Metafora

 

Gëzim Ajgeraj

KËNGA E KOSËS DHE E RRUFESË

 

Studim historiko-filozofik mbi një dëshmi të harruar të letërsisë evropiane

 

Kënga Luftarake Ilire e vitit 1888, e ruajtur në “Les Rives Illyriennes” të Abbé Pierre Bauron (Paris, Retaux-Bray, 1888 (Paris, Retaux-Bray, 1888): histori, simbol e kujtesë

 

Abbé Pierre Bauron, Les Rives Illyriennes

(Paris, Retaux-Bray, 1888)

Parathënie; Kur një gur i vjetër flet

Ka fjalë që nuk vdesin, sepse nuk kanë qenë kurrë plotësisht të gjalla në kuptimin e zakonshëm të kohës: ato jetojnë në një kohë tjetër, të përkulur, të ngjeshur, si guri që mban në brendësi gjurmën e një përroi të tharë prej mijëra vjetësh. Një këngë e tillë është edhe “kënga luftarake ilire”, e mbetur, si prej rastësie apo prej fati, në faqen e treqindepesëdhjetë të një libri francez të vitit 1888. Nuk e dimë saktësisht kur u lind kjo këngë si e tillë, në atë formë të prerë e të dendur që e njohim sot; e dimë vetëm se dikush e gjeti, e shkroi dhe e mbylli midis kapakëve të një libri udhëtimi, ashtu siç mbyllet një bimë e thatë midis faqeve të një libri, për ta ruajtur nga koha dhe njëkohësisht për ta dënuar me heshtje derisa dikush ta hapë sërish librin.

Kjo ese nuk kërkon vetëm të tregojë historinë e një libri apo të një autori; kërkon të hyjë brenda vetë këngës, të ndjejë peshën e fjalëve të saj, të kuptojë pse kosa dhe shpata, pse rrufeja dhe gjarpëri, pse era e veriut dhe barku i tokës u bënë figura të domosdoshme për një popull që donte t’i thoshte botës: jemi këtu, kemi qenë gjithmonë këtu, dhe do të mbetemi. Filozofikisht, çdo këngë lufte është një përpjekje për ta kthyer frikën në formë, kaosin në ritëm, vdekjen e mundshme në kuptim. Kënga ilire e vitit 1888 nuk bën përjashtim: ajo është një meditim mbi kufirin midis jetës dhe vdekjes, midis tokës dhe qiellit, midis atij që mbron shtëpinë e tij dhe atij që vjen ta shkelë atë.

E sjellim këtu, pra, jo thjesht si dokument arkivi, po si pyetje të hapur drejt kohës sonë: çfarë mbetet nga trimëria kur bëhet fjalë, çfarë mbetet nga fjala kur bëhet histori, dhe çfarë i mbetet historisë kur, njëqind e sa vjet më vonë, ne e lexojmë sërish atë me sytë e shekullit XXI?

Shekulli XIX dhe sytë e huaj mbi Ballkanin

Për ta kuptuar drejt këtë këngë, duhet së pari të kthehemi te koha kur ajo u shkrua në letër, jo domosdoshmërisht koha kur u krijua si këngë popullore, e cila mund të jetë shumë më e vjetër, po koha kur dikush e pa të arsyeshme ta shkruante, ta përkthente e ta botonte. Shekulli XIX ishte shekulli i madh i udhëtarëve europianë drejt Lindjes dhe drejt Ballkanit: diplomatë, priftërinj, gjeografë, arkeologë amatorë e shkrimtarë nisen nga Parisi, Londra apo Vjena për të “zbuluar” anët e Adriatikut, Ballkanin e brendshëm, malet e Shqipërisë e të Malit të Zi, duke i parë ato njëkohësisht si mbetje të lashtësisë klasike dhe si “Evropë tjetër”, e mbetur ende jashtë kohës moderne.

Kjo periudhë përkon, në planin historik të popujve të Ballkanit perëndimor, me kohën e zgjimeve kombëtare: te sllavët e jugut lëvizja e ashtuquajtur “ilire” (ilirizmi kroat i Ljudevit Gajt, në vitet 1830–1840) kërkoi të bashkonte popujt sllavë të jugut nën emrin e lashtë “ilir”; te shqiptarët, në anën tjetër, po lindte dhe po forcohej ideja se ata ishin pasardhësit e drejtpërdrejtë e të pandërprerë të ilirëve të lashtë, ide që gjeti shprehjen e vet politike më të fortë në Lidhjen e Prizrenit (1878) dhe në gjithë atë që historiografia e quan Rilindja Kombëtare Shqiptare. Në këtë kontekst, çdo dëshmi, çdo emërtim “ilir” që gjendej te bregdeti Adriatik, merrte peshë të dyfishtë: ishte njëherësh objekt kurioziteti shkencor për të huajin dhe themel legjitimiteti historik për popujt vendas.

