekst mbi fillimet. Çdo shoqëri ka nevojë të pyesë herë pas here: ku është agimi ynë? Çfarë po lind? Çfarë duhet të lëmë pas? Dhe mbi të gjitha: a kemi dritë të mjaftueshme për të parë gabimet tona?

Nëse agimi është vetëdije, atëherë qytetërimi fillon në çastin kur një popull nuk pranon më të jetojë në errësirën e padijes për veten.

 

GJEÇOVI DHE RILINDJA - NJË MENDIM QË KËRKON BASHKIM

“Agimi i Gjytetniis” duhet vendosur në horizontin e Rilindjes Kombëtare, por jo vetëm si produkt i saj. Vepra vazhdon disa prej pyetjeve kryesore të asaj lëvizjeje: si të ndërtohet një vetëdije kombëtare, si të zhvillohet arsimi, si të ruhet gjuha dhe si të bashkohet një shoqëri e fragmentuar.

Megjithatë Gjeçovi sjell një ton të veçantë. Ai nuk e ndërton identitetin vetëm mbi simbolin politik. Ai kërkon një identitet të edukuar. Kjo është një diferencë e rëndësishme: kombi nuk mjafton si emocion; duhet të bëhet kulturë.

Në çështjen e gjuhës, për shembull, ai kërkon njësim dhe bashkëpunim ndërmjet gegëve dhe toskëve. Kjo është veçanërisht domethënëse sepse vetë autori i përket traditës së gegërishtes. Ai nuk e sheh dialektin si arsye për përçarje, por si pjesë të pasurisë që duhet të hyjë në një horizont më të gjerë bashkimi. citeturn1search8

Ky është një mendim thellësisht politik, edhe kur shprehet në gjuhë kulturore. Gjuha bëhet mjet bashkimi; shkolla bëhet institucion i ndërgjegjes; atdhedashuria bëhet detyrë; kujtesa bëhet themel.

Në këtë pikë, Gjeçovi i afrohet idealit të qytetarit rilindës: një njeri që nuk e ndan dijen nga përgjegjësia publike.

Kjo shpjegon edhe pse vepra është e ndërthurur me moralin. Rilindja shqiptare nuk mund të kishte vetëm program politik; ajo duhej të krijonte një njeri të ri kulturor. “Agimi” është pikërisht metafora e këtij njeriu.

Në planin historik, kjo e bën librin pjesë të një momenti të madh të kulturës shqiptare. Bibliografia kombëtare e regjistron botimin e Shkodrës të vitit 1910 si vepër 144-faqëshe.

Por rëndësia e tij nuk matet me numrin e faqeve. Ajo matet me pyetjet që libri ngre.

Një libër i vogël në përmasë mund të jetë i madh në horizont. “Agimi i Gjytetniis” është i tillë sepse e sheh kombin jo si fund, por si fillim të një pune më të gjatë: krijimin e një shoqërie të arsimuar, morale dhe të vetëdijshme për gjuhën e vet.

 

 “SHTIMI” DHE FILOZOFIA E FJALORIT - KUR FJALA BËHET TRASHËGIMI

Pjesa e fundit, “Shtim”, që lidhet kryesisht me çështje të fjalorit, mund të duket në shikim të parë si një shtesë teknike. Në të vërtetë, ajo e përmbyll logjikisht veprën. Pasi Gjeçovi ka folur për shoqërinë, besimin, atdheun, atdhedashurinë dhe gjuhën, ai zbret te njësia më e vogël e kësaj bote: fjala.

Kjo është një zbritje nga makrokozmosi te mikrokozmosi. Kombi ekziston në histori, por historia ruhet në fjalë. Shoqëria ekziston në marrëdhënie, por marrëdhëniet emërtohen me fjalë. Besimi shprehet me fjalë. Kujtesa transmetohet me fjalë. Edhe atdheu bëhet i pranishëm përmes emrave, këngëve dhe tregimeve.

Prandaj fjalori është arkiv. Një fjalë e vjetër nuk është vetëm një objekt gjuhësor; ajo mund të mbajë brenda një mënyrë të të jetuarit. Në të mund të ruhen një vegël, një zakon, një marrëdhënie shoqërore, një ndjenjë, një koncept i së drejtës ose një kujtim i historisë.

Kjo e bën punën leksikografike të Gjeçovit një akt kulturor. Ai nuk po mbledh vetëm fjalë; po mbledh fragmente të një bote.

Në një kuptim më të thellë, “Shtimi” tregon se qytetërimi nuk ndërtohet vetëm me ide të mëdha. Ai ndërtohet edhe me kujdesin ndaj detajit. Një popull që kujdeset për fjalën e vet po kujdeset për kujtesën e vet.

