Metafora

 

Gëzim Ajgeraj

GISHTI QË DRIDHET PARA PASQYRËS

„Mos u pajto kurrë me ata që ua drejtojnë gishtin të tjerëve, pa pasur më parë guximin ta drejtojnë atë drejt vetvetes. Sepse gjykimi i të tjerëve është i lehtë, ndërsa përballja me të metat tona është forma më e vështirë e sinqeritetit.“

 Gëzim Ajgeraj

Ka një gjest të vjetër sa vetë njerëzimi, aq të natyrshëm sa marrja e frymës, e megjithatë aq shkatërrues sa asnjë armë tjetër e shpikur ndonjëherë nga dora e njeriut: gishti që ngrihet drejt tjetrit.

Ky gjest nuk ka nevojë për fjalë, nuk ka nevojë as për arsyetim; mjafton drejtimi i tij për të krijuar një botë të tërë ku dikush tjetër është fajtor, dikush tjetër është i papërsosur, dikush tjetër duhet të japë llogari.

Dhe pikërisht sepse ky gjest kërkon kaq pak; asnjë vetëdije, asnjë kohë, asnjë dhembje, ai është bërë forma më e përhapur, më demokratike, do të thoshim ironikisht, e komunikimit njerëzor. Të gjithë e dinë ta bëjnë. Pak janë ata që dinë ta kthejnë.

Kjo thënje e jona në një fjali të shkurtër e të mprehtë si teh, na vë përballë një ligj të padukshëm, por të pamëshirshëm, të ekzistencës morale: se gjykimi ndaj tjetrit është një monedhë pa vlerë, nëse nuk është shoqëruar më parë nga akti i çmuar dhe i dhembshëm i vetëgjykimit.

Të thuash 'ti je fajtor' pa u pyetur ndonjëherë 'a jam edhe unë?' - kjo nuk është drejtësi, është vetëm zhurmë. Është një jehonë e zbrazët e ndërgjegjes, e cila, në vend që të ndriçojë, errëson; në vend që të përmirësojë, poshtëron; në vend që të afrojë njerëzit drejt së vërtetës, i shtyn edhe më larg saj.

Për ta kuptuar thellësisht këtë mendim, duhet të zbresim në themelet e vetë natyrës njerëzore, aty ku psikologjia dhe filozofia takohen si dy lumenj që rrjedhin nga i njëjti burim, por që shpesh harrojnë origjinën e tyre të përbashkët.

Karl Gustav Jung, njëri prej etërve të psikologjisë së thellë, foli gjatë jetës së tij për atë që ai e quajti 'hija' - pjesa e errët, e papranuar, e mohuar e vetes, të cilën çdo njeri e bart brenda, por të cilën shumëkush refuzon ta shohë.

Sipas Jungut, njeriu që nuk pranon hijen e tij nuk e zhduk atë; ai vetëm e projekton mbi të tjerët. Ai e vesh tjetrin me atë që nuk guxon ta shohë tek vetja, dhe kështu, duke gjykuar tjetrin, në fakt gjykon një pasqyrim të vetes që nuk ka pasur kurrë guximin ta njohë.

Ky është, ndoshta, shpjegimi më i thellë psikologjik i asaj që ne e përshkruajmë si lehtësinë e gjykimit ndaj të tjerëve. Nuk është rastësi që ne shohim me kaq shumë qartësi të metat e fqinjit, të kolegut, të mikut, ndërsa të tonat na shpëtojnë si peshku nga rrjeta.

Syri ynë është ndërtuar për të parë jashtë, jo brenda; është më i shkathët në vëzhgimin e botës sesa në vëzhgimin e vetvetes. E pikërisht kjo asimetri e shikimit bëhet burimi i një padrejtësie të heshtur: e gjykojmë tjetrin me standarde që kurrë nuk do t'i zbatonim mbi veten, dhe e bëjmë këtë pa e vënë re, sepse mendja jonë e ka bërë këtë proces kaq të natyrshëm, saqë na duket vetë e vërteta, dhe jo një deformim i saj.