Udhëtari perëndimor i asaj kohe nuk shkonte kurrë me sy “bosh”: ai mbante me vete gjithë traditën klasike greko-romake, referencat te Iliria e lashtë e autorëve antikë, dhe kërkonte, me ose pa vetëdije, ta identifikonte çdo gjë të re me diçka që e njihte tashmë prej librave. Kështu, kur një klerik francez zbret në brigjet e Istrisë, Dalmacisë e Malit të Zi dhe voziton drejt jugut, ai nuk sheh thjesht male e fshatra: ai sheh, ose beson se sheh, gjurmët e gjalla të një populli që librat e shkollës ia kishin mësuar si “ilirët”, paraardhësit gjysmë-legjendarë të Ballkanit të lashtë.

Abbé Pierre Bauron: klerik, udhëtar, penë e një bote që zhdukej

Për vetë personin e Pierre Bauronit dokumentacioni që na ka mbetur sot është modest: e njohim kryesisht përmes veprës së tij dhe përmes mënyrës si e paraqesin burimet e kohës; “l’abbé P. Bauron”, pra një klerik katolik francez, autor i një libri udhëtimi mbi bregdetin lindor të Adriatikut. Bibliografitë e mëvonshme e citojnë thjesht si “P. Bauron”, autor i “Les Rives Illyriennes” (Paris, 1888), krahas veprave të tjera mbi Dalmacinë të shekullit XIX, si ato të T. G. Jackson-it apo Sir A. A. Paton-it. Është e ndershme të pranohet se biografia e hollësishme e Bauronit; vendlindja e saktë, arsimimi, funksioni i tij i saktë kishtar, apo motivet e thella personale të udhëtimit, nuk gjendet lehtësisht në burimet e sotme të hapura; ajo që di siguri është vepra që ai la pas, dhe kjo vepër flet vetë, me zërin e vet, edhe kur autori i saj mbetet, pjesërisht, në hije.

Ajo çka mund të thuhet me besim, duke u mbështetur te vetë libri, është karakteri i udhëtimit: një përshkim përgjatë “brigjeve ilire”; Istria, Dalmacia, Mali i Zi,  territor që në gjeografinë klasike lidhej me emrin e lashtë të Ilirisë, dhe që në shekullin XIX ishte ende, në pjesë të mëdha, territor austro-hungarez ose otoman, larg syve të zakonshëm të botës perëndimore. Një klerik që ndërmerr një udhëtim të tillë e bën atë zakonisht me një farë dyfishtësie qëllimi: kurioziteti shkencor e letrar i shekullit, i përzier me atë ndjeshmëri të veçantë shpirtërore që klerikët e shekullit XIX e quanin “detyrë ndaj së vërtetës”; domethënë, të dëshmoje me shkrim atë që sytë kishin parë, para se koha ta fshinte.

Simbolikisht, figura e murgut apo priftit-udhëtar është edhe vetë një metaforë e bukur: ai lëviz midis dy botëve, midis së shenjtës dhe së përditshmes, midis Perëndimit katolik dhe një Lindjeje ballkanike ende të mbushur me gjurmë të lashtësisë paraardhëse. Kur ai ndal të dëgjojë një këngë lufte të një populli “tjetër”, dhe vendos ta shkruajë e ta ruajë atë, ai kryen, pa e ditur ndoshta, një akt që historia e vlerëson shumë më tepër se ç’e vlerësoi vetë ai në atë çast: e shndërron gojën e kalueshme të popullit në shkronjë të pandryshueshme, e shpëton fjalën nga harrimi që përndryshe do ta kishte gëlltitur pa lënë gjurmë.

 “Les Rives Illyriennes”: Harta e një bote në prag zhdukjeje

Libri “Les Rives Illyriennes: Istrie, Dalmatie, Monténégro” u botua në Paris nga shtëpia botuese Retaux-Bray në vitin 1888, me një vëllim prej rreth katërqind e dyzet e dy faqesh. Retaux-Bray ishte një shtëpi botuese pariziene e specializuar veçanërisht në literaturë fetare e udhëtimesh me frymë katolike, gjë që përforcon idenë se libri iu drejtua fillimisht një publiku francez të interesuar për të mësuar mbi popuj e vende “ekzotike”, por brenda kornizës morale e kulturore të krishterimit perëndimor.