Këtu vepra fiton një dimension pothuaj hermeneutik: për të kuptuar një popull, duhet të dëgjosh fjalët e tij. Jo vetëm ato zyrtare, por edhe fjalët e jetës së përditshme.

Kjo është edhe arsyeja pse Gjeçovi mbetet i rëndësishëm si studiues i kulturës. Në veprën e tij, letërsia, gjuhësia, etnografia dhe historia nuk janë fusha të izoluara. Ato janë mënyra të ndryshme për të lexuar të njëjtin objekt: njeriun shqiptar.

Dhe ky është një nga mësimet më të thella të librit: kultura nuk ruhet vetëm në monumente. Ajo ruhet në gjuhë. Një fjalë e shpëtuar nga harresa mund të jetë një copëz e shpëtuar e shpirtit kolektiv.

 

PARADOKSI I MODERNITETIT - TË PËRPAROSH PA U HUMBUR

Një nga pyetjet që “Agimi i Gjytetniis” i lë lexuesit të sotëm është kjo: si mund të modernizohet një shoqëri pa humbur vetveten? Pyetja nuk është vetëm shqiptare. Ajo është një nga problemet themelore të modernitetit.

Gjeçovi e zgjidh këtë paradoks përmes lidhjes ndërmjet arsimit dhe trashëgimisë. Ai nuk kërkon izolim nga bota. Përkundrazi, qytetërimi nënkupton dije, shkollë, zhvillim dhe organizim shoqëror. Por ky përparim duhet të ketë një themel identitar.

Në këtë kuptim, ai dallon ndërmjet imitimit dhe zhvillimit. Imitimi merr forma të gatshme dhe i vendos mbi një shoqëri. Zhvillimi i vërtetë i përshtat dijet e reja me realitetin e vet.

Kjo ide është veçanërisht e rëndësishme për një kulturë të vogël. Një kulturë që nuk ka vetëbesim mund të përfundojë duke menduar se moderniteti do të thotë të heqësh dorë nga vetja. Gjeçovi propozon të kundërtën: bëhu më i ditur pa u bërë më pak vetvetja.

Kjo është arsyeja pse gjuha ka një rol qendror. Nëse dija hyn në gjuhën e popullit, ajo bëhet pjesë e tij. Nëse dija mbetet gjithmonë e huaj, ajo nuk e transformon plotësisht shoqërinë.

Këtu “Agimi” bëhet një tekst i emancipimit kulturor. Ai kërkon që shqiptari të mos jetë vetëm objekt i historisë, por autor i saj.

Në këtë kuptim, qytetërimi është liri. Por liria nuk është vetëm çlirim nga një pushtet i jashtëm. Është edhe çlirim nga padija, nga varfëria e mendimit, nga përçarja dhe nga mosbesimi te vetja.

Kjo e bën veprën më të gjerë se një dokument i kohës. Ajo flet për një dilemë që çdo brez e përjeton në forma të ndryshme: si të ndryshojmë pa u shuar?

Përgjigjja e Gjeçovit është një ekuilibër: dije pa harrim, modernitet pa çrrënjosje, bashkim pa zhdukjen e pasurisë së brendshme, patriotizëm pa varfërim shpirtëror.

Agimi i vërtetë është pikërisht ky: të hapësh dritaren ndaj botës pa mbyllur derën e shtëpisë së kujtesës.

 

VLERËSIM LETRAR DHE FILOZOFIK – NJË LIBËR I NDËRPRERË NË MES TË HISTORISË DHE PËRJETËSISË

Nga pikëpamja letrare, “Agimi i Gjytetniis” i përket një forme shkrimi që sot mund të duket hibride: ese, aforizëm, publicistikë, pedagogji, mendim moral dhe refleksion gjuhësor. Por pikërisht kjo përzierje është pjesë e identitetit të tij.

Vepra nuk duhet gjykuar vetëm me kriteret e letërsisë autonome të shekullit XX. Ajo i përket një kohe kur shkrimtari ishte shpesh edhe mësues, publicist, mbledhës i traditës dhe ndërgjegje publike. Kjo shpjegon pse libri lëviz vazhdimisht ndërmjet estetikës dhe etikës.

Forca e tij kryesore është uniteti i qëllimit. Pavarësisht ndryshimit të temave, të gjitha pjesët kthehen te një pyetje e vetme: si të krijohet një njeri dhe një shoqëri që janë të aftë të jetojnë me dinjitet?

Dobësia e mundshme, për lexuesin bashkëkohor, është pikërisht retorika didaktike. Disa pjesë mund të duken të drejtpërdrejta, të përsëritura ose të ngarkuara me moralizim. Por kjo duhet kuptuar brenda funksionit historik të veprës. Ajo nuk është shkruar për të zbavitur; është shkruar për të zgjuar.

