Metafora

 

Gëzim Ajgeraj

Stadiumi i Amantias

 

Stadiumi i Amantias

 

Gurë që flasin, kohë që hesht - udhëtim filozofik nëpër shekujt e një qytetërimi ilir

‘Nuk zbresim dy herë në të njëjtin lumë, sepse as ne, as lumi nuk mbetemi të njëjtë.’ - Herakliti

“Koha është një lumë ngjarjesh, dhe rryma e tij është e fuqishme.’ -Marku Aureli

Në një kodër të thepisur mbi luginën e Vjosës, atje ku deti i Vlorës duket si një pasqyrë e larguar dhe blu, gurët nuk kanë harruar. Ata mbajnë mbi vete peshën e një kujtese që s'e ka shkruar askush në letër, por e ka gdhendur vetë koha me duart e saj të ngadalta e të palodhura. Aty, në fshatin Ploçë, shtrihet një nga monumentet më të çuditshme e më domethënëse që na ka lënë qytetërimi ilir: Stadiumi i Amantias, arenë guri e heshtur prej më shumë se dy mijëvjeçarësh, por që, sikur të kishte zë, do të na fliste më shumë për njeriun sesa çdo libër historie.

Ky studim nuk kërkon të jetë thjesht një përshkrim arkeologjik. Ai kërkon të hyjë brenda gurëve, të dëgjojë atë çka rrënojat nuk e thonë me fjalë, por e thonë me heshtjen e tyre të gjatë: se çdo qytetërim, sado i lavdishëm, është një vrapim drejt një vije mbërritjeje që nuk e sheh kurrë; dhe se stadiumi, si metaforë e vetë jetës njerëzore, është vendi ku përpjekja, lavdia dhe harresa rrinë të mbledhura në të njëjtën pistë guri.

 

Kodra e amantëve: një komb që zgjodhi lartësinë

 

Historia e Amantias fillon me një fis ilir, amantët, që sipas gojëdhënave të lashta e lidhnin origjinën e tyre me abantët, luftëtarë të kthyer prej Trojës, të cilët, thonë burimet e vjetra greke, zbarkuan në brigjet ilire dhe u shkrinë me popullsinë vendase. E vërteta historike është më e thjeshtë e njëkohësisht më e thellë: amantët ishin një bashkësi ilire që, si shumë fise të tjera të kësaj treve, zgjodhën të ndërtonin qytetin e tyre jo në fushë, por në majë kodre,  një zgjedhje që s'ishte thjesht ushtarake, ishte edhe filozofike.

Të ngrihesh mbi kodër do të thotë të pranosh se siguria kërkon lartësi, se mbrojtja e vetvetes fillon me largësinë nga rreziku i të tjerëve, por edhe se çdo lartësi ka çmimin e vet: izolimin. Amantia, e themeluar diku në shekullin V para erës sonë, u ngrit mbi një kurriz kodre mes luginave të Vjosës dhe Shushicës, e rrethuar nga mure që sot dëshmojnë një dorë ndërtuese të fortë e të sigurt në vetvete. Ajo jetoi brenda kufijve të një mijëvjeçari - një hark kohor që e tejkalon çdo perandori moderne - duke kaluar nëpër ndikimin helenistik, nëpër autonominë e brendshme që gëzoi nën Romën, e deri në shekujt e krishterimit të hershëm, kur mbi themelet e saj u ngrit edhe një bazilikë paleokristiane.

Ky është paradoksi i parë filozofik që na ofron Amantia: një qytet i vendosur për t'u mbrojtur, që në fund nuk mund të mbrohej dot prej diçkaje shumë më të fuqishme se çdo ushtri - prej vetë kohës. Muret mbajtën jashtë armikun, por jo harresën.

 

Stadiumi: arena ku njeriu matej me vetveten

 

Në shekullin III para erës sonë, kur qyteti kishte arritur forcimin e vet ekonomik dhe kishte nxjerrë monedhat e para, amantët ndërtuan diçka që flet më shumë për shpirtin e tyre sesa çdo mur mbrojtës: një stadium prej gurësh të gdhendur, me një pistë prej rreth 185 metrash të gjatë e më shumë se 12 metra të gjerë, me shkallë guri që ruhen edhe sot mbi tokë. Ishte një nga stadiumet më të plota e më të mirëruajtura të botës ilire, i ndërtuar për të mbajtur disa qindra shikues, ku organizoheshin vrapime, gara boksi, hedhje shqiponje (diskobolie) e ushtarie.