Struktura e veprës; një udhëtim linear përgjatë bregdetit, nga Istria, nëpër Dalmaci, drejt Malit të Zi, e vendos atë brenda një zhanri shumë të njohur të shekullit XIX: “récit de voyage”, tregimi i udhëtimit, që përzien përshkrimin gjeografik me vrojtimin etnografik, anekdotën historike me përsiatjen personale. Autorë të tillë shkruanin njëkohësisht si gjeografë amatorë, si etnografë të parakohshëm dhe si tregimtarë, duke lënë pas vetes libra që sot lexohen njëherësh si burim historik dhe si dëshmi e mendësisë evropiane të asaj kohe ndaj Ballkanit.

Është domethënëse vetë zgjedhja e titullit: “brigjet ilire”, e jo, të themi, “brigjet dalmate” apo “brigjet sllave”. Kjo zgjedhje e afron veprën e Bauronit me atë prirje të gjerë evropiane për ta parë Ballkanin adriatik nën dritën e lashtësisë klasike, Iliria e Straboit e e Titus Livit, dhe jo vetëm nën atë të gjeopolitikës bashkëkohore austro-otomane. Në faqen 350 të kësaj vepre, brenda këtij konteksti udhëtimi e kurioziteti të përzier me nostalgji klasike, gjendet kënga që na intereson: një “këngë e rrallë luftarake ilire”, siç e cilëson edhe historiografia shqiptare bashkëkohore që e ka rizbuluar dhe rikonfirmuar ekzistencën e saj brenda kësaj vepre.

Vlen të theksohet se vetë libri nuk e prezanton këngën si krijim autorial të Bauronit: ai e regjistron atë, sipas gjase, si diçka që e ka dëgjuar, mbledhur apo marrë nga burime vendase gjatë udhëtimit të tij, pra si dëshmi e drejtpërdrejtë e traditës gojore, e sjellë në letër nga një dorë e huaj. Ky detaj s’është i vogël: shumë nga këngët tona popullore na kanë ardhur pikërisht kështu, përmes syrit dhe veshit të një të huaji që, pa dashje, u bë arkivist i një kujtese që vetë populli, në atë kohë, mund ta kishte lënë të fluturonte pa u shkruar.

Faqja 350: gjetja e këngës

Historiani e kulturës shqiptare e ka rizbuluar këtë faqe relativisht vonë në kohët moderne, e ka nxjerrë në dritë e e ka bërë të njohur për publikun e gjerë përmes shkrimeve në median shqiptare, një proces tipik i asaj që mund ta quajmë “arkeologji tekstuale”: gërmim jo në dhé, po në fletë të harruara librash të vjetër, për të nxjerrë në sipërfaqe fragmente identiteti që rrezikonin të mbeteshin përgjithmonë të fjetura nëpër bibliotekat e mëdha perëndimore, Gallica e Bibliotekës Kombëtare Franceze, apo arkivat digjitale të universiteteve verilindore amerikane, ku sot ruhen kopje të skanuara të veprës origjinale.

Vetë fakti që kjo këngë na vjen përmes një ndërmjetësi të trefishtë; folësi popullor origjinal, murgu francez që e dëgjoi e e shkroi (ndoshta në frëngjisht, ndoshta duke përkthyer një version që i qe dhënë), dhe studiuesi bashkëkohor që e rizbuloi e e solli sërish në shqip, e bën atë njëfarë game të çuditshme përkthimesh e ripërkthimesh nëpër shekuj, si një zë që udhëton nga një gojë në një dorë, nga një dorë në një faqe libri, nga një faqe libri e harruar në sytë e një lexuesi modern. Në këtë kuptim, vetë historia e transmetimit të këngës është po aq domethënëse sa vetë përmbajtja e saj: ajo na tregon se kujtesa kombëtare nuk udhëton gjithmonë drejtpërdrejt, brez pas brezi, brenda gjirit të vetë popullit, shpesh ajo humbet, largohet, kalon nëpër duar të huaja, dhe na kthehet sërish, si të huaj e vetja njëherësh.

Teksti i këngës

Sipas versionit shqip të ruajtur e të përhapur nga studiuesit dhe gazetaria kulturore shqiptare (burimi kryesor: shkrimi “Viti 1888 / Kënga e rrallë luftarake ilire në librin francez”, i sjellë fillimisht nga bota kulturore shqiptare e diasporës), kënga paraqitet, me refrenin e saj karakteristik, kështu:

Vëllezër, përpara, përpara, luftëtarë,

Këmbësoria e djem mbi kuajt tuaj të fortë!