Sokrati, shekuj para se psikologjia të bëhej shkencë, e kishte kuptuar tashmë këtë të vërtetë, kur mbi portën e tempullit të Delfit lexoi thënien e shenjtë: 'njih vetveten'.

Ky urdhërim nuk ishte thjesht një këshillë morale; ishte një program i tërë ekzistence. Sepse njohja e vetvetes nuk vjen vetiu, ashtu si nuk vjen vetiu as pjekuria e frutit.

Ajo kërkon një udhëtim të vështirë përmes territoreve më të errëta të shpirtit, atje ku fshihen frika, zilia, dobësia, egoizmi, gënjeshtra që i themi vetes për t'u dukur më të mirë sesa jemi.

Sokrati e dinte se njeriu që nuk e njeh veten, nuk mund ta njohë as të vërtetën, sepse çdo gjykim që ai nxjerr për botën është, në thelb, një gjykim i shtrembëruar nga verbëria e tij ndaj vetvetes.

Kjo verbëri, në gjuhën e psikologjisë moderne, quhet mekanizëm mbrojtës, dhe ndër më të fuqishmit prej tyre është pikërisht projeksioni.

Kur një njeri mban brenda vetes një dobësi që nuk mund ta pranojë, frikacakëri, xhelozi, pandershmëri, dështim, ai e zhvendos atë dobësi mbi tjetrin, e sheh atë tek fqinji, tek kolegu, tek kundërshtari politik, dhe kështu, duke dënuar atë që sheh jashtë, arrin përkohësisht të qetësojë atë që djeg brenda. Por qetësia e fituar në këtë mënyrë është e rreme, sepse asgjë nuk është zgjidhur me të vërtetë; vetëm është shtyrë barra në kurrizin e dikujt tjetër. Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse gjykimi ndaj të tjerëve, ashtu si themi ne në thënjen filozofike më lartë, është kaq i lehtë: sepse nuk kërkon ndryshim, nuk kërkon dhembje, nuk kërkon punë të brendshme. Kërkon vetëm një gisht dhe një drejtim.

Përkundrazi, përballja me të metat tona kërkon diçka krejt tjetër: kërkon zbritjen në një pus të errët, ku drita e syrit të jashtëm nuk ndihmon më, sepse atje poshtë nuk shohim me sy, po me ndërgjegje.

Kjo është arsyeja pse ne e quajmë atë 'forma më e vështirë e sinqeritetit'. Sinqeriteti ndaj të tjerëve, sado i vështirë të duket, është gjithsesi më i lehtë se sinqeriteti ndaj vetvetes, sepse i pari zhvillohet në një hapësirë ku ne kemi kontroll, ku mund të zgjedhim se çfarë të themi dhe çfarë të fshehim, ndërsa i dyti kërkon që të heqim çdo maskë, çdo justifikim, çdo mekanizëm mbrojtës, dhe të qëndrojmë lakuriq përballë vetes, ashtu siç jemi, jo ashtu siç do të donim të ishim.

Mendoje veten si duke qëndruar përballë një pasqyre të vërtetë, jo asaj që na kthen imazhin e zbukuruar, të cilin e kërkojmë çdo mëngjes para se të dalim në botë, por një pasqyre tjetër, të brendshme, që nuk gënjen, që nuk lajkaton, që nuk fsheh rrudhat e karakterit ashtu siç fshihen rrudhat e fytyrës.

Kjo pasqyrë e dytë është ndërgjegjja. Dhe ndërgjegjja e vërtetë, siç e kanë përshkruar edhe stoikët e lashtë, nuk është një gjykatës që na dënon pa mëshirë, por një mik i ashpër që na thotë të vërtetën edhe kur ajo dhemb, sepse vetëm dhembja e njohjes së vetvetes mund të bëhet fillimi i shërimit.