Por përse një komb që jetonte në kufijtë e mbijetesës, midis luftërash e aleancash të brishta, të shpenzonte kaq shumë forcë e gur për një arenë loje? Përgjigjja e vërtetë s'është sportive, është ekzistenciale. Stadiumi ishte vendi ku qyteti i thoshte vetvetes se ishte i gjallë jo vetëm sepse mbijetonte, por sepse festonte. Çdo qytetërim që ndërton një stadium, ndërton njëkohësisht edhe një pohim: se jeta s'është vetëm luftë kundër armikut të jashtëm, është edhe garë me veten, kërkim i kufirit të fundit të trupit e të shpirtit njerëzor.

Në këtë kuptim, stadiumi i Amantias është metafora më e pastër e ekzistencës njerëzore: një pistë e gjatë e ngushtë, me fillim e mbarim të përcaktuar, ku vrapuesi di që do të arrijë në fund, por vrapon gjithsesi me gjithë forcën e tij. Nuk vrapon sepse s'e di se ku përfundon pista — vrapon pikërisht sepse e di. Kjo është edhe përkufizimi më i thjeshtë i kurajos: të japësh gjithçka në një garë, dijes së kufirit.

 

Filozofia e gurit që hesht

 

Ekziston një dallim i thellë mes monumenteve që flasin dhe atyre që heshtin. Pallatet flasin për pushtet, tempujt flasin për frikë e adhurim, varrezat flasin për humbje. Por stadiumet — këto flasin për diçka më delikate: për kohën e lirë, për lojën, për atë çast të rrallë kur njeriu nuk lufton për mbijetesë, por përpiqet vetëm për të qenë më i shpejtë, më i fortë, më i saktë se dje. Është pikërisht kjo çka e bën Stadiumin e Amantias kaq domethënës: ai nuk u ndërtua nga frika, u ndërtua nga dëshira.

Dhe këtu qëndron paradoksi i dytë: nga të gjitha ndërtimet e Amantias, ai që na ka mbetur më i plotë deri sot nuk është pallati i një mbreti apo tempulli i një perëndie, është pikërisht vendi i lojës. Ndoshta sepse loja, ndryshe nga pushteti, nuk ka nevojë të mbrohet — ajo mbrohet vetë, me thjeshtësinë e qëllimit të saj. Pushteti ngrihet për t'u rrëzuar, loja ngrihet për t'u përsëritur.

Kur mendojmë sot për atë pistë guri të heshtur në kodrën e Ploçës, s'duhet ta shohim thjesht si rrënojë. Duhet ta shohim si pyetje: çfarë do të mbetet nga ne kur të shuhet zhurma e kohës sonë? A do të jetë muri që ndërtuam për t'u mbrojtur, apo do të jetë ai vend i vogël, i harruar nga historia zyrtare, ku njerëzit u mblodhën thjesht për të qeshur e për të vrapuar bashkë?

 

Zbulimi: kur heshtja gjeti dëgjuesit e saj

 

Për shekuj me radhë, stadiumi fjeti nën baltën e kodrës, i mbuluar nga bari e harresa. Udhëtarët e parë evropianë që kaluan nëpër këto troje në shekullin XIX regjistruan siluetën e tij si një çudi arkitekturore të gdhendur në gurin e malit — një trokitje e parë në dyert e këtij monumenti pas shekujsh heshtjeje. Por vetëm në gjysmën e dytë të shekullit XX, arkeologët shqiptarë, duke ndjekur luginën e Vjosës, e nxorën përfundimisht në dritë, duke vërtetuar se stomaku i kodrës s'e kishte tretur gjithçka, sado që mjegulla dhe largësia kishin kapërcyer një mijëvjeçar mbi ekzistencën e tij.

Ky moment zbulimi ka vetë një mësim filozofik: e vërteta historike nuk zhduket kurrë krejtësisht, ajo vetëm fle. Dhe fle aq gjatë sa duhet, derisa dikush - një udhëtar kurioz, një arkeolog i palodhur, apo thjesht një bari që ndjek dhitë e tij mbi kodër - të ndalet e të vërejë se çka duket si gur i thjeshtë, është në të vërtetë kujtesë e ngrirë.