Të mprehim kosat, të mprehim shpatat!

Të shporrim armikun nga këto toka!

Që secili prej nesh t’i këndojë një këngë

Atdheut të heronjve!

 

Me kosë të vrasim këtë grabitës,

Mjaft arrogant për të sunduar racën e shtëpitë tona!

Oh! Le të rrëzohen duke u çarë prej qindra rrufeshë

Këta të pabesë që shkelin të drejtat tona!

Që secili… (Refren)

 

Nëse bisha çel kthetrat e saj,

Iliri me grusht e shtrin për tokë;

Nëse gjarpëri krenar e ngren kokën ndaj tij,

Iliri, këmbëzbathur, e shkel.

Që secili… (Refren)

 

Kur era e veriut, e tërbuar,

Copëton lisin e vjetër,

Zemra shtendoset në gjoksin tonë!

Ne jemi Ilirët, vëllezër të dashur!

Që secili… (Refren)

 

Kur dridhen skajet e botës,

Kur shkëndijat e rrufesë vallëzojnë në qiell,

Dhe kur toka hap barkun e saj,

Iliri i lumtur këndon këngën e luftës.

Që secili… (Refren)

 

Iliri, të huajin e sulmon me thikë,

Vetëm kur duhet të mbrojë vëllain e tij!

Kurrë frika nuk ia ul kokën,

Dhe sikur bota të copëtohet, ai mbetet gjakftohtë!

Që secili prej nesh t’i këndojë një këngë!

Atdheut të heronjve!

 

Ky është, pra, korpusi mbi të cilin do të ndërtojmë tërë analizën tonë filozofike e simbolike në vijim.

Anatomia e një kënge; analizë filozofike e simboleve

Çdo këngë lufte e vërtetë;  jo propagandistike, po e lindur nga gjiri i një populli që mbron veten, ndërton botën e vet përmes një gjeometrie të thjeshtë por të fuqishme kontrastesh: brenda dhe jashtë, e vetja dhe e huaja, toka dhe qielli, njeriu dhe kafsha, drita dhe stuhia. Kënga jonë ilire i respekton me përpikëri të gjitha këto kontraste, duke ndërtuar, varg pas vargu, një kozmologji të vogël të rezistencës.

Kosa dhe shpata: nga bujku te luftëtari

Vargu i parë vendimtar i këngës, “Të mprehim kosat, të mprehim shpatat!”,  nuk është thjesht një thirrje për armatim: është një deklaratë antropologjike. Kosa është vegla e bujkut, e atij që lëron tokën në kohë paqeje; shpata është vegla e luftëtarit, e atij që e mbron atë tokë kur paqja shkelet. Duke i vendosur të dyja krah për krah, në po atë varg, në po atë veprim (“të mprehim”), kënga na thotë diçka thelbësore për vetëkuptimin e popullit që e këndon: ai nuk e sheh veten as thjesht si komb luftëtarësh të përhershëm, as thjesht si komb paqësor pa mbrojtje, por si një popull që e kthen veglën e jetës së përditshme në vegël mbrojtjeje, atëherë kur nevoja e kërkon, dhe që pastaj, natyrshëm, do ta kthejë sërish shpatën në kosë, sapo lufta të mbarojë.

Kjo është, në thelb, filozofia e “luftës së drejtë” ashtu siç e kanë kuptuar shumica e popujve të vegjël gjatë historisë: jo lufta si zgjedhje, po lufta si përgjigje. Vetë kënga e thotë këtë haptas në strofat e fundit: “Iliri, të huajin e sulmon me thikë, / Vetëm kur duhet të mbrojë vëllain e tij.” Kjo frazë, e vendosur pikërisht në pjesën përmbyllëse, funksionon si një lloj “morali” i fshehur i tërë tekstit: dhuna këtu nuk lartësohet për vete, po justifikohet vetëm si akt mbrojtjeje vëllazërore.

Bisha dhe gjarpëri: armiku si forcë kaotike e amorfe

Armiku në këtë këngë nuk paraqitet kurrë me emër historik konkret, nuk përmendet perandori, mbret, ushtri e caktuar. Ai paraqitet gjithmonë përmes figurave arketipale: “bisha” që çel kthetrat, “gjarpëri krenar” që ngre kokën. Kjo zgjedhje poetike ka pasoja filozofike të thella. Duke mos e emërtuar armikun historikisht, kënga e bën atë të përjetshëm dhe universal: nuk flet vetëm për një pushtues të caktuar të shekullit XV apo XIX, po për çdo forcë që, në çdo kohë, vjen të “sundojë racën dhe shtëpitë tona”.