Seneka, filozofi stoik, u këshillonte dishepujve të tij që çdo mbrëmje, para gjumit, të bënin një lloj gjyqi të vogël me veten: të rikujtonin ditën, veprimet, fjalët, gabimet, dhe të pyesnin veten pa mëshirë, por edhe pa dëshpërim, 'çfarë të metë korrigjove sot? cilit vesi iu ktheve shpinën?'.

Ky ushtrim, i thjeshtë në pamje, ishte në thelb një formë e lartë e guximit moral, sepse kërkonte që njeriu të bëhej vetë prokuror dhe i pandehur, pa u fshehur pas mburojës së krahasimit me të tjerët, që zakonisht na bën të ndihemi më mirë se sa jemi, thjesht sepse dikush tjetër na duket më keq.

Është pikërisht ky krahasim që përbën kurthin më të madh të gjykimit ndaj tjetrit: ne nuk e matim veten me standardin e drejtësisë absolute, por me standardin e krahasimit relativ. Na mjafton të gjejmë dikë 'më keq' se ne për t'u ndjerë 'mjaft mirë'. Kështu, gjykimi ndaj të tjerëve bëhet një lloj droge e lehtë, e disponueshme kudo dhe kurdo, e cila na jep një ndjesi të përkohshme epërsie morale, pa kërkuar asnjë ndryshim të vërtetë brenda nesh.

Por çdo drogë, sado e lehtë, lë pas vetes një zbrazëti më të thellë se sa ishte para saj, sepse asgjë nuk është zgjidhur, vetëm është shtyrë problemi një ditë tjetër, një gjykim tjetër, një gisht tjetër të ngritur.

Këtu hyn në skenë edhe një dimension tjetër, ai social. Sepse njeriu nuk gjykon vetëm si individ i izoluar; ai gjykon edhe si pjesë e turmës, e komunitetit, e një kori kolektiv zërash që kërkon një kokë mbi të cilën të derdhë fajin e përbashkët.

Psikologjia sociale e ka studiuar gjerësisht këtë fenomen nën emrin 'cak fajtor' (scapegoat), koncept që na vjen që nga rituale të lashta biblike, ku fajet e një populli të tërë ngarkoheshin simbolikisht mbi një kafshë të pafajshme, e cila dëbohej në shkretëtirë për të pastruar bashkësinë nga pesha e ndërgjegjes së saj.

Sot, ky rit i lashtë nuk është zhdukur; është thjesht zëvendësuar. Ne nuk dëbojmë më dhi në shkretëtirë; dëbojmë njerëz, grupe, komunitete, ndonjëherë vetëm një person të vetëm, mbi supet e të cilit hedhim çdo dështim që nuk guxojmë ta shohim tek vetja jonë kolektive.

Kjo është arsyeja pse turmat gjykojnë me kaq shumë siguri, madje edhe kur nuk kanë asnjë provë të fortë: sepse gjykimi kolektiv nuk kërkon të vërtetën individuale, kërkon vetëm lehtësimin kolektiv.

Sa më shumë gishtat drejtohen nga një drejtim i vetëm, aq më pak secili prej pjesëmarrësve ndihet përgjegjës për ashpërsinë e gjykimit; përgjegjësia shpërndahet, holohet, zhduket në masë, dhe secili mund të thotë me ndërgjegje të qetë: 'nuk isha vetëm unë'.

Por ne ne thënjen tonë kujtjm diçka thelbësore: se ndërgjegjja nuk mund të hollohet vërtet. Ajo mbetet gjithmonë individuale, sado që dëshirojmë ta fshehim pas maskës së kolektivitetit.

Në këtë kuptim, mendimi i ynë bëhet edhe një thirrje etike drejt individit, jo drejt masës. Sepse vetëm individi, jo turma, ka aftësinë të kthejë gishtin drejt vetvetes. Turma nuk ka fytyrë, prandaj nuk mund të ketë as pasqyrë. Vetëm ai që qëndron i vetëm, i zhveshur nga anonimiteti i shumicës, mund të përballet me pyetjen e vështirë: 'a jam edhe unë pjesë e së keqes që dënoj?'.