 

Amantia si pasqyrë e kombit

 

Nuk është rastësi që pikërisht ky vend, i vendosur mes dy lumenjve dhe përballë detit, u bë simbol i një qëndrese të gjatë ilire kundër Romës, duke ruajtur autonomi të brendshme ndërkohë që qytete të tjera humbën çdo gjurmë vetvetiu. Amantia zgjodhi aleancën e mençur në vend të luftës së kotë, ashtu si sot kombi shqiptar përballet vazhdimisht me pyetjen se kur duhet të qëndrojë dhe kur duhet të pranojë realitetin për të mbijetuar. Historia e këtij qyteti të vogël ilir është, në thelb, historia e çdo kombi të vogël që jeton mes perandorive: mbijetesa s'vjen gjithmonë nga forca e mureve, por nga mençuria e zgjedhjeve.

Dhe pikërisht këtu, stadiumi rimerr kuptimin e vet më të thellë: një komb që di të luajë, që di të festojë përpjekjen e vet edhe në kohë të vështira, është një komb që ka gjetur mënyrën të mbijetojë shpirtërisht, jo vetëm fizikisht. Loja s'është luks i kohëve të mira - është shenjë shëndeti edhe në kohë të vështira, sepse ai që ende gjen forcë të vrapojë, nuk e ka humbur ende shpresën.

 

Metafora e pistës: jeta si vrapim i vetëdijshëm

 

Ekziston një imazh që kthehet vazhdimisht kur mendojmë për Amantian: 184 metra pistë guri, ngjeshur mes dy majave kodrash, ku dikur brohoritje jehonin drejt detit. Sot, ajo pistë është e zbrazët, por forma e saj mbetet e paprekur - sikur koha, në gjithë atë çka mori, të mos kishte guxuar të prekë vetë skeletin e vrapimit. Kjo është edhe metafora më e fuqishme që na ofron ky monument: forma mbijeton edhe kur përmbajtja shpërndahet.

Njerëzit që dikur vrapuan në atë pistë, emrat e tyre, zërat, triumfet e tyre të vogla e të mëdha - të gjitha u shpërndanë në erë. Por vetë pista mbeti, ftuese, e gatshme të pranojë vrapues të rinj sikur t'i thoshte çdo brezi që kalon pranë: 'Ejani, vraponi, edhe pse e dini se do të mbaroni si të gjithë të tjerët para jush.' Kjo nuk është pesimizëm, është forma më e pastër e guximit që njeriu mund të ushtrojë: të veprosh me plot pasion, duke ditur me plot vetëdije se veprimi yt s'do të jetë i përjetshëm.

Filozofët stoikë do ta kishin njohur menjëherë këtë mësim. Marku Aureli shkroi dikur se jeta e njeriut është si një garë e shkurtër, e ngjeshur mes lindjes dhe vdekjes, dhe se e vetmja gjë që varet prej nesh është si e vrapojmë atë, jo sa gjatë zgjat. Stadiumi i Amantias, në heshtjen e tij prej gurësh, thotë të njëjtën gjë pa fjalë: çdo pistë ka fund, por vetëm ai që vrapon me nder e di ç'do të thotë vërtet fitorja.

 

Përfundim: jehona që nuk shuhet

Sot, kur ngjitesh atë kodër mbi Ploçën e Vlorës, era e detit të përzier me erën e barit të thatë të malit të pret në çdo hap. Gurët e stadiumit të Amantias janë ende aty, të vendosur me durim, të gatshëm të tregojnë historinë e tyre kujtdo që ka kohën dhe qetësinë ta dëgjojë. Nuk kanë nevojë për fjalë - kanë vetëm nevojë për vëmendje.

Dhe ndoshta kjo është edhe mësimi i fundit, më i thjeshti e më i thelli, që na jep ky monument i lashtë: se lavdia e vërtetë e një populli nuk matet me sa mure ngriti për t'u mbrojtur, por me sa hapësira krijoi për t'u gëzuar. Amantia u zhduk si perandori, u zhduk si gjuhë e folur çdo ditë në rrugët e saj, por mbeti si pistë guri, si kujtesë e gdhendur, si dëshmi se dikur, mbi atë kodër, njerëzit vrapuan drejt diçkaje më të madhe se vetja e tyre - drejt kujtimit që edhe ne, sot, po e mbajmë gjallë duke shkruar këto rreshta.

‘Ne jemi ajo çka bëjmë përsëri e përsëri. Përsosmëria, pra, nuk është një akt, por një zakon.’ - Aristoteli