Gjarpëri, në veçanti, është një nga simbolet më të lashta e më ambivalente të historisë njerëzore; herë simbol urtësie (siç e trajtojnë traditat mesdhetare të lashta), herë simbol tradhtie dhe rreziku (siç e trajton tradita biblike, prej kopshtit të Edenit). Këtu, gjarpëri “krenar” që “ngre kokën” është qartazi figura e dytë: armiku arrogant, që besohet i pathyeshëm, por që “Iliri, këmbëzbathur, e shkel”. Detaji “këmbëzbathur” është, në vetvete, një hiperbolë e fuqishme metaforike: as edhe mungesa e këpucëve, pra e mjeteve më elementare të mbrojtjes trupore, nuk e pengon Ilirin të triumfojë mbi kërcënimin. Varfëria materiale kthehet kështu në shenjë force morale: sa më pak të kesh, aq më shumë ke për të mbrojtur me trupin tënd të lirë, të papenguar.

Era e veriut dhe lisi i vjetër: natyra si pasqyrë e shpirtit kolektiv

Strofa e tretë sjell një nga figurat më të bukura e më filozofike të gjithë këngës: “Kur era e veriut, e tërbuar, / Copëton lisin e vjetër, / Zemra shtendoset në gjoksin tonë!” Këtu kemi një lëvizje të papritur simbolike: era e egër dhe lisi i vjetër që thyhet nën të nuk përfaqësojnë popullin; përkundrazi, ato janë skena e jashtme, natyrore, e cila prodhon një reagim të brendshëm, shpirtëror. Populli nuk identifikohet me lisin që thyhet, po me zemrën që, përballë kësaj pamje shkatërrimi, “shtendoset”, pra fryhet, forcohet, bëhet më e madhe.

Kjo është një lëvizje tipike e mendimit stoik, edhe pse folësi ynë s’ka lexuar ndoshta kurrë Epiktetin apo Mark Aurelin: përballë stuhive të botës, të cilat njeriu s’i kontrollon dot (era, rrufeja, shkatërrimi i natyrshëm), i vetmi territor që mbetet plotësisht nën kontrollin tënd është zemra jote, qëndrimi yt i brendshëm. Kur bota e jashtme bëhet kaotike, populli ilir nuk kërkon të qetësojë stuhinë, kërkon të bëhet vetë aq i fortë sa stuhia të mos e rrëzojë, ashtu siç bëhet lisi. Në një farë kuptimi, kënga na thotë: “Ne jemi Ilirët” pikërisht sepse mund ta durojmë erën që të tjerët s’e durojnë dot.

Rrufeja dhe barku i tokës: apokalipsi si festë

Strofa e katërt shkon edhe më larg në përmasë kozmike: “Kur dridhen skajet e botës, / Kur shkëndijat e rrufesë vallëzojnë në qiell, / Dhe kur toka hap barkun e saj, / Iliri i lumtur këndon këngën e luftës.” Këtu përshkruhet, në thelb, një skenë pothuajse apokaliptike; bota që dridhet skaj më skaj, toka që “hap barkun” (imazh që kujton njëkohësisht tërmetin, varrin, po edhe lindjen, sepse barku është vendi prej nga vjen jeta). Përgjigja e Ilirit ndaj kësaj skene të tmerrshme nuk është frika, po  çuditshëm, e bukur, lumturia dhe kënga.

Kjo është ndoshta figura më filozofike e gjithë tekstit: aftësia për ta shndërruar terrorin ekzistencial (fundi i botës, hapja e varrit, tërmeti kozmik) në rast festimi, në moment këndimi. Është e njëjta strukturë psikologjike që gjejmë te shumë tradita fisnike e luftarake të botës, nga Sagat skandinave te Valhalla-n e luftëtarëve që festojnë përballë fundit, e deri te vetë ideja e “vdekjes së bukur” (kalos thanatos) e traditës helene: kur i shikon në sy forcat më të mëdha e më të pakontrollueshme të universit dhe, në vend që të tkurresh, këndon;  atëherë ke arritur formën më të lartë të lirisë njerëzore, lirinë përballë vdekjes vetë.