Në aspektin filozofik, vepra ka një koherencë të admirueshme: njeriu → shoqëria → besimi → atdheu → atdhedashuria → gjuha → arsimi → qytetërimi. Ky zinxhir mund të shihet si skeleti i saj i padukshëm.

Në këtë kuptim, Gjeçovi nuk e ndan shpirtin nga shoqëria. Për të, përparimi i jashtëm nuk mund të jetë i qëndrueshëm pa formimin e brendshëm.

Vepra ka gjithashtu një dimension dialogjik me autorë e tradita të tjera shqiptare. Përkushtimi ndaj Gjergj Fishtës dhe lidhja e saj me trashëgiminë e shkrimit shqip e vendosin librin brenda një ekosistemi kulturor ku shkrimtari nuk e mendon veten si individ të izoluar, por si pjesë të një pune më të gjatë kombëtare. Burimet për veprën përmendin edhe citimin e Pjetër Bogdanit në hyrje dhe përkushtimin ndaj Fishtës.

Kjo e bën “Agimin” një tekst të kujtesës së autorëve: Gjeçovi shkruan duke e ditur se fjala e tij është pjesë e një zinxhiri.

Prandaj vlera e tij nuk është vetëm historike. Ai na kujton se kultura ndërtohet kur një brez e merr fjalën nga brezat para tij dhe e çon pak më tej.

 

PËRFUNDIM; AGIMI QË NUK MBARON

“Agimi i Gjytetniis” është një vepër që mund të lexohet si një testament i hershëm për qytetërimin shqiptar. Ajo nuk e sheh qytetërimin si luks, por si nevojë morale. Nuk e sheh gjuhën si dekor identitar, por si themel të mendimit. Nuk e sheh atdhedashurinë si emocion të çastit, por si detyrë. Nuk e sheh kujtesën si kthim pas, por si kusht për të ecur përpara.

Nëse do të duhej të përmblidhnim filozofinë e librit në një fjali, ajo do të ishte: një popull qytetërohet kur mëson të njohë veten, të respektojë tjetrin dhe të ndërtojë të ardhmen pa e humbur gjuhën e kujtesës.

Kjo është arsyeja pse struktura e veprës është kaq kuptimplotë. “Shoqnija” na mëson se njeriu është qenie e marrëdhënies. “Besimi e Atëdheu” na mëson se përgjegjësia ka njëkohësisht dimension shpirtëror dhe historik. “Atdhedashtnija” e shndërron dashurinë në detyrë. “Giuha” e vendos fjalën në zemër të identitetit. “Shtimi” tregon se edhe fjala më e vogël mund të jetë një grimcë e madhe e kujtesës.

Në këtë kuptim, titulli nuk është vetëm emër i një libri. Është një metaforë e një programi: të dalësh nga nata e padijes drejt dritës së vetëdijes.

Sot, më shumë se një shekull pas botimit të veprës, pyetjet e saj nuk janë zhdukur. Ato vetëm kanë ndryshuar veshje. Çfarë do të thotë të jesh qytetar? Si ruhet gjuha në një botë të globalizuar? Si bashkohet një shoqëri pa u uniformizuar? Si ruhet kujtesa pa u kthyer në nostalgji? Si ndërtohet moderniteti pa humbur rrënjët?

Këto pyetje e bëjnë Gjeçovin bashkëkohor.

Në fund, “Agimi i Gjytetniis” nuk duhet lexuar vetëm si libër për shqiptarët e vitit 1910. Duhet lexuar si një libër për çdo brez që gjendet përpara detyrës së ndërtimit. Sepse çdo brez ka natën e vet dhe çdo brez duhet të gjejë agimin e vet.

Gjeçovi na lë një ide të thjeshtë, por të madhe: qytetërimi nuk fillon kur ndryshon bota rreth nesh; fillon kur ndryshon mënyra jonë për ta parë dhe për të marrë përgjegjësi ndaj saj.

Prandaj agimi i Gjeçovit nuk ka perënduar. Ai vazhdon sa herë që një njeri mëson, sa herë që një fëmijë lexon në gjuhën e vet, sa herë që një kujtesë shpëtohet nga harresa, sa herë që atdheu kuptohet si shërbim dhe jo si pronë, sa herë që fjala përdoret për të bashkuar e jo për të ndarë.

Ky është kuptimi më i thellë i qytetërimit: drita që një brez ndez për brezin tjetër.

---------------------------

SHËNIM BURIMOR

Burimi parësor: skanimi PDF i “Agimi i Gjytetniis” i ngarkuar në këtë bisedë.

Për verifikimin bibliografik dhe të strukturës së veprës u konsultuan burime digjitale që e identifikojnë botimin e Shkodrës të vitit 1910 dhe ndarjen e tij në katër pjesë plus “Shtim”.

Studimi është interpretues dhe letraro-filozofik; nuk synon të zëvendësojë botimin kritik ose filologjik të veprës.