Dostojevski, në romanet e tij të mëdha, e kishte kuptuar thellësisht këtë dramë të ndërgjegjes njerëzore. Personazhet e tij më të thella nuk janë ata që janë krejtësisht të mirë apo krejtësisht të këqij, por ata që luftojnë brenda vetes me dyluftimin midis dritës dhe errësirës, midis dëshirës për të gjykuar botën dhe nevojës së dhimbshme për t'u gjykuar vetë.

Kjo luftë e brendshme, sipas Dostojevskit, është vetë esenca e qenies morale: ai që nuk e ndjen kurrë këtë luftë, ai që gjykon me qetësi absolute, pa asnjë tundim vetëdyshimi, nuk është njeri i thellë moralisht, është vetëm i vetëkënaqur me veten, gjë që është, sipas shumë filozofëve, forma më e rrezikshme e verbërisë shpirtërore.

Këtu na vjen ndihmë edhe Niçe, i cili, në stilin e tij të mprehtë e provokues, paralajmëronte kundër atyre që ai i quante 'gjykatës moralë' – njerëz që gjejnë kënaqësi në dënimin e të tjerëve, sepse kjo kënaqësi ua zëvendëson mungesën e forcës për të krijuar diçka të vetën.

Sipas Niçes, ai që s'ka fuqi për të ndërtuar vlera të veta, gjen ngushëllim duke shkatërruar vlerat e të tjerëve; ai që s'ka guxim për të ngritur veten, gjen kompensim duke ulur tjetrin. Gjykimi, në këtë optikë, shpesh nuk është shenjë force morale, siç na duket në shikim të parë, por shenjë e një dobësie të fshehur pas maskës së drejtësisë.

Sigurisht, do të ishte një gabim i rëndë të kuptohej mendimi i që sjellim në thënjen tonë, si një ftesë për heshtje totale, për moslëvizje morale përballë padrejtësisë, krimit apo gënjeshtrës. Ne themi të mos gjykojmë kurrë; na thotë të mos gjykojmë pa u vetëgjykuar më parë.

Ekziston një ndryshim thelbësor midis gjykimit që buron nga drejtësia dhe gjykimit që buron nga arroganca e pastër. I pari lind nga dashuria për të vërtetën, edhe kur ajo dhemb; i dyti lind nga nevoja për epërsi, nga uria e shpirtit për t'u ndjerë më i mirë duke zvogëluar tjetrin.

Dallimi midis këtyre dyjave nuk matet me fjalët që përdorim, po me shpirtin nga i cili ato dalin, dhe vetëm vetëgjykimi paraprak mund të na tregojë nga cili shpirt po flasim.

Kjo është arsyeja pse ne e lidhim gjykimin e drejtë me guximin, jo me thjesht ndjenjën e të qenit në të drejtë.

Guximi për të kthyer gishtin drejt vetvetes është, në fakt, forma më e lartë e trimërisë njerëzore, shumë më i vështirë sesa çdo trimëri fizike. Sepse betejën me armikun e jashtëm mund ta shohim, mund ta matim, mund ta festojmë kur fitojmë; por betejën me veten, askush nuk e sheh, askush nuk e di, dhe shpesh as vetë ne nuk jemi të sigurt nëse e kemi fituar apo humbur.

Është një betejë e heshtur, e vazhdueshme, që nuk ka as fitim përfundimtar, sepse çdo herë që mendojmë se e kemi njohur veten plotësisht, jeta na vë përballë një situatë të re, ku zbulojmë një dobësi tjetër, të fshehur më thellë se e para.