Vëllai, frika dhe gjakftohtësia: etika e mbrojtjes

Strofa e fundit mbyll rrethin filozofik të këngës duke e kthyer vëmendjen nga kozmosi te njeriu konkret: “Iliri, të huajin e sulmon me thikë, / Vetëm kur duhet të mbrojë vëllain e tij! / Kurrë frika nuk ia ul kokën, / Dhe sikur bota të copëtohet, ai mbetet gjakftohtë!” Fjala “vëlla” këtu nuk kufizohet domosdoshmërisht te lidhja e gjakut, në traditën ballkanike të kohës, “vëllazëria” shpesh shkonte përtej familjes së ngushtë, drejt fisit, drejt fshatit, drejt gjithë bashkësisë kombëtare. Mbrojtja e vëllait bëhet kështu mbrojtje e gjithë komunitetit njerëzor që të jep identitet.

Fjala e fundit, “gjakftohtë”, e mbyll tërë tekstin me një notë stoike, të ftohtë e të qëndrueshme: jo zemërim i verbër, jo dëshpërim, po qetësi e vendosur përballë shkatërrimit universal (“sikur bota të copëtohet”). Kjo është, në fund të fundit, mesazhi më i thellë filozofik i këngës: trimëria e vërtetë nuk është mungesa e frikës, po prania e qetësisë pikërisht atje ku frika do të ishte e justifikueshme.

Çfarë përfaqësonte kënga në kohën e vet

Viti 1888, kur kjo këngë u shkrua në faqet e Bauronit, ndodhet vetëm dhjetë vjet pas ngjarjes më të rëndësishme politike të shekullit për shqiptarët: Lidhjes së Prizrenit (1878), e cila u përpoq të mbronte tërësinë territoriale shqiptare përballë vendimeve të Kongresit të Berlinit dhe të shteteve fqinje në zgjerim e sipër. Ishte koha e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, periudha kur intelektualë, klerikë e atdhetarë shqiptarë po ndërtonin, hap pas hapi, alfabetin, gjuhën e shkruar, historinë kombëtare dhe, mbi të gjitha, idenë se shqiptarët ishin trashëgimtarët e drejtpërdrejtë të ilirëve të lashtë; një ide që u bë shtylla qendrore e legjitimimit historik të kombit në formim.

Në këtë kontekst, një këngë siç është kjo, e mbledhur qoftë edhe nga një dorë e huaj, merr vlerë të jashtëzakonshme: ajo dëshmon, në formë të shkruar e të datuar, se vetë populli, me gojën e vet, e quante veten “Ilirë” dhe këndonte për veten si të tillë, para se historianët e universiteteve europiane ta “zbulonin” apo ta “vërtetonin” shkencërisht këtë vazhdimësi. Kënga funksionon kështu si provë e brendshme, e vetë-perceptimit popullor, jo vetëm si teori akademike e importuar nga jashtë.

Përveç kësaj, vetë përmbajtja e këngës; theksi te mbrojtja dhe jo te sulmi, te “drejtësia” e reagimit dhe jo te dhuna e pashkakuar, përkon në mënyrë të habitshme me vetë-imazhin që shqiptarët e kohës donin ta paraqisnin te bota perëndimore: një popull i vjetër, trim, por paqësor me fqinjët, që reagon vetëm kur i cenohet nderi, toka apo liria. Kjo linjë argumentimi ishte thelbësore për diplomacinë shqiptare të fundshekullit XIX, e cila kërkonte të bindte fuqitë e mëdha evropiane se shqiptarët meritonin njohje si komb më vete, jo thjesht ndarje territoresh mes fqinjëve.

Çfarë përfaqësonte kënga për autorin francez

Për Bauronin, klerikun-udhëtar, kjo këngë ishte, ka shumë të ngjarë, një kuriozitet etnografik i çmuar; një “gjetje” letrare që i jepte librit të tij thellësi shtesë, e vërtetonte tezën e tij (apo tezën e përgjithshme të kohës) se popujt e bregdetit ilir ruanin akoma, të gjalla e të pandryshuara, gjurmët e një lashtësie të largët. Për një lexues francez të fundshekullit XIX, e mësuar me kulturën klasike greko-romake që nga bankat e shkollës, të lexoje se “ilirët” ende ekzistonin, ende luftonin, ende këndonin këngë lufte identike në frymë me ato të epikave homerike, ishte një ndjesi e ngjashme me atë të një arkeologu që gjen, të gjallë ende, një qenie që mendonte se ekzistonte vetëm në libra.

Në këtë kuptim, Bauron simbolizon, pa e kërkuar domosdoshmërisht vetë në mënyrë të vetëdijshme, dy gjëra njëherësh: së pari, atë sy perëndimor të shekullit XIX që e shihte Ballkanin nëpërmjet syzeve të lashtësisë klasike, jo si të tashmen e tij të vërtetë, po si “antikitet të gjallë”; dhe së dyti, paradoksalisht, edhe rolin e padashur, por të çmuar, të arkivistit të rastësishëm, atij që, thjesht duke shkruar atë që dëgjoi, ia dhuroi historisë një dokument që vetë kultura shqiptare, në ato kushte historike të vështira (nën administrim otoman, pa shtet, pa institucione arkivore vetjake të fuqishme), mund ta kishte humbur përgjithmonë.

Ka diçka thellësisht njerëzore, madje edhe pak tragjike, në këtë rol të dyfishtë: udhëtari i huaj që sheh diçka të bukur e të rrallë te populli tjetër, dhe që, thjesht duke e shkruar, bëhet; pa e ditur,  një nga rojet e kujtesës së atij populli. Kjo është, ndoshta, forma më e sinqertë e respektit ndërkulturor që mund të ekzistonte në shekullin e kolonializmit e të orientalizmit: jo domosdoshmërisht barazi politike apo njohje shtetërore, po të paktën vëmendje e vërtetë, aq sa për ta ruajtur fjalën e tjetrit prej harresës.

Vlera e këngës dje dhe sot

Dje, në 1888 e në dekadat përreth, vlera e kësaj kënge ishte kryesisht politike-identitare: ajo shërbente si tullë e vogël, po e fortë, në ndërtesën e madhe të argumentit se shqiptarët ishin komb i lashtë, me rrënjë ilire, të denjë për vetadministrim e, më vonë, për pavarësi (e cila do të vinte më në fund më 1912). Në kontekstin e asaj kohe, çdo dokument, çdo dëshmi e huaj që e vërtetonte “ilirësinë” e gjallë të popullit, kishte peshë diplomatike e propagandistike të konsiderueshme, ndoshta shumë më të madhe se ç’do ta kishte sot një dokument i ngjashëm.

Sot, vlera e kësaj kënge ka ndryshuar natyrë, po jo intensitet: nga vlerë kryesisht politike, ajo është kthyer në vlerë kulturore, filologjike dhe filozofike. Sot e lexojmë këtë këngë jo aq për të vërtetuar një tezë shkencore mbi origjinën etnike (çështje që historianët dhe arkeologët e trajtojnë sot me metoda shumë më rigoroze e shumë më të kujdesshme se sa retorika patriotike e shekullit XIX), po për të kuptuar mendësinë, gjuhën simbolike dhe botëkuptimin e një populli në një moment të caktuar historik — për të kuptuar si e përjetonte veten ai popull, si e shpjegonte luftën, fatin, natyrën, frikën dhe trimërinë.

Në një botë të sotme ku popujt e vegjël rrezikojnë vazhdimisht të humbasin zërin e tyre nën peshën e narrativave të mëdha globale, dokumente të tilla,  modeste në gjatësi, të mëdha në domethënie, bëhen thesare të vërteta të pakalueshme. Ato na kujtojnë se çdo komb, sado i vogël qoftë numerikisht, ka pasur, e ka ende, aftësinë të krijojë poezi që flet për kushte universale njerëzore: frikën, trimërinë, dashurinë për tokën, ndjenjën e vëllazërisë. Ruajtja, studimi dhe përhapja e këtyre dëshmive, siç bëhet edhe sot nëpërmjet punës së palodhur të studiuesve, gazetarëve kulturorë e bibliotekave kombëtare; është, në vetvete, një akt qytetar dhe filozofik: akti i të thënit se kujtesa jonë kolektive nuk lihet të fluturojë e të humbasë.

Përmbyllje; Kënga si far mbi shekuj

Le ta mbyllim këtë udhëtim aty ku e nisëm: te metafora e gurit që flet, e farës që fle nën dhe derisa dikush ta ujisë. Kënga luftarake ilire e vitit 1888 është pikërisht një farë e tillë: e mbjellë, ndoshta pa dashje, nga një klerik francez që udhëtonte përgjatë brigjeve të Adriatikut me sy plot kurioziteti klasik; e mbetur nën dhe, në faqen 350 të një libri gjysmë të harruar, për dekada e dekada; dhe e rizbuluar, e ujitur sërish nga studiues e gazetarë të shekullit XXI, që e sollën para syve tanë, e sotëm, aq të largët në kohë e aq afër në shpirt me atë të stërgjyshërve tanë të largët.