Kjo pafundësi e vetënjohjes nuk duhet të na dëshpërojë; përkundrazi, ajo është vetë shenja e një jete morale të gjallë. Njeriu që beson se e ka mbyllur llogarinë me veten, që thotë 'unë tashmë e njoh veten deri në fund, tani mund të gjykoj lirisht të tjerët', është pikërisht njeriu më i rrezikshëm, sepse ai ka mbyllur derën e vetëpyetjes, dhe pa atë derë të hapur, çdo gjykim që ai nxjerr rrezikon të bëhet tirani e vogël e përditshme, e veshur me kostumin e drejtësisë.

Le të kthehemi tek metafora e gishtit, sepse ajo mban brenda vetes një urtësi anatomike që ia vlen ta vëmë re: kur ngremë dorën dhe drejtojmë gishtin tregues drejt dikujt tjetër, pjesa tjetër e dorës sonë – tri gishtat e tjerë, kthehen automatikisht nga ne vetë.

Ky nuk është vetëm një truk retorik i përdorur shpesh në predikime morale; është një e vërtetë fiziologjike e thjeshtë, por thellësisht simbolike. Trupi ynë vetë, në gjestin e akuzës, na kujton atë që mendja jonë kërkon të harrojë: se çdo herë që fajësojmë tjetrin, tri herë më shumë jemi duke fajësuar veten, edhe pse nuk e vëmë re, edhe pse zgjedhim të shohim vetëm drejtimin ku shkon gishti ynë i parë, e jo drejtimin ku kthehen të tjerët.

Kjo pafajësi e rreme, kjo verbëri e vetëzgjedhur, është ndoshta forma më e sofistikuar e vetëmashtrimit njerëzor. Sepse njeriu nuk gënjen vetëm të tjerët; forma më e rrezikshme e gënjeshtrës është ajo që ia thotë vetes, sepse atë gënjeshtër nuk e vë kush në dyshim, nuk e sfidon kush, dhe kështu, me kohë, bëhet për ne 'e vërtetë', edhe pse në themel të saj qëndron thjesht frika për t'u përballur me dobësinë tonë. Psikologjia moderne e njeh mirë këtë mekanizëm nën emra të ndryshëm, vetëgënjeshtër, disonancë njohëse, racionalizim, por të gjitha këto terma të shkencës moderne nuk bëjnë gjë tjetër veçse veshin me gjuhë akademike atë që urtia e lashtë tashmë e kishte thënë me fjalë të thjeshta: se njeriu ikën nga vetja shumë më lehtë sesa ikën nga çdo armik tjetër.

E megjithatë, pikërisht në këtë ikje qëndron edhe shpresa, sepse çdo ikje nënkupton një drejtim të kundërt të mundshëm: nëse mund të ikim nga vetja, do të thotë se mund edhe të kthehemi tek ajo.

Ky kthim, ky akt i vështirë i vetëpërballjes, nuk është një ndëshkim, siç mund të na duket në pamje të parë, po një çlirim. Sepse njeriu që ka guximin të shohë të metat e veta, që ka forcën të thotë 'edhe unë kam gabuar, edhe unë kam pjesën time në atë që dënoj tek tjetri', ky njeri nuk bëhet më i dobët, siç mund të kujtohet nga jashtë; ai bëhet, në fakt, i vetmi njeri vërtet i lirë, sepse nuk ka më nevojë të mbrojë një imazh të rremë të vetes, nuk ka më nevojë të hedhë peshën e dobësive të tij mbi supet e të tjerëve.

Kjo liri, e cila lind nga sinqeriteti i thellë me veten, është ajo që filozofët ekzistencialistë e quajtën 'autenticitet'.

Kierkegaard fliste për njeriun që zgjedh të jetojë 'para Zotit', pra në një gjendje ku çdo gjë e fshehur bëhet e dukshme, ku maska bie dhe njeriu qëndron i zhveshur para asaj që e sheh gjithçka.

Nuk është e rastësishme që në shumë tradita fetare dhe filozofike, vetëgjykimi paraprin çdo formë tjetër gjykimi, sepse vetëm ai që e ka njohur peshën e gabimeve të veta mund të flasë për gabimet e të tjerëve pa arrogancë, po me dhembshuri, sepse e di se sa e vështirë është vetë lufta me vetveten.