Filozofikisht, historia e kësaj kënge na mëson diçka të thellë mbi vetë natyrën e kujtesës kombëtare: ajo rrallëherë udhëton në një vijë të drejtë e të pastër, brez pas brezi, brenda gjirit të vetë popullit që e krijoi. Shpesh ajo bredh, humbet, kalon nëpër duar të huaja, fjetet për vite të tëra në gjuhë e në vende të tjera nga ato ku lindi, dhe na kthehet, kur na kthehet, e ndryshuar pak, e përkthyer, e ripërkthyer, po njëkohësisht, çuditërisht akoma e vërtetë, akoma e jona.

Vargjet për kosën e shpatën, për bishën e gjarpërin, për erën e veriut e lisin e thyer, për rrufenë që vallëzon dhe barkun e tokës që hapet, për vëllain që mbrohet me gjakftohtësi përballë fundit të botës, këto vargje nuk flasin vetëm për një luftë të caktuar, të harruar tashmë në hollësitë e saj historike. Ato flasin, siç flet çdo poezi e vërtetë, për diçka që s’ka kohë: për guximin e njeriut të vogël përballë forcave të mëdha, për zemrën që shtendoset kur bota përreth thyhet, dhe për atë lloj kënge që mund ta këndosh edhe atëherë kur qielli po çahet mbi kokën tënde, sepse e di se, sido që të vijnë punët, mbetesh, në thelb, Iliri: këmbëzbathur ndoshta, po kurrë i pathyer në shpirt.

Aneks; Iliria si kujtesë e gjatë e Adriatikut

Vlen të ndalemi edhe një çast te vetë emri “Iliri”, i cili përshkon çdo varg të kësaj kënge si një fill i padukshëm por i pathyeshëm. Për botën antike greko-romake, Iliria ishte një hapësirë e gjerë e bregdetit lindor të Adriatikut, e banuar nga fise të shumta, luftarake e krenare, të përmendura tek Straboni, Apiani apo Titus Livi. Për Evropën e shekullit XIX, ky emër ishte kthyer në një lloj etiketë të dyfishtë: nga njëra anë, term shkencor gjeografie e historie klasike; nga ana tjetër, simbol romantik i një “race” të lashtë e të pathyer, që kishte mbijetuar, gjoja e pandryshuar, mes maleve të Ballkanit.

Kur populli që e këndonte këtë këngë e quante veten “Ilirë”, ai s’po bënte thjesht një referencë akademike te librat e historisë; po pohonte, me forcën e vetë gjuhës së këngës, një vazhdimësi të gjallë, të ndjerë nga brenda, jo të imponuar nga jashtë. Kjo është dallimi thelbësor midis “ilirizmit” si teori shkencore e jashtme dhe “ilirësisë” si ndjenjë e brendshme identiteti: e para diskutohet, verifikohet, rishikohet nga historianët brez pas brezi; e dyta këndohet, jetohet, transmetohet nga një zemër te tjetra, pavarësisht se çfarë thonë apo nuk thonë në atë çast librat shkencorë.

Në këtë kuptim të fundit, kënga e faqes 350 nuk kërkon të na bindë me argumente të holla filologjike apo arkeologjike, as nuk është vendi i saj ta bëjë këtë. Ajo na ofron diçka tjetër, ndoshta më të çmuar: dëshminë e drejtpërdrejtë të asaj çka njerëzit e thjeshtë të bregdetit ilir ndjenin për veten e tyre, në gjuhën e vet më të sinqertë, atë të këngës që këndohet përpara betejës, kur nuk ka kohë as vend për diplomaci apo për dyshim.

---------------------------------------------------------------------------

Shënim mbi burimet: teksti shqip i këngës i përdorur në këtë ese bazohet te versioni i botuar e i rikonfirmuar nga media kulturore shqiptare (nën titullin “Viti 1888 / Kënga e rrallë luftarake ilire në librin francez”), që e ka lokalizuar këngën në faqen 350 të veprës origjinale franceze “Les Rives Illyriennes: Istrie, Dalmatie, Monténégro” të Abbé P. Bauronit (Paris, Retaux-Bray, 1888). Të dhënat biografike mbi autorin janë të kufizuara në atë që dëshmohet nga vetë vepra dhe nga bibliografitë e kohës; hollësi të tjera biografike, të pakonfirmuara nga burime të sigurta, janë shmangur me qëllim në këtë studim.