Dhe këtu qëndron, ndoshta, thelbi më i thellë i mendimit që sjellim në thënje: se sinqeriteti nuk është thjesht mos-gënjeshtra ndaj të tjerëve, por diçka shumë më e vështirë, mos-gënjeshtra ndaj vetes.

Të thuash të vërtetën për botën është relativisht e lehtë, sepse bota gjithmonë mund të kundërshtohet, mund të argumentohet, mund të diskutohet nga jashtë.

Por të thuash të vërtetën për veten tënde, aty ku nuk ka kundërshtar tjetër përveç teje, aty ku nuk mund të fshihesh pas asnjë argumenti, sepse ti vetë je edhe pyetja edhe përgjigja, kjo është forma më e pastër, dhe njëkohësisht më e dhimbshme, e sinqeritetit njerëzor.

Ndoshta është koha të pyesim veten: sa herë kemi ngritur gishtin drejt dikujt tjetër sot, këtë javë, këtë vit, pa e kthyer as edhe një herë atë drejt vetes?

Sa herë kemi gjykuar dobësinë e dikujt, duke harruar se e njëjta dobësi, e veshur ndryshe, e ushqyer nga rrethana të tjera, mund të ishte edhe e jona?

Sa herë kemi kërkuar drejtësi për të tjerët, pa u pyetur nëse jemi vetë të drejtë? Këto nuk janë pyetje retorike të destinuara për t'u harruar bashkë me fjalinë që i shkaktoi; janë pyetje që, nëse merren seriozisht, mund të ndryshojnë tërësisht mënyrën se si e jetojmë marrëdhënien me botën dhe me njëri-tjetrin.

Sepse një shoqëri e ndërtuar mbi gishtat e ngritur, pa asnjë pasqyrë të kthyer nga brenda, është një shoqëri e dënuar të përsërisë të njëjtat gabime pafundësisht, duke ndryshuar vetëm emrin e fajtorit të radhës.

Ndërsa një shoqëri, sado e vogël, sado e brishtë, e cila mëson të ndalojë, të vetëpyesë, të kthejë gishtin drejt vetvetes para se ta drejtojë drejt tjetrit, është një shoqëri që ka filluar rrugën drejt një forme më të pjekur, më njerëzore, të drejtësisë, jo asaj që ndëshkon, po asaj që kupton; jo asaj që dënon, po asaj që shëron.

Fjala e jonë në thënjen në fillim të këtijë shkrimi, nuk mbetet vetëm një thënie e bukur për t'u kujtuar në raste solemne; ajo bëhet një pasqyrë e vogël, e cila, sa herë e lexojmë, na fton përsëri e përsëri të bëjmë atë gjest të vështirë: të ndalojmë dorën para se ajo të ngrihet drejt tjetrit, dhe ta kthejmë, të paktën për një çast, drejt gjoksit tonë, aty ku rreh, e brishtë e e pasigurt, po edhe kaq njerëzore, ndërgjegjja jonë.

Dhe ndoshta vetëm atëherë, kur do të kemi mësuar të mbajmë atë çast të vështirë të vetëshikimit, do të fitojmë të drejtën e vërtetë,  jo thjesht mundësinë, po të drejtën morale, për të folur për botën, për të tjerët, për të metat e njerëzimit.

Sepse siç e thomi në thënjen tonë; gjykimi i të tjerëve është i lehtë; e vetmja gjë vërtet e vështirë, e vetmja gjë që na bën njerëz në kuptimin më të thellë të fjalës, është guximi për t'u përballur me pasqyrën tonë, pa e thyer atë, pa ikur prej saj, po duke qëndruar aty, të hapur e të sinqertë, derisa drita e vetëdijes të na tregojë, më në fund, fytyrën tonë të vërtetë.

2026